جامع زیتونه تونس - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Mohammad در ‏۱ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۸:۱۸

2025-01-01T18:18:28Z

127.0.0.1: The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

2024-03-15T18:09:40Z

The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۰۹
خط ۹:		خط ۹:
	[[پرونده:جامع زیتونه.jpg\|بندانگشتی\|جامع زیتونه]]استادان زیتونه از میان علمای [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای [[تونس]]) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند.<ref>روزنامه الصریح (جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸). ص۲۲.</ref> استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد.<ref>شنتاوی، احمد؛ زکی، خورشید؛ یونس، عبدالحمید. دائرةالمعارف الاسلامیه دارالفکر. بی‌جا، بی‌تا، جلد ۶،ص92/6.</ref> زیتونی‌هایی که قرائت قرآن[i] را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود.<ref>سنوسی، محمد (۱۴۰۱ق). الرحله الحجازیه تحقیق علی شنوفی. تونس: نشر الشرکه التونسیه للتوزیع،ص22.</ref>		[[پرونده:جامع زیتونه.jpg\|بندانگشتی\|جامع زیتونه]]استادان زیتونه از میان علمای [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای [[تونس]]) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند.<ref>روزنامه الصریح (جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸). ص۲۲.</ref> استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد.<ref>شنتاوی، احمد؛ زکی، خورشید؛ یونس، عبدالحمید. دائرةالمعارف الاسلامیه دارالفکر. بی‌جا، بی‌تا، جلد ۶،ص92/6.</ref> زیتونی‌هایی که قرائت قرآن[i] را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود.<ref>سنوسی، محمد (۱۴۰۱ق). الرحله الحجازیه تحقیق علی شنوفی. تونس: نشر الشرکه التونسیه للتوزیع،ص22.</ref>

	[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود. زیتونه در آغاز اشغال [[تونس]] از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص144.</ref> این سرگذشت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از استقلال [[تونس]] بود[vi]؛ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری جریان اصلاحات آموزشی در آن که متأثر از جریان اصلاحات در جهان اسلام بود و از سال ۱۹۲۹ میلادی با هدف راه‌اندازی پژوهش‌های جدید در ساختار آموزشی آن شروع شده بود، در سال ۱۹۵۶ میلادی و با روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه سرنوشت دیگری پیدا کرد. بزرگان زیتونه از سال ۱۹۴۵ میلادی نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌طلبانه [[تونس]] داشتند؛ اما با استقلال این کشور و روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه با بی‌مهری و مخالفت او مواجه شدند. بورقیبه با ادعای اصلاح ملی [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تونس\|نظام آموزشی تونس]] و یکپارچه‌کردن برنامه‌های آن به سراغ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] رفت و در ۲۶ آوریل ۱۹۵۶ میلادی دستور داد نام زیتونه از مؤسسه الجامع‌الاعظم به [[جامع زیتونه تونس\|الجامعه الزیتونه]] (دانشگاه زیتونه) تغییر یابد؛ اما دو سال بعد و در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۸ میلادی، دستور تعطیلی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را با هدف یکسان‌سازی ملی نظام آموزشی صادرکرد و چراغ فروزان نهاد مهم آموزش علوم اسلامی در [[تونس]] را خاموش کرد. این اقدام بورقیبه ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزش سنتی دینی [[تونس]] بود و با مخالفت بسیاری از علما و شیوخ زیتونه همراه شد و بسیاری از شیوخ زیتونه تحت تعقیب و آزار و اذیت قرار گرفتند[ii] با این اقدام بورقیبه جایگاه علمی تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] که نظامی همانند نظام حوزوی در ایران داشت و شاخه‌های آن در بسیاری از شهرهای [[تونس]] فعال بود تا سطح یک مرکز دانشگاهی با اختیارات بسیار محدود تنزل یافت و بسیاری از فروع آن در دیگر شهرهای [[تونس]] به دبیرستان تبدیل شد. با تأسیس دانشگاه تونس در ۳۱ مارس ۱۹۶۰ میلادی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در ۱ مارس ۱۹۶۱ میلادی به دانشکده زیتونی شریعت و اصول دین [iii] تغییر نام داد و زیر نظر نظام دانشگاهی [[تونس]] قرار گرفت با مرگ بورقیبه و با روی‌کارآمدن زین‌العابدین بن علی، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در سال ۱۹۸۷ به دستور بن علی بازگشایی شد؛ اما هنوز هشت ماه بیشتر از شروع به کار آن نگذشته بودکه دستور تعطیلی زیتونه صادر شد و این وضعیت تا تاریخ ۱۹ مارس ۲۰۱۲ میلادی، که انقلاب [[تونس]] دستور بازگشایی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را صادر کرد، ادامه داشت: پس از پیروزی انقلاب، مدیران جدید دانشگاه زیتونه اعلام کردند که احیای عظمت تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] از اهداف ملی انقلابیون [[تونس]] است.<ref>عصمتی‌بایگی، سیدحسن (1395). جامعه و فرهنگ تونس. تهران: موسسه فرهنگی, هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی, ص 172.</ref>		[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود. زیتونه در آغاز اشغال [[تونس]] از سوی [[فرانسه]] در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص144.</ref> این سرگذشت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از استقلال [[تونس]] بود[vi]؛ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری جریان اصلاحات آموزشی در آن که متأثر از جریان اصلاحات در جهان اسلام بود و از سال ۱۹۲۹ میلادی با هدف راه‌اندازی پژوهش‌های جدید در ساختار آموزشی آن شروع شده بود، در سال ۱۹۵۶ میلادی و با روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه سرنوشت دیگری پیدا کرد. بزرگان زیتونه از سال ۱۹۴۵ میلادی نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌طلبانه [[تونس]] داشتند؛ اما با استقلال این کشور و روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه با بی‌مهری و مخالفت او مواجه شدند. بورقیبه با ادعای اصلاح ملی [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تونس\|نظام آموزشی تونس]] و یکپارچه‌کردن برنامه‌های آن به سراغ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] رفت و در ۲۶ آوریل ۱۹۵۶ میلادی دستور داد نام زیتونه از مؤسسه الجامع‌الاعظم به [[جامع زیتونه تونس\|الجامعه الزیتونه]] (دانشگاه زیتونه) تغییر یابد؛ اما دو سال بعد و در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۸ میلادی، دستور تعطیلی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را با هدف یکسان‌سازی ملی نظام آموزشی صادرکرد و چراغ فروزان نهاد مهم آموزش علوم اسلامی در [[تونس]] را خاموش کرد. این اقدام بورقیبه ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزش سنتی دینی [[تونس]] بود و با مخالفت بسیاری از علما و شیوخ زیتونه همراه شد و بسیاری از شیوخ زیتونه تحت تعقیب و آزار و اذیت قرار گرفتند[ii] با این اقدام بورقیبه جایگاه علمی تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] که نظامی همانند نظام حوزوی در ایران داشت و شاخه‌های آن در بسیاری از شهرهای [[تونس]] فعال بود تا سطح یک مرکز دانشگاهی با اختیارات بسیار محدود تنزل یافت و بسیاری از فروع آن در دیگر شهرهای [[تونس]] به دبیرستان تبدیل شد. با تأسیس دانشگاه تونس در ۳۱ مارس ۱۹۶۰ میلادی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در ۱ مارس ۱۹۶۱ میلادی به دانشکده زیتونی شریعت و اصول دین [iii] تغییر نام داد و زیر نظر نظام دانشگاهی [[تونس]] قرار گرفت با مرگ بورقیبه و با روی‌کارآمدن زین‌العابدین بن علی، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در سال ۱۹۸۷ به دستور بن علی بازگشایی شد؛ اما هنوز هشت ماه بیشتر از شروع به کار آن نگذشته بودکه دستور تعطیلی زیتونه صادر شد و این وضعیت تا تاریخ ۱۹ مارس ۲۰۱۲ میلادی، که انقلاب [[تونس]] دستور بازگشایی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را صادر کرد، ادامه داشت: پس از پیروزی انقلاب، مدیران جدید دانشگاه زیتونه اعلام کردند که احیای عظمت تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] از اهداف ملی انقلابیون [[تونس]] است.<ref>عصمتی‌بایگی، سیدحسن (1395). جامعه و فرهنگ تونس. تهران: موسسه فرهنگی, هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی, ص 172.</ref>

	== پاورقی ==		== پاورقی ==

Tania: /* کتابشناسی */

2024-02-14T17:45:25Z

کتابشناسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۴۵
خط ۷:		خط ۷:
	*'''علم لغت و انشاء و ادب:''' «المزهر» از سیوطی، «فقه اللغه» از عبدالملک ثعالبی، شرح مرزوقی بر «دیوان الحماسه و المثل الثائر» از ابن أثیر.		*'''علم لغت و انشاء و ادب:''' «المزهر» از سیوطی، «فقه اللغه» از عبدالملک ثعالبی، شرح مرزوقی بر «دیوان الحماسه و المثل الثائر» از ابن أثیر.
	*'''قرائت قرآن و تجوید و دروس دیگر''' مانند فقه و اصول، فرایض، میقات، نحو، صرف، تاریخ، جغرافیا (کتب ابن‌خلدون و ابن خطیب)، رسم، خط، عروض، منطق، آداب‌البحث، حساب، هندسه (براساس مذهب اقلیدس و کتب خواجه نصیر طوسی)، هیئت و مساحت نیز از دیگر مواد آموزشی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بوده است. برخی از کتاب‌ها نیز، مانند «فروع المعرفه لاحد عشر» در جامع الازهر و [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] تدریس می‌شده است.		*'''قرائت قرآن و تجوید و دروس دیگر''' مانند فقه و اصول، فرایض، میقات، نحو، صرف، تاریخ، جغرافیا (کتب ابن‌خلدون و ابن خطیب)، رسم، خط، عروض، منطق، آداب‌البحث، حساب، هندسه (براساس مذهب اقلیدس و کتب خواجه نصیر طوسی)، هیئت و مساحت نیز از دیگر مواد آموزشی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بوده است. برخی از کتاب‌ها نیز، مانند «فروع المعرفه لاحد عشر» در جامع الازهر و [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] تدریس می‌شده است.
	[[پرونده:جامع زیتونه.jpg\|بندانگشتی\|جامع زیتونه]]استادان زیتونه از میان علمای [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای [[تونس]]) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند.<ref>روزنامه الصریح (جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸). ص۲۲.</ref> استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد.<ref>شنتاوی، احمد؛ زکی، خورشید؛ یونس، عبدالحمید. دائرةالمعارف الاسلامیه دارالفکر. بی‌جا، بی‌تا، جلد ۶،ص92/6.</ref> زیتونی‌هایی که قرائت قرآن[v] را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود.<ref>سنوسی، محمد (۱۴۰۱ق). الرحله الحجازیه تحقیق علی شنوفی. تونس: نشر الشرکه التونسیه للتوزیع،ص22.</ref>		[[پرونده:جامع زیتونه.jpg\|بندانگشتی\|جامع زیتونه]]استادان زیتونه از میان علمای [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای [[تونس]]) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند.<ref>روزنامه الصریح (جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸). ص۲۲.</ref> استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد.<ref>شنتاوی، احمد؛ زکی، خورشید؛ یونس، عبدالحمید. دائرةالمعارف الاسلامیه دارالفکر. بی‌جا، بی‌تا، جلد ۶،ص92/6.</ref> زیتونی‌هایی که قرائت قرآن[i] را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود.<ref>سنوسی، محمد (۱۴۰۱ق). الرحله الحجازیه تحقیق علی شنوفی. تونس: نشر الشرکه التونسیه للتوزیع،ص22.</ref>

	[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود. زیتونه در آغاز اشغال [[تونس]] از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص144.</ref> این سرگذشت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از استقلال [[تونس]] بود[vi]؛ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری جریان اصلاحات آموزشی در آن که متأثر از جریان اصلاحات در جهان اسلام بود و از سال ۱۹۲۹ میلادی با هدف راه‌اندازی پژوهش‌های جدید در ساختار آموزشی آن شروع شده بود، در سال ۱۹۵۶ میلادی و با روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه سرنوشت دیگری پیدا کرد. بزرگان زیتونه از سال ۱۹۴۵ میلادی نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌طلبانه [[تونس]] داشتند؛ اما با استقلال این کشور و روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه با بی‌مهری و مخالفت او مواجه شدند. بورقیبه با ادعای اصلاح ملی [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تونس\|نظام آموزشی تونس]] و یکپارچه‌کردن برنامه‌های آن به سراغ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] رفت و در ۲۶ آوریل ۱۹۵۶ میلادی دستور داد نام زیتونه از مؤسسه الجامع‌الاعظم به [[جامع زیتونه تونس\|الجامعه الزیتونه]] (دانشگاه زیتونه) تغییر یابد؛ اما دو سال بعد و در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۸ میلادی، دستور تعطیلی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را با هدف یکسان‌سازی ملی نظام آموزشی صادرکرد و چراغ فروزان نهاد مهم آموزش علوم اسلامی در [[تونس]] را خاموش کرد. این اقدام بورقیبه ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزش سنتی دینی [[تونس]] بود و با مخالفت بسیاری از علما و شیوخ زیتونه همراه شد و بسیاری از شیوخ زیتونه تحت تعقیب و آزار و اذیت قرار گرفتند[~~vii~~] با این اقدام بورقیبه جایگاه علمی تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] که نظامی همانند نظام حوزوی در ایران داشت و شاخه‌های آن در بسیاری از شهرهای [[تونس]] فعال بود تا سطح یک مرکز دانشگاهی با اختیارات بسیار محدود تنزل یافت و بسیاری از فروع آن در دیگر شهرهای [[تونس]] به دبیرستان تبدیل شد. با تأسیس دانشگاه تونس در ۳۱ مارس ۱۹۶۰ میلادی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در ۱ مارس ۱۹۶۱ میلادی به دانشکده زیتونی شریعت و اصول دین [~~viii~~] تغییر نام داد و زیر نظر نظام دانشگاهی [[تونس]] قرار گرفت با مرگ بورقیبه و با روی‌کارآمدن زین‌العابدین بن علی، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در سال ۱۹۸۷ به دستور بن علی بازگشایی شد؛ اما هنوز هشت ماه بیشتر از شروع به کار آن نگذشته بودکه دستور تعطیلی زیتونه صادر شد و این وضعیت تا تاریخ ۱۹ مارس ۲۰۱۲ میلادی، که انقلاب [[تونس]] دستور بازگشایی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را صادر کرد، ادامه داشت: پس از پیروزی انقلاب، مدیران جدید دانشگاه زیتونه اعلام کردند که احیای عظمت تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] از اهداف ملی انقلابیون [[تونس]] است.<ref>عصمتی‌بایگی، سیدحسن (1395). جامعه و فرهنگ تونس. تهران: موسسه فرهنگی, هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی, ص 172.</ref>		[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود. زیتونه در آغاز اشغال [[تونس]] از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص144.</ref> این سرگذشت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از استقلال [[تونس]] بود[vi]؛ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری جریان اصلاحات آموزشی در آن که متأثر از جریان اصلاحات در جهان اسلام بود و از سال ۱۹۲۹ میلادی با هدف راه‌اندازی پژوهش‌های جدید در ساختار آموزشی آن شروع شده بود، در سال ۱۹۵۶ میلادی و با روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه سرنوشت دیگری پیدا کرد. بزرگان زیتونه از سال ۱۹۴۵ میلادی نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌طلبانه [[تونس]] داشتند؛ اما با استقلال این کشور و روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه با بی‌مهری و مخالفت او مواجه شدند. بورقیبه با ادعای اصلاح ملی [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تونس\|نظام آموزشی تونس]] و یکپارچه‌کردن برنامه‌های آن به سراغ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] رفت و در ۲۶ آوریل ۱۹۵۶ میلادی دستور داد نام زیتونه از مؤسسه الجامع‌الاعظم به [[جامع زیتونه تونس\|الجامعه الزیتونه]] (دانشگاه زیتونه) تغییر یابد؛ اما دو سال بعد و در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۸ میلادی، دستور تعطیلی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را با هدف یکسان‌سازی ملی نظام آموزشی صادرکرد و چراغ فروزان نهاد مهم آموزش علوم اسلامی در [[تونس]] را خاموش کرد. این اقدام بورقیبه ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزش سنتی دینی [[تونس]] بود و با مخالفت بسیاری از علما و شیوخ زیتونه همراه شد و بسیاری از شیوخ زیتونه تحت تعقیب و آزار و اذیت قرار گرفتند[ii] با این اقدام بورقیبه جایگاه علمی تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] که نظامی همانند نظام حوزوی در ایران داشت و شاخه‌های آن در بسیاری از شهرهای [[تونس]] فعال بود تا سطح یک مرکز دانشگاهی با اختیارات بسیار محدود تنزل یافت و بسیاری از فروع آن در دیگر شهرهای [[تونس]] به دبیرستان تبدیل شد. با تأسیس دانشگاه تونس در ۳۱ مارس ۱۹۶۰ میلادی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در ۱ مارس ۱۹۶۱ میلادی به دانشکده زیتونی شریعت و اصول دین [iii] تغییر نام داد و زیر نظر نظام دانشگاهی [[تونس]] قرار گرفت با مرگ بورقیبه و با روی‌کارآمدن زین‌العابدین بن علی، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در سال ۱۹۸۷ به دستور بن علی بازگشایی شد؛ اما هنوز هشت ماه بیشتر از شروع به کار آن نگذشته بودکه دستور تعطیلی زیتونه صادر شد و این وضعیت تا تاریخ ۱۹ مارس ۲۰۱۲ میلادی، که انقلاب [[تونس]] دستور بازگشایی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را صادر کرد، ادامه داشت: پس از پیروزی انقلاب، مدیران جدید دانشگاه زیتونه اعلام کردند که احیای عظمت تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] از اهداف ملی انقلابیون [[تونس]] است.<ref>عصمتی‌بایگی، سیدحسن (1395). جامعه و فرهنگ تونس. تهران: موسسه فرهنگی, هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی, ص 172.</ref>

			== پاورقی ==
			[i] قرائه القرآن و تسمیعه.

			[ii] جهت اطلاع بیشتر از تاریخ زیتونه می‌توانید به کتاب: (معموری، طاهر؛ دانشگاه زیتونه: تاریخ فرهنگ و علوم اسلامی در دوران حکمرانی خاندان حفص و ترکان (۶۰۳ - ۱۲۰۶ ه./ ۱۱۱۷ - ۱۷۰۵م.)؛ ترجمه زهرا خسروی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸) مراجعه فرمایید.

			[iii] علامه شیخ عبدالحمید طه منیف از علماء بزرگ زیتونه بود که تحت تعقیب قرار گرفت و به الجزایر گریخت و پس از سال‌ها به تونس بازگشت. نگارنده ایشان را کرارا ملاقات و از نزدیک خاطرات او را شنیده است. جالب است که مرحوم منیف در مقدمه کتاب داستانی خود به نام «سر المعرکه» که در سال ۱۹۵۷ میلادی چاپ شده است، بورقیبه را مجاهد بزرگ و زعیم امت می‌خواند.
	== کتابشناسی ==		== کتابشناسی ==

Tania در ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۴۳

2024-02-14T17:43:24Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۴۳
خط ۱:		خط ۱:
	~~این مسجد~~ در [[تونس\|~~شهر~~ تونس]] ~~قرار دارد~~ و ~~حسان بن نعمان~~ (~~د۸۶ق~~)~~، فاتح~~ [[تونس]]~~، آن را~~ در ~~سال ۷۹~~ قمری ~~برابر با ۶۹۸ میلادی ساخته است، ساخت مسجد~~ زیتونه را به ~~اسماعیل بن عبید انصاری، معروف به تاجر الله~~ در ~~سال ۹۳ قمری~~<ref>~~جعیط، هشام~~ (~~۲۰۰۴م~~). ~~تأسیس الغرب الاسلامی القرن الاول~~ و ~~الثانی هجری~~. [[~~لبنان~~]]: ~~دارالطلیعه،ص163~~.</ref> و ~~عبیدالله بن حبحاب~~ در سال ~~۱۱۶ قمری~~ نیز ~~نسبت داده‌اند~~.<ref>~~ابن عاشور، محمدالعزیز~~ (~~۱۹۹۱~~). ~~جامع الزیتونة. المعلم~~ و ~~رجالة~~. تونس: ~~دارسراسر للنشر،ص10~~.</ref> ~~شهرت~~ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] ~~فقط~~ به ~~اقامه نماز~~ و ~~عبادت نیست؛ بلکه این مسجد پس~~ از جامع ~~قیروان~~ و از ~~سال ۱۲۰ قمری، نقش~~ علمی و ~~فرهنگی درخشانی~~ در ~~طول~~ [[~~تاریخ~~ تونس]]، پس از ~~ورود اسلام~~ به این ~~کشور تاکنون داشته است،~~ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از [[~~جامع الازهر مصر~~]]~~، نخستین~~ مرکز آموزشی اسلام در ~~شمال آفریقاست~~. ~~مسجد~~ جامع ~~قرطبه زاده مسجد~~ جامع ~~قیروان~~ بود و از ~~مسجد~~ جامع ~~قرطبه، کلیسای سنت یاکوب کمپوستالی متولد شد~~ که ~~الگویی برای~~ دیگر ~~کلیساها~~ در ~~اروپا~~ و ~~امریکا~~ شد.<ref>~~کعاک، عثمان~~ (~~۱۳۸۷~~). ~~روابط ایران~~ و تونس ~~در گذر زمان. ترجمه و تحقیق ستار عودی~~. تهران: ~~مرکز اسناد~~ و ~~تاریخ دیپلماسی~~.</ref>		[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] نخستین دانشگاه اسلامی در شمال آفریقا و از قدیمی‌ترین و مشهورترین [[مساجد تونس\|مساجد]] در جهان اسلام است و در کنار [[جامع الازهر مصر]] و جامع القرویین مغرب مهم‌ترین پایگاه‌های نشر اسلام در آفریقا به شمار می‌رود. حسنی عبدالوهاب مورخ برجسته معاصر [[تونس]] می‌گوید: «همانا، جامع زیتونه، قدیمی‌ترین و باسابقه‌ترین مؤسسه آموزشی عربی است و تاریخ زیتونه با تاریخ بسیاری از خانواده‌های تونسی‌گره خورده است.<ref name=":13">عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص10.</ref> با ورود بنی‌هلال به [[تونس]] در قرن پنج قمری و تخریب قیروان، پایگاه آموزش دینی تونس به جامع زیتونه منتقل شد،<ref>طاهر، عبدالله. الحرکة الوطنیة التونسیة (۱۸۳۰-۱۹۵۶م). تونس: منشورات دارالمعارف للطباعة و النشر، بی‌تا،ص218.</ref> [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در [[اغلبیان در تونس\|عصر اغلبیان]] بازسازی شد و در دوران حفصیان درخشان‌ترین تاریخ شکوفایی خود را شاهد بود.کتابخانه بزرگ شاهی که در عصر ابوزکریا یحیی دوم تأسیس شد و مشتمل بر ۳۰ هزار مجلد بود، به [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] منتقل و وقف طلاب شد، مدرسه شماعیه در نزدیک [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] و مدارسی، مانند توفیقیه و معرضیه را نیز حفصیان بنیان گذاشتند.<ref>ناصری طاهری، عبدالله (۱۳۷۵). مقدمه‌ای بر تاریخ سیاسی اجتماعی شمال آفریقا از آغاز تا ظهور عثمانی‌ها. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی،ص358.</ref> مهم‌ترین مواد درسی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] علوم اسلامی، مانند فقه ([[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]])، ادبیات، فلسفه، ریاضی، طب و فلک بود. ابن‌خلدون از دانش‌آموختگان و استادان زیتونه بود. با وجود اصلاحات گوناگونی که سیستم آموزشی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در طول تاریخ به خود دیده است، اما روش آموزشی آن در قرن سیزده هجری با قرن هفت هجری تفاوتی نداشته است.<ref>غالی، بلقاسم (۱۴۱۷ق). شیخ الجامع الاعظم محمد الطاهر ابن عاشور حیاته و آثاره. بیروت: دار ابن حزم،ص39.</ref> با شروع جنبش‌های اصلاح‌طلب اسلامی در شرق و گسترش آن به غرب جهان اسلام، انجام اصلاحات در روش و محتوای آموزشی زیتونه نیز شروع شد. نخستین منشور آموزشی جدید زیتونه در سال ۱۸۴۲ احمد بای و دومین حرکت اصلاحی را نیز خیرالدین پاشا در ۱۸۷۶ میلادی انجام داد. تدریس علوم جدید درکنار علوم قدیم از مهم‌ترین محورهای این اصلاحات بودکه البته با مقاومت برخی از بزرگان محافظه‌گرای شیوخ زیتونه مواجه شد و روند اصلاحات در زیتونه را به‌خصوص در فاصله سال‌های۱۹۱۲ تا ۱۹۵۱ میلادی با افت‌وخیزهای متعددی همراه کرد.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص71.</ref> سرانجام نظام آموزشی زیتونه در سال ۱۹۱۲ میلادی، از شکل سنتی خارج شد و به سه مرحله ابتدایی (شهاده‌الاهلیه)، متوسطه (شهاده التحصیل)، و عالی (شهاده العالمیه) تقسیم شد. مقطع ابتدایی شامل فارغ‌التحصیلان زیتونه و مدرسان این مرحله بود که حقوقی دریافت نمی‌کردند. مقطع متوسطه دارای ۱۲ مدرس [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] و یک معلم تجوید بودکه حقوق مختصری به آنها داده می‌شد؛ سی استاد نیز امر آموزش را در سطح عالی بر عهده داشتند و حقوق خوبی دریافت می‌کردند. برخی از دروس [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در رشته‌های گوناگون به این شرح بوده است:
			*'''تفسیر:''' «اسرارالتنزیل» از بیضاوی و «شرح الجلالین».
			*'''حدیث:''' «صحیح بخاری» با شرح قسطلانی، «صحیح مسلم» با شرح الابی و «الشفاء» قاضی عیاض با شرح خفاجی.
			*'''سیره:''' «المواهب اللدنیه» قسطلانی با شرح زرقانی و «السیره الکلاعیه».
			*'''توحید:''' شرح جرجانی بر «المواقف عضدالدینایجی»، شرح تفتازانی بر «عقاید عمر نسفی و الکبری» از شیخ سنوسی. فقه: «تبیین الحقائق» از عثمان زیلعی، شرح «کنز الدقائق» از عبدالله نسفی، «الدرر (شرح الغرر)» شرح سیدی عبدالباقی و شرح محمد خرشی بر «المختصر خلیل». تصوف: «الاحیاء» از غزالی. نحو: «مغنی اللبیبابن» از هشام.
			*'''علم معانی و بیان:''' جزء سوم از کتاب «المفتاح» از یوسف سکاکی با شرح جرجانی و «المطول» از تفتازانی.
			*'''علم لغت و انشاء و ادب:''' «المزهر» از سیوطی، «فقه اللغه» از عبدالملک ثعالبی، شرح مرزوقی بر «دیوان الحماسه و المثل الثائر» از ابن أثیر.
			*'''قرائت قرآن و تجوید و دروس دیگر''' مانند فقه و اصول، فرایض، میقات، نحو، صرف، تاریخ، جغرافیا (کتب ابن‌خلدون و ابن خطیب)، رسم، خط، عروض، منطق، آداب‌البحث، حساب، هندسه (براساس مذهب اقلیدس و کتب خواجه نصیر طوسی)، هیئت و مساحت نیز از دیگر مواد آموزشی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بوده است. برخی از کتاب‌ها نیز، مانند «فروع المعرفه لاحد عشر» در جامع الازهر و [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] تدریس می‌شده است.
			[[پرونده:جامع زیتونه.jpg\|بندانگشتی\|جامع زیتونه]]استادان زیتونه از میان علمای [[مذهب مالکی تونس\|مالکی]] و [[مذهب حنفی تونس\|حنفی]] انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای [[تونس]]) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند.<ref>روزنامه الصریح (جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸). ص۲۲.</ref> استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد.<ref>شنتاوی، احمد؛ زکی، خورشید؛ یونس، عبدالحمید. دائرةالمعارف الاسلامیه دارالفکر. بی‌جا، بی‌تا، جلد ۶،ص92/6.</ref> زیتونی‌هایی که قرائت قرآن[v] را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود.<ref>سنوسی، محمد (۱۴۰۱ق). الرحله الحجازیه تحقیق علی شنوفی. تونس: نشر الشرکه التونسیه للتوزیع،ص22.</ref>

			[[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود. زیتونه در آغاز اشغال [[تونس]] از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت.<ref>عیاشی، مختار (۲۰۰۳م). الزیتونه و الزیتونیون (۱۸۸۳-۱۹۵۸). تونس: مرکز النشر الجامعی و جامعة الزیتونة،ص144.</ref> این سرگذشت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از استقلال [[تونس]] بود[vi]؛ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری جریان اصلاحات آموزشی در آن که متأثر از جریان اصلاحات در جهان اسلام بود و از سال ۱۹۲۹ میلادی با هدف راه‌اندازی پژوهش‌های جدید در ساختار آموزشی آن شروع شده بود، در سال ۱۹۵۶ میلادی و با روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه سرنوشت دیگری پیدا کرد. بزرگان زیتونه از سال ۱۹۴۵ میلادی نقش مهمی در شکل‌گیری حرکت‌های اصلاح‌طلبانه [[تونس]] داشتند؛ اما با استقلال این کشور و روی‌کارآمدن حبیب بورقیبه با بی‌مهری و مخالفت او مواجه شدند. بورقیبه با ادعای اصلاح ملی [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تونس\|نظام آموزشی تونس]] و یکپارچه‌کردن برنامه‌های آن به سراغ [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] رفت و در ۲۶ آوریل ۱۹۵۶ میلادی دستور داد نام زیتونه از مؤسسه الجامع‌الاعظم به [[جامع زیتونه تونس\|الجامعه الزیتونه]] (دانشگاه زیتونه) تغییر یابد؛ اما دو سال بعد و در تاریخ ۴ نوامبر ۱۹۵۸ میلادی، دستور تعطیلی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را با هدف یکسان‌سازی ملی نظام آموزشی صادرکرد و چراغ فروزان نهاد مهم آموزش علوم اسلامی در [[تونس]] را خاموش کرد. این اقدام بورقیبه ضربه‌ای مهلک بر نظام آموزش سنتی دینی [[تونس]] بود و با مخالفت بسیاری از علما و شیوخ زیتونه همراه شد و بسیاری از شیوخ زیتونه تحت تعقیب و آزار و اذیت قرار گرفتند[vii] با این اقدام بورقیبه جایگاه علمی تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] که نظامی همانند نظام حوزوی در ایران داشت و شاخه‌های آن در بسیاری از شهرهای [[تونس]] فعال بود تا سطح یک مرکز دانشگاهی با اختیارات بسیار محدود تنزل یافت و بسیاری از فروع آن در دیگر شهرهای [[تونس]] به دبیرستان تبدیل شد. با تأسیس دانشگاه تونس در ۳۱ مارس ۱۹۶۰ میلادی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در ۱ مارس ۱۹۶۱ میلادی به دانشکده زیتونی شریعت و اصول دین [viii] تغییر نام داد و زیر نظر نظام دانشگاهی [[تونس]] قرار گرفت با مرگ بورقیبه و با روی‌کارآمدن زین‌العابدین بن علی، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] در سال ۱۹۸۷ به دستور بن علی بازگشایی شد؛ اما هنوز هشت ماه بیشتر از شروع به کار آن نگذشته بودکه دستور تعطیلی زیتونه صادر شد و این وضعیت تا تاریخ ۱۹ مارس ۲۰۱۲ میلادی، که انقلاب [[تونس]] دستور بازگشایی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] را صادر کرد، ادامه داشت: پس از پیروزی انقلاب، مدیران جدید دانشگاه زیتونه اعلام کردند که احیای عظمت تاریخی [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] از اهداف ملی انقلابیون [[تونس]] است.<ref>عصمتی‌بایگی، سیدحسن (1395). جامعه و فرهنگ تونس. تهران: موسسه فرهنگی, هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی, ص 172.</ref>

	== کتابشناسی ==		== کتابشناسی ==

Tania در ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۴۱

2024-02-14T17:41:41Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۴ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۴۱
خط ۱:		خط ۱:
	~~جامع~~ زیتونه ~~نخستین دانشگاه اسلامی~~ در ~~شمال آفریقا~~ و ~~از قدیمی‌ترین~~ و ~~مشهورترین مساجد~~ در ~~جهان اسلام است~~ و ~~در کنار جامع الازهر~~ [[~~مصر~~]] و جامع ~~القرویین مغرب مهم‌ترین پایگاه‌های نشر~~ اسلام ~~در آفریقا~~ به ~~شمار می‌رود. حسنی عبدالوهاب مورخ برجسته معاصر~~ [[تونس]] ~~می‌گوید: «همانا،~~ جامع ~~زیتونه، قدیمی‌ترین و باسابقه‌ترین مؤسسه~~ آموزشی ~~عربی است~~ و ~~تاریخ زیتونه با تاریخ بسیاری~~ از ~~خانواده‌های تونسی‌گره خورده است~~ (~~عیاشی، ۱۰~~:~~۲۰۰۳)~~.		این مسجد در [[تونس\|شهر تونس]] قرار دارد و حسان بن نعمان (د۸۶ق)، فاتح [[تونس]]، آن را در سال ۷۹ قمری برابر با ۶۹۸ میلادی ساخته است، ساخت مسجد زیتونه را به اسماعیل بن عبید انصاری، معروف به تاجر الله در سال ۹۳ قمری<ref>جعیط، هشام (۲۰۰۴م). تأسیس الغرب الاسلامی القرن الاول و الثانی هجری. [[لبنان]]: دارالطلیعه،ص163.</ref> و عبیدالله بن حبحاب در سال ۱۱۶ قمری نیز نسبت داده‌اند.<ref>ابن عاشور، محمدالعزیز (۱۹۹۱). جامع الزیتونة. المعلم و رجالة. تونس: دارسراسر للنشر،ص10.</ref> شهرت [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] فقط به اقامه نماز و عبادت نیست؛ بلکه این مسجد پس از جامع قیروان و از سال ۱۲۰ قمری، نقش علمی و فرهنگی درخشانی در طول [[تاریخ تونس]]، پس از ورود اسلام به این کشور تاکنون داشته است، [[جامع زیتونه تونس\|جامع زیتونه]] پیش از [[جامع الازهر مصر]]، نخستین مرکز آموزشی اسلام در شمال آفریقاست. مسجد جامع قرطبه زاده مسجد جامع قیروان بود و از مسجد جامع قرطبه، کلیسای سنت یاکوب کمپوستالی متولد شد که الگویی برای دیگر کلیساها در اروپا و امریکا شد.<ref>کعاک، عثمان (۱۳۸۷). روابط ایران و تونس در گذر زمان. ترجمه و تحقیق ستار عودی. تهران: مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی.</ref>

	با ورود بنی‌هلال به تونس در قرن پنج قمری و تخریب قیروان، پایگاه آموزش دینی تونس به جامع زیتونه منتقل شد (طاهر، بی‌تا:۲۱۸)، جامع زیتونه در عصر اغلبیان بازسازی شد و در دوران حفصیان درخشان‌ترین تاریخ شکوفایی خود را شاهد بود.کتابخانه بزرگ شاهی که در عصر ابوزکریا یحیی دوم تأسیس شد و مشتمل بر ۳۰ هزار مجلد بود، به جامع زیتونه منتقل و وقف طلاب شد، مدرسه شماعیه در نزدیک جامع زیتونه و مدارسی، مانند توفیقیه و معرضیه را نیز حفصیان بنیان گذاشتند (ناصری طاهری، ۱۳۷۵: ۳۵۸).		== کتابشناسی ==



	مهم‌ترین مواد درسی جامع زیتونه علوم اسلامی، مانند فقه (مالکی و حنفی)، ادبیات، فلسفه، ریاضی، طب و فلک بود. ابن‌خلدون از دانش‌آموختگان و استادان زیتونه بود. با وجود اصلاحات گوناگونی که سیستم آموزشی جامع زیتونه در طول تاریخ به خود دیده است، اما روش آموزشی آن در قرن سیزده هجری با قرن هفت هجری تفاوتی نداشته است (غالی، ۱۴۱۷: ۳۹).

	با شروع جنبش‌های اصلاح‌طلب اسلامی در شرق و گسترش آن به غرب جهان اسلام، انجام اصلاحات در روش و محتوای آموزشی زیتونه نیز شروع شد. نخستین منشور آموزشی جدید زیتونه در سال ۱۸۴۲ احمد بای و دومین حرکت اصلاحی را نیز خیرالدین پاشا در ۱۸۷۶ میلادی انجام داد. تدریس علوم جدید درکنار علوم قدیم از مهم‌ترین محورهای این اصلاحات بودکه البته با مقاومت برخی از بزرگان محافظه‌گرای شیوخ زیتونه مواجه شد و روند اصلاحات در زیتونه را به‌خصوص در فاصله سال‌های۱۹۱۲ تا ۱۹۵۱ میلادی با افت‌وخیزهای متعددی همراه کرد (عیاشی، ۲۰۰۳: ۷۱). سرانجام نظام آموزشی زیتونه در سال ۱۹۱۲ میلادی، از شکل سنتی خارج شد و به سه مرحله ابتدایی (شهاده‌الاهلیه)، متوسطه (شهادةالتحصیل)، و عالی (شهادةالعالمیه) تقسیم شد. مقطع ابتدایی شامل فارغ‌التحصیلان زیتونه و مدرسان این مرحله بود که حقوقی دریافت نمی‌کردند. مقطع متوسطه دارای ۱۲ مدرس مالکی و حنفی و یک معلم تجوید بودکه حقوق مختصری به آنها داده می‌شد؛ سی استاد نیز امر آموزش را در سطح عالی بر عهده داشتند و حقوق خوبی دریافت می‌کردند. برخی از دروس جامع زیتونه در رشته‌های گوناگون به این شرح بوده است:

	~~۱۷۳~~



	~~۱۷۴~~

	~~تفسیر: «اسرارالتنزیل» از بیضاوی و «شرح الجلالین».~~

	~~حدیث: «صحیح بخاری» با شرح قسطلانی، «صحیح مسلم» با شرح الابی و «الشفاء» قاضی عیاض با شرح خفاجی.~~

	~~سیره: «المواهب اللدنیة» قسطلانی با شرح زرقانی و «السیرة الکلاعیة».~~

	توحید: شرح جرجانی بر «المواقف عضدالدینایجی»، شرح تفتازانی بر «عقاید عمر نسفی و الکبری» از شیخ سنوسی. فقه: «تبیین الحقائق» از عثمان زیلعی، شرح «کنز الدقائق» از عبدالله نسفی، «الدرر (شرح الغرر)» شرح سیدی عبدالباقی و شرح محمد خرشی بر «المختصر خلیل». تصوف: «الاحیاء» از غزالی. نحو: «مغنی اللبیبابن» از هشام.

	~~علم معانی و بیان: جزء سوم از کتاب «المفتاح» از یوسف سکاکی با شرح جرجانی و «المطول» از تفتازانی.~~

	علم لغت و انشاء و ادب: «المزهر» از سیوطی، «فقه اللغه» از عبدالملک ثعالبی، شرح مرزوقی بر «دیوان الحماسة و المثل الثائر» از ابن أثیر.

	قرائت قرآن و تجوید و دروس دیگری مانند فقه و اصول، فرایض، میقات، نحو، صرف، تاریخ، جغرافیا (کتب ابن‌خلدون و ابن خطیب)، رسم، خط، عروض، منطق، آداب‌البحث، حساب، هندسه (براساس مذهب اقلیدس و کتب خواجه نصیر طوسی)، هیئت و مساحت نیز از دیگر مواد آموزشی جامع زیتونه بوده است. برخی از کتاب‌ها نیز، مانند «فروع المعرفة لاحد عشر» در جامع



	~~الازهر و جامع زیتونه تدریس می‌شده است.~~

	استادان زیتونه از میان علمای مالکی و حنفی انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای تونس) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند (روزنامة الصریح، جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸: ۲۲). استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد (شنتاوی، بی‌تا: ۶/۹۲).

	زیتونی‌هایی که قرائت قرآن را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در جامع زیتونه بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود (سنوسی، ۱۴۰۱: ۲۲).

	جامع زیتونه سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود.

	زیتونه در آغاز اشغال تونس از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت (عیاشی، ۲۰۰۳: ۱۴۴). این سرگذشت جامع زیتونه پیش از استقلال تونس بود؛۲ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری ۱، قرائة القرآن و تسمیعه.

	۲، جهت اطلاع بیشتر از تاریخ زیتونه می‌توانید به کتاب: (معموری، طاهر؛ دانشگاه زیتونه: تاریخ فرهنگ و علوم اسلامی در دوران حکمرانی خاندان حفص و ترکان (۶۰۳ - ۱۲۰۶ ه./ ۱۱۱۷ - ۱۷۰۵م.)؛ ترجمه زهرا خسروی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸) مراجعه فرمایید.

	~~3 ۱۷۵~~

Samiei: صفحه‌ای تازه حاوی «جامع زیتونه نخستین دانشگاه اسلامی در شمال آفریقا و از قدیمی‌ترین و مشهورترین مساجد در جهان اسلام است و در کنار جامع الازهر مصر و جامع القرویین مغرب مهم‌ترین پایگاه‌های نشر اسلام در آفریقا به شمار می‌رود. حسنی عبدالوهاب مورخ برجسته معاصر تو...» ایجاد کرد

2023-11-25T11:48:55Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جامع زیتونه نخستین دانشگاه اسلامی در شمال آفریقا و از قدیمی‌ترین و مشهورترین مساجد در جهان اسلام است و در کنار جامع الازهر مصر و جامع القرویین مغرب مهم‌ترین پایگاه‌های نشر اسلام در آفریقا به شمار می‌رود. حسنی عبدالوهاب مورخ برجسته معاصر تو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

جامع زیتونه نخستین دانشگاه اسلامی در شمال آفریقا و از قدیمی‌ترین و مشهورترین مساجد در جهان اسلام است و در کنار جامع الازهر [[مصر]] و جامع القرویین مغرب مهم‌ترین پایگاه‌های نشر اسلام در آفریقا به شمار می‌رود. حسنی عبدالوهاب مورخ برجسته معاصر [[تونس]] می‌گوید: «همانا، جامع زیتونه، قدیمی‌ترین و باسابقه‌ترین مؤسسه آموزشی عربی است و تاریخ زیتونه با تاریخ بسیاری از خانواده‌های تونسی‌گره خورده است (عیاشی، ۱۰:۲۰۰۳).

با ورود بنی‌هلال به تونس در قرن پنج قمری و تخریب قیروان، پایگاه آموزش دینی تونس به جامع زیتونه منتقل شد (طاهر، بی‌تا:۲۱۸)، جامع زیتونه در عصر اغلبیان بازسازی شد و در دوران حفصیان درخشان‌ترین تاریخ شکوفایی خود را شاهد بود.کتابخانه بزرگ شاهی که در عصر ابوزکریا یحیی دوم تأسیس شد و مشتمل بر ۳۰ هزار مجلد بود، به جامع زیتونه منتقل و وقف طلاب شد، مدرسه شماعیه در نزدیک جامع زیتونه و مدارسی، مانند توفیقیه و معرضیه را نیز حفصیان بنیان گذاشتند (ناصری طاهری، ۱۳۷۵: ۳۵۸).

مهم‌ترین مواد درسی جامع زیتونه علوم اسلامی، مانند فقه (مالکی و حنفی)، ادبیات، فلسفه، ریاضی، طب و فلک بود. ابن‌خلدون از دانش‌آموختگان و استادان زیتونه بود. با وجود اصلاحات گوناگونی که سیستم آموزشی جامع زیتونه در طول تاریخ به خود دیده است، اما روش آموزشی آن در قرن سیزده هجری با قرن هفت هجری تفاوتی نداشته است (غالی، ۱۴۱۷: ۳۹).

با شروع جنبش‌های اصلاح‌طلب اسلامی در شرق و گسترش آن به غرب جهان اسلام، انجام اصلاحات در روش و محتوای آموزشی زیتونه نیز شروع شد. نخستین منشور آموزشی جدید زیتونه در سال ۱۸۴۲ احمد بای و دومین حرکت اصلاحی را نیز خیرالدین پاشا در ۱۸۷۶ میلادی انجام داد. تدریس علوم جدید درکنار علوم قدیم از مهم‌ترین محورهای این اصلاحات بودکه البته با مقاومت برخی از بزرگان محافظه‌گرای شیوخ زیتونه مواجه شد و روند اصلاحات در زیتونه را به‌خصوص در فاصله سال‌های۱۹۱۲ تا ۱۹۵۱ میلادی با افت‌وخیزهای متعددی همراه کرد (عیاشی، ۲۰۰۳: ۷۱). سرانجام نظام آموزشی زیتونه در سال ۱۹۱۲ میلادی، از شکل سنتی خارج شد و به سه مرحله ابتدایی (شهاده‌الاهلیه)، متوسطه (شهادةالتحصیل)، و عالی (شهادةالعالمیه) تقسیم شد. مقطع ابتدایی شامل فارغ‌التحصیلان زیتونه و مدرسان این مرحله بود که حقوقی دریافت نمی‌کردند. مقطع متوسطه دارای ۱۲ مدرس مالکی و حنفی و یک معلم تجوید بودکه حقوق مختصری به آنها داده می‌شد؛ سی استاد نیز امر آموزش را در سطح عالی بر عهده داشتند و حقوق خوبی دریافت می‌کردند. برخی از دروس جامع زیتونه در رشته‌های گوناگون به این شرح بوده است:

۱۷۳

۱۷۴

تفسیر: «اسرارالتنزیل» از بیضاوی و «شرح الجلالین».

حدیث: «صحیح بخاری» با شرح قسطلانی، «صحیح مسلم» با شرح الابی و «الشفاء» قاضی عیاض با شرح خفاجی.

سیره: «المواهب اللدنیة» قسطلانی با شرح زرقانی و «السیرة الکلاعیة».

توحید: شرح جرجانی بر «المواقف عضدالدینایجی»، شرح تفتازانی بر «عقاید عمر نسفی و الکبری» از شیخ سنوسی. فقه: «تبیین الحقائق» از عثمان زیلعی، شرح «کنز الدقائق» از عبدالله نسفی، «الدرر (شرح الغرر)» شرح سیدی عبدالباقی و شرح محمد خرشی بر «المختصر خلیل». تصوف: «الاحیاء» از غزالی. نحو: «مغنی اللبیبابن» از هشام.

علم معانی و بیان: جزء سوم از کتاب «المفتاح» از یوسف سکاکی با شرح جرجانی و «المطول» از تفتازانی.

علم لغت و انشاء و ادب: «المزهر» از سیوطی، «فقه اللغه» از عبدالملک ثعالبی، شرح مرزوقی بر «دیوان الحماسة و المثل الثائر» از ابن أثیر.

قرائت قرآن و تجوید و دروس دیگری مانند فقه و اصول، فرایض، میقات، نحو، صرف، تاریخ، جغرافیا (کتب ابن‌خلدون و ابن خطیب)، رسم، خط، عروض، منطق، آداب‌البحث، حساب، هندسه (براساس مذهب اقلیدس و کتب خواجه نصیر طوسی)، هیئت و مساحت نیز از دیگر مواد آموزشی جامع زیتونه بوده است. برخی از کتاب‌ها نیز، مانند «فروع المعرفة لاحد عشر» در جامع

الازهر و جامع زیتونه تدریس می‌شده است.

استادان زیتونه از میان علمای مالکی و حنفی انتخاب می‌شدند و انجام مناظره‌های علمی به‌خصوص بین اصیلیین (شیوخ زیتونه پایتخت‌نشین) و افاقیین (شیوخ دیگر شهرهای تونس) رواج داشت و شیوخ اهل پایتخت به تلاش برای جلوگیری از شهرت‌یافتن افاقیین متهم بودند (روزنامة الصریح، جمعه، ۱۲/۰۹/۲۰۰۸: ۲۲). استادی که همه منابع آموزشی را تدریس می‌کرد، «معلم الأصلیین» خوانده می‌شد و «المدرس الاول» نیز به کسی اطلاق می‌شد که علم تجوید را تدریس می‌کرد (شنتاوی، بی‌تا: ۶/۹۲).

زیتونی‌هایی که قرائت قرآن را فرامی‌گرفتند مدرکی معادل لیسانس به نام «تطویع» به آنها داده می‌شد. روش تدریس در جامع زیتونه بر محور القاء مسئله و سپس تطبیق آن بر کتاب بود (سنوسی، ۱۴۰۱: ۲۲).

جامع زیتونه سالانه دو ماه از تابستان، ماه رمضان، ایام‌الجمع، ایام‌التشریق، اعیاد فطر و قربان (با چهار روز پس از آن)، عرفه (با دو روز پیش از آن)، عاشورا، یازده، دوازده و سیزده ربیع‌الاول تعطیل بود.

زیتونه در آغاز اشغال تونس از سوی فرانسه در سال ۱۸۸۱، دارای ۶۰۰ طلبه بود و این تعداد در سال ۱۹۳۳ میلادی، به رقم ۳۶۵۰ طلبه افزایش یافت (عیاشی، ۲۰۰۳: ۱۴۴). این سرگذشت جامع زیتونه پیش از استقلال تونس بود؛۲ اما این مرکز اسلامی و شکل‌گیری ۱، قرائة القرآن و تسمیعه.

۲، جهت اطلاع بیشتر از تاریخ زیتونه می‌توانید به کتاب: (معموری، طاهر؛ دانشگاه زیتونه: تاریخ فرهنگ و علوم اسلامی در دوران حکمرانی خاندان حفص و ترکان (۶۰۳ - ۱۲۰۶ ه./ ۱۱۱۷ - ۱۷۰۵م.)؛ ترجمه زهرا خسروی، تهران: امیرکبیر، ۱۳۷۸) مراجعه فرمایید.

3 ۱۷۵