زبان و ادبیات افغانستان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Nazanin در ‏۱۰ ژانویهٔ ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۱۵

2025-01-10T15:15:25Z

Shekvati در ‏۶ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۲:۲۳

2024-08-06T12:23:41Z

Samiei در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۱۸

2024-07-31T21:18:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۱۸
خط ۱۳۰:		خط ۱۳۰:
	در دوران حکومت احمدشاه درانی، ادبیات و فرهنگ رشد چندانی نداشت. تمام اوقات احمدشاه به جنگ و تصرف سرزمین‌های جدید و اداره آنها گذشت و فرصتی برای پرداختن به امور داخلی از جمله شعر و ادب پدید نیامد؛ ولی در زمان تیمور، جانشین احمدشاه، آرامش بیشتری برقرار شد و خود او علاوه بر سرودن شعر، توجه و علاقه بیشتری هم به شعر و ادبیات نشان می‌داد؛ در نتیجه شعر و ادب رشد بهتری پیدا کرد. تیمور به پیروی از حافظ، بیدل و صائب غزل می‌سرود و کارهای دیوانی را هم به شعرایی، مانند عایشه درانی، محمدرضا برنابادی، الله‌وردی حیرت و میرهوتک افغان و غیره می‌داد. توجه و علاقه تیمور و برخی دیگر از پادشاهان درانی مانند شاه‌شجاع، که خود شاعر نیز بودند، به شعر و ادب سبب شد تا شعرا از جاهای دیگر از جمله ایران به دربار آنان بروند؛ مانند شهاب‌الدین ترشیزی و میرزا محمد فروغی اصفهانی. پس از مرگ تیمور و بروز جنگ خانگی بین فرزندان او، وضعیت افغانستان بحرانی شد و سراسر کشور را ناامنی و آشوب فراگرفت. «افغانستان در سال‌های ۱۱۶۰ تا ۱۳۳۷ هجری قمری، جز در ایامی معدود، صحنه پیکارهای خونین و آشوب‌ها و نابسامانی‌ها بود؛ زمانی از مخالفت فرزندان تیمور شاه در آتش و خون می‌سوخت و زمانی همت مردم آن در مبارزه با دولت استعماری انگلیس مصروف می‌بود و اگر گاهی در عهد پادشاهی آرامشی روی می‌نمود و توجهی به شعر و ادب به عمل می‌آمد و مردم نفسی تازه می‌کردند، سیل حوادث چنان بر سر آنها می‌تاخت‌که‌گویی آن اندک آرامش هم هرگز نبوده است. بااین‌حال، وضع معلوم است که محیط برای رشد استعدادهای گوناگون تا چه پایه نامساعد بوده است».<ref>مولایی، محمد سرور. شعر معاصر [[افغانستان]]. ص ۷.</ref>		در دوران حکومت احمدشاه درانی، ادبیات و فرهنگ رشد چندانی نداشت. تمام اوقات احمدشاه به جنگ و تصرف سرزمین‌های جدید و اداره آنها گذشت و فرصتی برای پرداختن به امور داخلی از جمله شعر و ادب پدید نیامد؛ ولی در زمان تیمور، جانشین احمدشاه، آرامش بیشتری برقرار شد و خود او علاوه بر سرودن شعر، توجه و علاقه بیشتری هم به شعر و ادبیات نشان می‌داد؛ در نتیجه شعر و ادب رشد بهتری پیدا کرد. تیمور به پیروی از حافظ، بیدل و صائب غزل می‌سرود و کارهای دیوانی را هم به شعرایی، مانند عایشه درانی، محمدرضا برنابادی، الله‌وردی حیرت و میرهوتک افغان و غیره می‌داد. توجه و علاقه تیمور و برخی دیگر از پادشاهان درانی مانند شاه‌شجاع، که خود شاعر نیز بودند، به شعر و ادب سبب شد تا شعرا از جاهای دیگر از جمله ایران به دربار آنان بروند؛ مانند شهاب‌الدین ترشیزی و میرزا محمد فروغی اصفهانی. پس از مرگ تیمور و بروز جنگ خانگی بین فرزندان او، وضعیت افغانستان بحرانی شد و سراسر کشور را ناامنی و آشوب فراگرفت. «افغانستان در سال‌های ۱۱۶۰ تا ۱۳۳۷ هجری قمری، جز در ایامی معدود، صحنه پیکارهای خونین و آشوب‌ها و نابسامانی‌ها بود؛ زمانی از مخالفت فرزندان تیمور شاه در آتش و خون می‌سوخت و زمانی همت مردم آن در مبارزه با دولت استعماری انگلیس مصروف می‌بود و اگر گاهی در عهد پادشاهی آرامشی روی می‌نمود و توجهی به شعر و ادب به عمل می‌آمد و مردم نفسی تازه می‌کردند، سیل حوادث چنان بر سر آنها می‌تاخت‌که‌گویی آن اندک آرامش هم هرگز نبوده است. بااین‌حال، وضع معلوم است که محیط برای رشد استعدادهای گوناگون تا چه پایه نامساعد بوده است».<ref>مولایی، محمد سرور. شعر معاصر [[افغانستان]]. ص ۷.</ref>

	در زمان شیرعلی خان، با روشنگری‌های سید جمال‌الدین و تفکرات اصلاح‌طلبانه شیرعلی‌خان، ادب و فرهنگ دوباره جوانه زد و رویش بیشتری در آن مشاهده شد؛ ولی با حمله انگلیس و بروز جنگ‌های جدید در افغانستان وضعیت دوباره دگرگون و بحرانی شد. از زمان مرگ دوست‌محمد خان تا زمان مرگ عبدالرحمان خان، به‌جز مدتی کوتاه در دوره دوم حکومت امیر شیرعلی خان، فرهنگ و ادب افغانستان در پایین‌ترین سطح خود بود و افغانستان از این بابت در انزوا قرار داشت. دربار، دولت و جامعه به دلایلی مانند مشاجرات درونی خاندان سلطنت، جنگ، فقر مالی و استبداد، علاقه زیادی به فرهنگ و ادب و شعر نشان نمی‌داد و متاع شعرا و نویسندگان خریداری نداشت و آنان نیز به‌ناچار روانه ایران، هند و ترکستان می‌شدند. در میان پادشاهان طایفه محمد زایی، از زمان دوست‌محمدخان به بعد، حبیب‌الله خان از بقیه آنها باسوادتر بود و در ادبیات فارسی ید نسبتا طولایی داشت و به علم و فرهنگ علاقه بیشتری نشان می‌داد. در زمان او تدوین سراج‌التواریخ آغاز و مدارس به سبک جدید گشایش یافت و حلقه کوچکی از ادبا و شعرا تشکیل شد. در زمان شکست حکومت امان‌الله‌خان و خروج او از افغانستان تا ترور محمد نادرشاه، اوضاع افغانستان همچنان بحرانی و اشتیاق به فرهنگ و ادب کم بود، در زمان [[محمدظاهر شاه]] از ۱۹۳۳ تا ۱۹۶۴، همچنان عموهای او عملا بر افغانستان حکومت می‌کردند و استبداد شدیدی بر کشور حاکم بود، از ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۳ که دوره دمکراسی است وضعیت بهتر شد؛ ولی با کودتای داودخان در ۱۹۷۳، افغانستان دوباره در گرداب جنگ، ناامنی و بحران فرورفت؛ به‌ویژه پس از کودتای کمونیستی ۷ثور/ ۲۷ آوریل ۱۹۷۸، بسیاری از شعرا و نویسندگان افغانستان را ترک کردند و به ایران، پاکستان و کشورهای دیگر رفتند؛ در نتیجه شعر و ادبیات مهاجرت شکل‌گرفت.<ref>علی آبادی، علیرضا (1395). جامعه و فرهنگ افغانستان. تهران: موسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی بین المللی ~~الهدی،~~ ص 270-274.</ref>		در زمان شیرعلی خان، با روشنگری‌های سید جمال‌الدین و تفکرات اصلاح‌طلبانه شیرعلی‌خان، ادب و فرهنگ دوباره جوانه زد و رویش بیشتری در آن مشاهده شد؛ ولی با حمله انگلیس و بروز جنگ‌های جدید در افغانستان وضعیت دوباره دگرگون و بحرانی شد. از زمان مرگ دوست‌محمد خان تا زمان مرگ عبدالرحمان خان، به‌جز مدتی کوتاه در دوره دوم حکومت امیر شیرعلی خان، فرهنگ و ادب افغانستان در پایین‌ترین سطح خود بود و افغانستان از این بابت در انزوا قرار داشت. دربار، دولت و جامعه به دلایلی مانند مشاجرات درونی خاندان سلطنت، جنگ، فقر مالی و استبداد، علاقه زیادی به فرهنگ و ادب و شعر نشان نمی‌داد و متاع شعرا و نویسندگان خریداری نداشت و آنان نیز به‌ناچار روانه ایران، هند و ترکستان می‌شدند. در میان پادشاهان طایفه محمد زایی، از زمان دوست‌محمدخان به بعد، حبیب‌الله خان از بقیه آنها باسوادتر بود و در ادبیات فارسی ید نسبتا طولایی داشت و به علم و فرهنگ علاقه بیشتری نشان می‌داد. در زمان او تدوین سراج‌التواریخ آغاز و مدارس به سبک جدید گشایش یافت و حلقه کوچکی از ادبا و شعرا تشکیل شد. در زمان شکست حکومت امان‌الله‌خان و خروج او از افغانستان تا ترور محمد نادرشاه، اوضاع افغانستان همچنان بحرانی و اشتیاق به فرهنگ و ادب کم بود، در زمان [[محمدظاهر شاه]] از ۱۹۳۳ تا ۱۹۶۴، همچنان عموهای او عملا بر افغانستان حکومت می‌کردند و استبداد شدیدی بر کشور حاکم بود، از ۱۹۶۴ تا ۱۹۷۳ که دوره دمکراسی است وضعیت بهتر شد؛ ولی با کودتای داودخان در ۱۹۷۳، افغانستان دوباره در گرداب جنگ، ناامنی و بحران فرورفت؛ به‌ویژه پس از کودتای کمونیستی ۷ثور/ ۲۷ آوریل ۱۹۷۸، بسیاری از شعرا و نویسندگان افغانستان را ترک کردند و به ایران، پاکستان و کشورهای دیگر رفتند؛ در نتیجه شعر و ادبیات مهاجرت شکل‌گرفت.<ref>علی آبادی، علیرضا (1395). جامعه و فرهنگ [[افغانستان]]. تهران: [https://alhoda.ir موسسه فرهنگی هنری و انتشاراتی بین المللی الهدی]، ص 270-274.</ref>

	=== [[مشاهیر ادبی افغانستان]] ===		=== [[مشاهیر ادبی افغانستان]] ===

Samiei در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۱۶

2024-07-31T21:16:10Z

نمایش تغییرات

127.0.0.1: The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

2024-05-15T06:50:43Z

The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۵ مهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۶:۵۰
خط ۶۹:		خط ۶۹:
	بفرمود تا پارسی و دری نوشتند و کوتاه شد داوری (فردوسی)</blockquote>مقامات افغانستان از مدتی قبل کاربرد واژه دری را به‌جای فارسی توصیه کردند و از کاربرد واژه «زبان فارسی» به‌شدت پرهیز کردند تا فارسی افغانستان را از فارسی ایران متمایز سازند و مفهوم زبان قوم پارس در ذهن تداعی نشود. در مکاتبات و نگارش‌های دولتی با حساسیت از واژه دری استفاده می‌شود؛ درحالی‌که در زبان گفتاری مردم نام زبان فارسی به کار می‌برد و با توجه به سوابق ذکرشده در اصل آنها تفاوتی وجود ندارد و حساسیت به خرج‌دادن برای به‌کارگیری واژه دری بیشتر جنبه سیاسی و قومی دارد؛ زیرا دری صفت است و به قوم خاصی تعلق ندارد و تبدیل نام فارسی به دری، درواقع نوعی تغییر نام زبان فارسی است.		بفرمود تا پارسی و دری نوشتند و کوتاه شد داوری (فردوسی)</blockquote>مقامات افغانستان از مدتی قبل کاربرد واژه دری را به‌جای فارسی توصیه کردند و از کاربرد واژه «زبان فارسی» به‌شدت پرهیز کردند تا فارسی افغانستان را از فارسی ایران متمایز سازند و مفهوم زبان قوم پارس در ذهن تداعی نشود. در مکاتبات و نگارش‌های دولتی با حساسیت از واژه دری استفاده می‌شود؛ درحالی‌که در زبان گفتاری مردم نام زبان فارسی به کار می‌برد و با توجه به سوابق ذکرشده در اصل آنها تفاوتی وجود ندارد و حساسیت به خرج‌دادن برای به‌کارگیری واژه دری بیشتر جنبه سیاسی و قومی دارد؛ زیرا دری صفت است و به قوم خاصی تعلق ندارد و تبدیل نام فارسی به دری، درواقع نوعی تغییر نام زبان فارسی است.

	فارسی، دری و تاجیکی در اصل یکی هستند و دستور زبان یکسانی دارند. هرچند گویش‌ها و لهجه‌های متفاوتی در ایران و [[افغانستان]] و تاجیکستان وجود دارد، این لهجه‌ها و گویش‌های متفاوت به‌اندازه‌ای نیست که فهم آن را برای مردم فارس‌زبان در سه کشور ناممکن سازد. ثانیا اگرچه در فارسی تکلمی و گفتگوی محاوره‌ای و زبانی تفاوت‌هایی وجود دارد، فارسی نوشتاری و فارسی تحریری آن‌ها یکسان است؛ چنان‌که در داخل ایران نیز چنین است. آقای نجیب مایل هروی می‌نویسد:<blockquote>«اعتقاد به نام‌های دری، فارسی و تاجیکی برای یک زبان چیزی است که در ورای خود حیله‌هایی را می‌نمایاند و آن همانا دورکردن مفاهیم زبانی است و باردادن به عصبیت‌های ملی علیه هم‌زبانان همدرد و سرانجام ضعف ناشی از افتراق و دوری مردمان این مناطق و وابسته‌شدن آنان به یکی از بلوک‌های استعماری دنیا؛ برای همین سودجویی قدرت‌های اقتصادی دنیاست که عده‌ای از شرق‌شناسان نظر زبان‌شناسانه‌ای پرورده‌اند مبنی‌بر اینکه زبان مردم افغانستان زبانی است که دری خوانده می‌شود، زبان مردم ایران فارسی و زبان فارسی‌نویسان [[گروه های قومی تاجیک افغانستان\|تاجیک]] تاجیکی است».<ref>هروی، نجیب مایل (1362). تاریخ و زبان در افغانستان. تهران: [http://mahmoudafshar.ir/ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار]، ص 72-73.</ref></blockquote>درحالی‌که نفس و جوهر هر سه زبان یکی است و از لحاظ شیوه‌ها و دستگاه‌های صوتی متمایز نیستند و<blockquote>«دستگاه‌های دستوری و بافت ارتباطی زبان فارسی رایج در ایران و تاجیکستان و [[افغانستان]] باهم تفاوت اساسی ندارند».<ref>هروی، نجیب مایل (1362). تاریخ و زبان در افغانستان. تهران: [http://mahmoudafshar.ir/ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار]، ص 74-75.</ref></blockquote>		فارسی، دری و تاجیکی در اصل یکی هستند و دستور زبان یکسانی دارند. هرچند گویش‌ها و لهجه‌های متفاوتی در ایران و [[افغانستان]] و [[تاجیکستان]] وجود دارد، این لهجه‌ها و گویش‌های متفاوت به‌اندازه‌ای نیست که فهم آن را برای مردم فارس‌زبان در سه کشور ناممکن سازد. ثانیا اگرچه در فارسی تکلمی و گفتگوی محاوره‌ای و زبانی تفاوت‌هایی وجود دارد، فارسی نوشتاری و فارسی تحریری آن‌ها یکسان است؛ چنان‌که در داخل ایران نیز چنین است. آقای نجیب مایل هروی می‌نویسد:<blockquote>«اعتقاد به نام‌های دری، فارسی و تاجیکی برای یک زبان چیزی است که در ورای خود حیله‌هایی را می‌نمایاند و آن همانا دورکردن مفاهیم زبانی است و باردادن به عصبیت‌های ملی علیه هم‌زبانان همدرد و سرانجام ضعف ناشی از افتراق و دوری مردمان این مناطق و وابسته‌شدن آنان به یکی از بلوک‌های استعماری دنیا؛ برای همین سودجویی قدرت‌های اقتصادی دنیاست که عده‌ای از شرق‌شناسان نظر زبان‌شناسانه‌ای پرورده‌اند مبنی‌بر اینکه زبان مردم افغانستان زبانی است که دری خوانده می‌شود، زبان مردم ایران فارسی و زبان فارسی‌نویسان [[گروه های قومی تاجیک افغانستان\|تاجیک]] تاجیکی است».<ref>هروی، نجیب مایل (1362). تاریخ و زبان در افغانستان. تهران: [http://mahmoudafshar.ir/ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار]، ص 72-73.</ref></blockquote>درحالی‌که نفس و جوهر هر سه زبان یکی است و از لحاظ شیوه‌ها و دستگاه‌های صوتی متمایز نیستند و<blockquote>«دستگاه‌های دستوری و بافت ارتباطی زبان فارسی رایج در ایران و تاجیکستان و [[افغانستان]] باهم تفاوت اساسی ندارند».<ref>هروی، نجیب مایل (1362). تاریخ و زبان در افغانستان. تهران: [http://mahmoudafshar.ir/ بنیاد موقوفات دکتر محمود افشار]، ص 74-75.</ref></blockquote>
	=====اهمیت زبان فارسی=====		=====اهمیت زبان فارسی=====
	فارسی از کهن‌ترین زبان‌های رایج در افغانستان و زبان ملی مردم بوده است و هرقدر بیشتر به گذشته برگردیم گستردگی و عظمت آن بیشتر می‌شود. فارسی فراگیرترین زبان در افغانستان است. بیش از 85 درصد مردم آن را می‌دانند و بیش از هر زبان دیگر به آن تکلم می‌شود. مردم در ولایات شمالی، مرکزی، غربی و حتی بخش‌هایی از مناطق جنوبی به فارسی تکلم می‌کنند یا اینکه آن را می‌دانند. ازبک‌ها، ترکمن‌ها، بلوچ‌ها، بسیاری از پشتون‌ها و دیگران با اینکه زبان مادری‌شان فارسی نیست، آن را به‌خوبی می‌دانند. در [[کابل]] تقریبا همه اقوام ساکن به فارسی صحبت می‌کنند یا آن را کاملا می‌دانند. مهم‌ترین کتاب‌های ادبی و علمی به زبان فارسی است. [[زبان فارسی در افغانستان]] گویش‌های مختلف از جمله لهجه شمال و شمال شرق بدخشان، کاپیسا و پروان، لهجه هزارگی (در هزاره‌جات)، لهجه مرکزی (درکابل و مناطق مجاور آن) و لهجه غربی (در هرات) دارد. مشهورترین و رایج‌ترین این لهجه‌ها گویش کابلی است که در حال فراگیرشدن است.		فارسی از کهن‌ترین زبان‌های رایج در افغانستان و زبان ملی مردم بوده است و هرقدر بیشتر به گذشته برگردیم گستردگی و عظمت آن بیشتر می‌شود. فارسی فراگیرترین زبان در افغانستان است. بیش از 85 درصد مردم آن را می‌دانند و بیش از هر زبان دیگر به آن تکلم می‌شود. مردم در ولایات شمالی، مرکزی، غربی و حتی بخش‌هایی از مناطق جنوبی به فارسی تکلم می‌کنند یا اینکه آن را می‌دانند. ازبک‌ها، ترکمن‌ها، بلوچ‌ها، بسیاری از پشتون‌ها و دیگران با اینکه زبان مادری‌شان فارسی نیست، آن را به‌خوبی می‌دانند. در [[کابل]] تقریبا همه اقوام ساکن به فارسی صحبت می‌کنند یا آن را کاملا می‌دانند. مهم‌ترین کتاب‌های ادبی و علمی به زبان فارسی است. [[زبان فارسی در افغانستان]] گویش‌های مختلف از جمله لهجه شمال و شمال شرق بدخشان، کاپیسا و پروان، لهجه هزارگی (در هزاره‌جات)، لهجه مرکزی (درکابل و مناطق مجاور آن) و لهجه غربی (در هرات) دارد. مشهورترین و رایج‌ترین این لهجه‌ها گویش کابلی است که در حال فراگیرشدن است.

127.0.0.1: The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

2024-03-02T21:04:25Z

The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ مارس ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۰۴
خط ۹۲:		خط ۹۲:

	==== [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] ====		==== [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] ====
	پس از [[خط میخی در افغانستان\|خط میخی]]، خط آرامی رایج بوده است. این خط از فینیقی‌ها گرفته شده بود و مدت‌ها در ایران و نیز سرزمین افغانستان استفاده می‌شد. [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] مبنای [[خط پهلوی در افغانستان\|خط پهلوی]] بوده است. آرامی‌ها مردمی از نژاد سامی بودند و در جنوب فلسطین، سواحل رود اردن و بحرالمیت ساکن بودند و به تجارت اشتغال داشتند. بعد از دوران هخامنشی<blockquote>«برای نوشتن زبان‌های ایرانی میانه خط‌هایی در ایران به‌کار می‌رفت‌که همه از اصل «خط» آرامی مشتق و منشعب شده بود».<ref>ناتل‌خانلری، پرویز (1350)، تاریخ زبان فارسی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد اول ،ص 287.</ref></blockquote>مانند خط خوارزمی که از اصل آرامی گرفته شده بود. در تاکسیلا، از مراکز باستان تمدن‌گندهارا و لمپاکا (یا لغمان)، کتیبه‌هایی به [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] پیدا شده است.		پس از [[خط میخی در افغانستان\|خط میخی]]، خط آرامی رایج بوده است. این خط از فینیقی‌ها گرفته شده بود و مدت‌ها در ایران و نیز سرزمین افغانستان استفاده می‌شد. [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] مبنای [[خط پهلوی در افغانستان\|خط پهلوی]] بوده است. آرامی‌ها مردمی از نژاد سامی بودند و در جنوب فلسطین، سواحل رود [[اردن]] و بحرالمیت ساکن بودند و به تجارت اشتغال داشتند. بعد از دوران هخامنشی<blockquote>«برای نوشتن زبان‌های ایرانی میانه خط‌هایی در ایران به‌کار می‌رفت‌که همه از اصل «خط» آرامی مشتق و منشعب شده بود».<ref>ناتل‌خانلری، پرویز (1350)، تاریخ زبان فارسی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد اول ،ص 287.</ref></blockquote>مانند خط خوارزمی که از اصل آرامی گرفته شده بود. در تاکسیلا، از مراکز باستان تمدن‌گندهارا و لمپاکا (یا لغمان)، کتیبه‌هایی به [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] پیدا شده است.

	==== خط یونانی ====		==== خط یونانی ====

127.0.0.1: The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

2024-02-26T16:45:52Z

The LinkTitles extension automatically added links to existing pages (https://github.com/bovender/LinkTitles).

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۶ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۴۵
خط ۲۷:		خط ۲۷:
	زبان‌های رایج در [[افغانستان]] عبارت‌اند از:		زبان‌های رایج در [[افغانستان]] عبارت‌اند از:

	۱- [[زبان فارسی در افغانستان\|فارسی]]؛ ۲- [[زبان پشتو در افغانستان\|پشتو]]: ۳- بلوچی (در قسمت‌هایی از نیمروز) ؛ 4- ازبکی (در ولایات ~~شمالی~~) ؛ ۵- ترکمنی (در شمال و شمال غرب)؛ ۶- پراچی (در یکی از دره‌های نجراب) ؛ ۷- منجی (در منجان بدخشان)؛ ۸- واخی (در واخان)؛ ۹- سریکلی یا سریگلی (در حاشیه شمال واخان)؛ ۱۰- سنگلیچی (در شرق منجان و جنوب زیباک بدخشان)؛ ۱۱- زیباکی (در زیباک بدخشان)؛ 12- اشکاشمی (در اشکاشم بدخشان)؛ ۱۳ - شغنی (در اشکاشم و شغنان)؛ ۱۴- روشانی و ارشری (در حاشیه غربی بدخشان در جوار رود پنج)؛ ۱۵ - که ته (در نورستان شرقی، مرکزی و غربی)؛ 16 - وایگلی (در نورستان مرکزی)؛ ۱۷- اشکویی (در نورستان مرکزی و غربی)؛ ۱۸- پارونی (در نورستان مرکزی)؛ ۱۹- پشه‌ای (در جنوب نورستان مرکزی و غربی در حوالی لغمان و دره‌های تگاب، نجراب، کوهستان، کاپیسا و پغمان)؛ ۲۰ - گوربتی (در حاشیه شرقی نورستان شرقی)؛ ۲۱- تیراهی (در غرب خیبر و دکه)؛ ۲۲- جتی (در میان چادرنشینان)؛ ۲۳- سندی (در میان هندوها)؛ ۲۴- لهندا (در میان هندوها)؛ ۲۵ - پنجابی (در میان سیک‌ها)؛ ۲۶- مغولی (در میان تعدادی از قریه‌های [[هرات]] و فاریاب)؛ ۲۷ - قزاقی (در بعضی از تیره‌های شمال کشور و قلعه نو)؛ ۲۸- قرقیزی (در پامیر خرد)؛ ۲۹ - اورموری (درلوگر) 30- آذری (نوعی ترکی آذربایجانی‌که قبلا در اطراف [[کابل]] تکلم می‌شده و از بین رفته است)؛ ۳۱- عربی (در [[بلخ]]، [[مزار شریف]] و... که از بین رفته یا در حال ازبین‌رفتن است)؛ ۳۲- براهویی (در چخانسور و اطراف شورابک)<ref>شورماچ نورستانی، محمداکبر (1350). جغرافیای عمومی افغانستان. انتشارات زوری-کابل، ص ۲۹۰ - ۲۹۲.</ref> و ۳۳- یازغلامی (در دره یازغلام پامیر) که از گویش‌های زبان اشکاشمی هم به شمار می‌رود.		۱- [[زبان فارسی در افغانستان\|فارسی]]؛ ۲- [[زبان پشتو در افغانستان\|پشتو]]: ۳- بلوچی (در قسمت‌هایی از نیمروز) ؛ 4- ازبکی (در ولایات ش[[مالی]]) ؛ ۵- ترکمنی (در شمال و شمال غرب)؛ ۶- پراچی (در یکی از دره‌های نجراب) ؛ ۷- منجی (در منجان بدخشان)؛ ۸- واخی (در واخان)؛ ۹- سریکلی یا سریگلی (در حاشیه شمال واخان)؛ ۱۰- سنگلیچی (در شرق منجان و جنوب زیباک بدخشان)؛ ۱۱- زیباکی (در زیباک بدخشان)؛ 12- اشکاشمی (در اشکاشم بدخشان)؛ ۱۳ - شغنی (در اشکاشم و شغنان)؛ ۱۴- روشانی و ارشری (در حاشیه غربی بدخشان در جوار رود پنج)؛ ۱۵ - که ته (در نورستان شرقی، مرکزی و غربی)؛ 16 - وایگلی (در نورستان مرکزی)؛ ۱۷- اشکویی (در نورستان مرکزی و غربی)؛ ۱۸- پارونی (در نورستان مرکزی)؛ ۱۹- پشه‌ای (در جنوب نورستان مرکزی و غربی در حوالی لغمان و دره‌های تگاب، نجراب، کوهستان، کاپیسا و پغمان)؛ ۲۰ - گوربتی (در حاشیه شرقی نورستان شرقی)؛ ۲۱- تیراهی (در غرب خیبر و دکه)؛ ۲۲- جتی (در میان چادرنشینان)؛ ۲۳- سندی (در میان هندوها)؛ ۲۴- لهندا (در میان هندوها)؛ ۲۵ - پنجابی (در میان سیک‌ها)؛ ۲۶- مغولی (در میان تعدادی از قریه‌های [[هرات]] و فاریاب)؛ ۲۷ - قزاقی (در بعضی از تیره‌های شمال کشور و قلعه نو)؛ ۲۸- قرقیزی (در پامیر خرد)؛ ۲۹ - اورموری (درلوگر) 30- آذری (نوعی ترکی آذربایجانی‌که قبلا در اطراف [[کابل]] تکلم می‌شده و از بین رفته است)؛ ۳۱- عربی (در [[بلخ]]، [[مزار شریف]] و... که از بین رفته یا در حال ازبین‌رفتن است)؛ ۳۲- براهویی (در چخانسور و اطراف شورابک)<ref>شورماچ نورستانی، محمداکبر (1350). جغرافیای عمومی افغانستان. انتشارات زوری-کابل، ص ۲۹۰ - ۲۹۲.</ref> و ۳۳- یازغلامی (در دره یازغلام پامیر) که از گویش‌های زبان اشکاشمی هم به شمار می‌رود.

	براهویی زبان قوم براهویی در نیمروز و سیستان است و «نماینده زبان دراویدی در [[افغانستان]] است».<ref>گروهی از پژوهشگران (1376). افغانستان (مجموعه مقالات). ترجمه سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم. تهران: بنیاد دائره المعارف اسلامی، ص ۱۰۹.</ref>		براهویی زبان قوم براهویی در نیمروز و سیستان است و «نماینده زبان دراویدی در [[افغانستان]] است».<ref>گروهی از پژوهشگران (1376). افغانستان (مجموعه مقالات). ترجمه سعید ارباب شیرانی و هوشنگ اعلم. تهران: بنیاد دائره المعارف اسلامی، ص ۱۰۹.</ref>

Samiei در ‏۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۱۶

2024-02-16T18:16:52Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۸:۱۶
خط ۱۰۱:		خط ۱۰۱:

	==== [[خط سغدی در افغانستان\| خط سغدی]] ====		==== [[خط سغدی در افغانستان\| خط سغدی]] ====
	خط ~~سغدی« از~~ یک شیوه تحریری [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] مشتق شده است و نیز می‌توان احتمال داد که اصل خط مزبور همان [[خط پهلوی در افغانستان\|خط پهلوی]] کهن باشد».<ref>ناتل‌خانلری، پرویز (1350)، تاریخ زبان فارسی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد اول ،ص 292.</ref>«[[خط سغدی در افغانستان\|خط سغدی]] را در آسیای وسطی یافته‌اند و از ابتدا در همان‌جا انتشار یافته و به خط (اویغور) مبدل شده است. خط آخری برای کتابت زبان ترکی به کار می‌رفته و بعدها، به خط مغول و منچو تبدیل شده، چنان‌که اکنون هم معمول است».<ref>همایی، جلال الدین (بی‌تا)، تاریخ ادبیات ایران. چاپخانه مروی، جلد اول و دوم، ص 154.</ref>		خط سغدی«از یک شیوه تحریری [[خط آرامی در افغانستان\|خط آرامی]] مشتق شده است و نیز می‌توان احتمال داد که اصل خط مزبور همان [[خط پهلوی در افغانستان\|خط پهلوی]] کهن باشد».<ref>ناتل‌خانلری، پرویز (1350)، تاریخ زبان فارسی. انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد اول ،ص 292.</ref>«[[خط سغدی در افغانستان\|خط سغدی]] را در آسیای وسطی یافته‌اند و از ابتدا در همان‌جا انتشار یافته و به خط (اویغور) مبدل شده است. خط آخری برای کتابت زبان ترکی به کار می‌رفته و بعدها، به خط مغول و منچو تبدیل شده، چنان‌که اکنون هم معمول است».<ref>همایی، جلال الدین (بی‌تا)، تاریخ ادبیات ایران. چاپخانه مروی، جلد اول و دوم، ص 154.</ref>

	==== خط خروشتی ====		==== خط خروشتی ====

Samiei در ‏۱۶ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۷:۵۷

2024-02-16T17:57:15Z

نمایش تغییرات

Shekvati در ‏۹ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۳۲

2024-02-09T19:32:28Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۹ فوریهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۹:۳۲
خط ۲:		خط ۲:

	[[ادبیات افغانستان]]		[[ادبیات افغانستان]]

			== نیز نگاه کنید به ==

			* [[زبان و ادبیات ژاپن]]
			* [[زبان و ادبیات روسی]]
			* [[زبان و ادبیات کوبا]]
			* [[زبان و ادبیات لبنان]]
			* [[زبان و ادبیات مصر]]
			* [[زبان و ادبیات تونس]]
			* [[زبان و ادبیات چینی]]
			* [[زبان و ادبیات سنگال]]
			* [[زبان و ادبیات کانادا]]

			== کتابشناسی ==