زبان و ادبیات تاجیکستان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Samiei: /* مرکز ادبی حصار */

2024-08-06T21:26:26Z

مرکز ادبی حصار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۶ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۲۱:۲۶
خط ۳۱۷:		خط ۳۱۷:
	پس از انقلاب این مرد فاضل به زندان انداخته شد و در حدود سال‌های 1921 و 1922 وفات کرده است. ملامحمدشریف حصاری متخلص به غمگین از شاعران دیگر این منطقه بود که در مدارس بخارا تحصیل نموده است. [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] در «تذکره‌الشعرا»ی خود درباره او می‌نویسد «غمگین تخلص نهال نوخیز گلستان خوشگفتاری و تازه‌نخل سرریز بوستان معنی‌نگاری ملا محمدشریف حصاری است. مشارالیه از مسقط‌الرأس خود به دارالفاخره (بخارا) شتابان و قوت فکری‌اش در میدان سعی صاحب‌جولان<ref>میراث ادبی شاعران حصار (1974). ص 225.</ref>».		پس از انقلاب این مرد فاضل به زندان انداخته شد و در حدود سال‌های 1921 و 1922 وفات کرده است. ملامحمدشریف حصاری متخلص به غمگین از شاعران دیگر این منطقه بود که در مدارس بخارا تحصیل نموده است. [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] در «تذکره‌الشعرا»ی خود درباره او می‌نویسد «غمگین تخلص نهال نوخیز گلستان خوشگفتاری و تازه‌نخل سرریز بوستان معنی‌نگاری ملا محمدشریف حصاری است. مشارالیه از مسقط‌الرأس خود به دارالفاخره (بخارا) شتابان و قوت فکری‌اش در میدان سعی صاحب‌جولان<ref>میراث ادبی شاعران حصار (1974). ص 225.</ref>».

	عبدالکریم قربان متخلص به کریم دیوانه که یکی از شاعران معروف تاجیک محسوب می‌شود، سال 1878 در روستای جرک حصار زاده شد و در سال 1918 در همان جا وفات کرد. او به شهر‌های ~~دهنو ،~~ ترمز، شهرسبز، بخارا، سمرقند و خوقند و غیره سفر کرد.		عبدالکریم قربان متخلص به کریم دیوانه که یکی از شاعران معروف تاجیک محسوب می‌شود، سال 1878 در روستای جرک حصار زاده شد و در سال 1918 در همان جا وفات کرد. او به شهر‌های دهنو، ترمز، شهرسبز، بخارا، سمرقند و خوقند و غیره سفر کرد.

	اشعار کریم دیوانه بیشتر در مزمت دولتمردان وقت - حاکم، میرشب، قاضی، رئیس، امین بازار و غیره سروده شده و بار‌ها مورد تعقیب آن‌ها قرار گرفتار است. حتی در سال 1910 میر حصار حکم قتل او را صادر کرد. کامل سال 1831 در ناحیه فیض‌آباد بیکگری حصار زاده شد. در سن 12 سالگی به خوقند رفت و در آنجا سواد فارسی و عربی را آموخت. سپس در مدرسه میر عرب بخارا علوم زمانش را فرا گرفت. او شاعری صاحب‌ دیوان بود. عبدالله‌خواجه عبدی، افضل مخدوم پیرمستی، میرصدیق حشمت، [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] در تذکره‌‌هایشان به شخصیت کامل و اشعارش بهای زیادی قائل شده‌اند. قاضی شفق، زاده سرزمین قبادیان و از شاعران مشهور زمان و چند سالی قاضی ولایت قبادیان بود. او شرحی بر غزلیات سعدی، جامی، بیدل، شاهین، افصح، داعی و دیگر بزرگان کلاسیک ادب فارسی تاجیکی نوشته است.		اشعار کریم دیوانه بیشتر در مزمت دولتمردان وقت - حاکم، میرشب، قاضی، رئیس، امین بازار و غیره سروده شده و بار‌ها مورد تعقیب آن‌ها قرار گرفتار است. حتی در سال 1910 میر حصار حکم قتل او را صادر کرد. کامل سال 1831 در ناحیه فیض‌آباد بیکگری حصار زاده شد. در سن 12 سالگی به خوقند رفت و در آنجا سواد فارسی و عربی را آموخت. سپس در مدرسه میر عرب بخارا علوم زمانش را فرا گرفت. او شاعری صاحب‌ دیوان بود. عبدالله‌خواجه عبدی، افضل مخدوم پیرمستی، میرصدیق حشمت، [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] در تذکره‌‌هایشان به شخصیت کامل و اشعارش بهای زیادی قائل شده‌اند. قاضی شفق، زاده سرزمین قبادیان و از شاعران مشهور زمان و چند سالی قاضی ولایت قبادیان بود. او شرحی بر غزلیات سعدی، جامی، بیدل، شاهین، افصح، داعی و دیگر بزرگان کلاسیک ادب فارسی تاجیکی نوشته است.
خط ۳۲۴:		خط ۳۲۴:
	مهجور، غَبرا، بحری دروازی، وحشی، کامل دروازی، مسلک، فطرت، شمس‌الدین، محزون، خاکی، غافل، عِزّت، عاری، مظلوم، مولوی، هجری، حسینی، مغمون، لقا از شعرای بنام این مرکز ادبی محسوب می‌شوند. میرزا محمدلقا متخلص به لقا که یکی از شاعران معروف محسوب می‌شود، سال 1875 در روستای یاگید ناحیه درواز در خانواده دهقانی با نام نادرشاه متولد شد. وی نزد معلمی با نام ملا خواجه‌داد از روستای روناو معلومات ابتدایی را فرا گرفت. بعداً شعر و شاعری و خوشنویسی را از شاعر محمدمراد غافلی آموخته است.		مهجور، غَبرا، بحری دروازی، وحشی، کامل دروازی، مسلک، فطرت، شمس‌الدین، محزون، خاکی، غافل، عِزّت، عاری، مظلوم، مولوی، هجری، حسینی، مغمون، لقا از شعرای بنام این مرکز ادبی محسوب می‌شوند. میرزا محمدلقا متخلص به لقا که یکی از شاعران معروف محسوب می‌شود، سال 1875 در روستای یاگید ناحیه درواز در خانواده دهقانی با نام نادرشاه متولد شد. وی نزد معلمی با نام ملا خواجه‌داد از روستای روناو معلومات ابتدایی را فرا گرفت. بعداً شعر و شاعری و خوشنویسی را از شاعر محمدمراد غافلی آموخته است.

	لقا نخستین دیوان خود را در سال1910، در سن 35 سالگی منتشر کرد. این دیوان عبارت است از دیباچه، 431 غزل، 1 مخمس، 1 الف‌نامه، 55 رباعی، 1 ساقی‌نامه، 3 مناجات، 8 قطعه که در مجموع 2250 بیت را تشکیل می‌دهد. موضوع اصلی آثار شاعر تربیتی و اخلاقی است. ملاصدرالدین متخلص به محزون که صاحب سه دیوان اشعار است، در خانواده یکی از شاهزادگان درواز به نام جلال‌الدین متولد شد. همراه خانواده‌اش ابتدا به چارجو و سپس به بخارا رفت و در آنجا علوم زمانش را فرا گرفت. [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] و شریفجان مخدوم صدر ضیاء از اشعار زیبای او وصف کرده‌اند. صدر ضیاء در «تذکار اشعار» خود می‌نویسد «به رنگ مولانای جام سه دیوان مشتمل بر انواع اشعار به اتمام رسانیده بود که چندی به دست راقم امانت بود، که همه اشعارش خوب و زیبا بوده، اکثر اشعار متقدمین را جواب‌‌های برجا گفته».		لقا نخستین دیوان خود را در سال1910، در سن 35 سالگی منتشر کرد. این دیوان عبارت است از دیباچه، 431 غزل، 1 مخمس، 1 الف‌نامه، 55 رباعی، 1 ساقی‌نامه، 3 مناجات، 8 قطعه که در مجموع 2250 بیت را تشکیل می‌دهد. موضوع اصلی آثار شاعر تربیتی و اخلاقی است. ملاصدرالدین متخلص به محزون که صاحب سه دیوان اشعار است، در خانواده یکی از شاهزادگان درواز به نام جلال‌الدین متولد شد. همراه خانواده‌اش ابتدا به چارجو و سپس به بخارا رفت و در آنجا علوم زمانش را فرا گرفت. [[حاجی نعمت الله محترم\|حاجی نعمت‌الله محترم]] و شریفجان مخدوم صدر ضیاء از اشعار زیبای او وصف کرده‌اند. صدر ضیاء در «تذکار اشعار» خود می‌نویسد<blockquote>«به رنگ مولانای جام سه دیوان مشتمل بر انواع اشعار به اتمام رسانیده بود که چندی به دست راقم امانت بود، که همه اشعارش خوب و زیبا بوده، اکثر اشعار متقدمین را جواب‌‌های برجا گفته».</blockquote>سیدخواجه متخلص به مهجور یکی دیگر از شعرای صاحب‌دیوان این منطقه است که در خانواده با فرهنگی به نام حامدخواجه نام که با تخلص واله شعر می‌گفت، در روستای وَخْیای طویل‌دره زاده شد. پس از آموزش ابتدایی، در [[مدارس تاجیکستان\|مدارس]] بخارا تحصیل نمود. او در سال 1908 وفات کرده‌است. عبدالله‌بیک بزرگ‌خواجه متخلص به مظلوم، در روستای وخیای طویل‌دره زاده شد. در زادگاهش تحصیلات ابتدایی را به پایان رساند و سپس در مدارس بخارا تحصیلات خود را ادامه داد. او یکی از شاعران صاحب‌دیوان مرکز ادبی درواز بود که در سال 1920 وفات یافته ‌است.

	سیدخواجه متخلص به مهجور یکی دیگر از شعرای صاحب‌دیوان این منطقه است که در خانواده با فرهنگی به نام حامدخواجه نام که با تخلص واله شعر می‌گفت، در روستای وَخْیای طویل‌دره زاده شد. پس از آموزش ابتدایی، در [[مدارس تاجیکستان\|مدارس]] بخارا تحصیل نمود. او در سال 1908 وفات کرده‌است. عبدالله‌بیک بزرگ‌خواجه متخلص به مظلوم، در روستای وخیای طویل‌دره زاده شد. در زادگاهش تحصیلات ابتدایی را به پایان رساند و سپس در مدارس بخارا تحصیلات خود را ادامه داد. او یکی از شاعران صاحب‌دیوان مرکز ادبی درواز بود که در سال 1920 وفات یافته ‌است.

	غافل متولد روستای یاگید درواز بود. دیوانی ناقص از او شامل مثنوی «قصه جنگ دختر قیصر روم»، 42 غزل و 8 مخمس از او باقی مانده است. غبرا که مدتی چند در قراتگین در مسند توقسباچی اشتغال ورزیده است، یکی دیگر از شاعران صاحب دیوان درواز است که در غزل پیرو خواجه حافظ بوده است. دیوان اشعار او مشتمل بر 75 غزل، 9 مخمس، 1 قصیده، 1 مسمن، 22 رباعی و 2 مثنوی و در مجموع 1129 بیت است.		غافل متولد روستای یاگید درواز بود. دیوانی ناقص از او شامل مثنوی «قصه جنگ دختر قیصر روم»، 42 غزل و 8 مخمس از او باقی مانده است. غبرا که مدتی چند در قراتگین در مسند توقسباچی اشتغال ورزیده است، یکی دیگر از شاعران صاحب دیوان درواز است که در غزل پیرو خواجه حافظ بوده است. دیوان اشعار او مشتمل بر 75 غزل، 9 مخمس، 1 قصیده، 1 مسمن، 22 رباعی و 2 مثنوی و در مجموع 1129 بیت است.

Fatemi در ‏۳ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۵۰

2024-08-03T11:50:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۳ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۱۱:۵۰
خط ۱۰۲:		خط ۱۰۲:
	[[صدرالدین عینی]] ادبیات نوین را زمینه ملی ادبیات تاجیک دانسته و چنین می‌نویسد «هرچند [[احمد مخدوم دانش]](1242-1314 هجری) در ادبیات منثور راه نو و اسلوبی تازه را با استعداد ذاتی خود ایجاد کرد، لیکن این روش تا سال 1905 میلادی یعنی تا انقلاب اول [[روسیه]] شایع نشده بود. زمان وقوع انقلاب مذکور، روزنامه‌ها و کتاب‌‌های تازه در بخارا و ترکستان گسترش و عمومیت یافت و نوقلمان تازه‌نویس هم از هر جایی سر برآوردند. بنابراین آغاز تاریخ ادبیات نو تاجیک را بایستی سال 1905 قلمداد کرد. از سال 1905 تا 1917 موضوع ادبی به زعم عام عبارت بود از وطن، ملت، [[ادیان در تاجیکستان\|دین]]، علم و معارف. تشویق و مقابله با حکومت مستبد، و در کنار آن هجوم به علما، صریحاً از موضوع‌‌های مهم این دوره به شمار می‌رفت. اما ادبیات (به اعتبار موضوع) انقلابی حقوقی بود که پس از انقلاب اکتبر گام به میدان نهاد که از نظر تاریخی به دو دوره تقسیم می‌شود از 1905 تا 1917 و از 1917 تا 1925<ref>عینی، صدرالدین (1926). نمونه ادبیات تاجیک. سمرقند: نشریات مرکز خلق جماهیر شوروی، ص 236.</ref>».		[[صدرالدین عینی]] ادبیات نوین را زمینه ملی ادبیات تاجیک دانسته و چنین می‌نویسد «هرچند [[احمد مخدوم دانش]](1242-1314 هجری) در ادبیات منثور راه نو و اسلوبی تازه را با استعداد ذاتی خود ایجاد کرد، لیکن این روش تا سال 1905 میلادی یعنی تا انقلاب اول [[روسیه]] شایع نشده بود. زمان وقوع انقلاب مذکور، روزنامه‌ها و کتاب‌‌های تازه در بخارا و ترکستان گسترش و عمومیت یافت و نوقلمان تازه‌نویس هم از هر جایی سر برآوردند. بنابراین آغاز تاریخ ادبیات نو تاجیک را بایستی سال 1905 قلمداد کرد. از سال 1905 تا 1917 موضوع ادبی به زعم عام عبارت بود از وطن، ملت، [[ادیان در تاجیکستان\|دین]]، علم و معارف. تشویق و مقابله با حکومت مستبد، و در کنار آن هجوم به علما، صریحاً از موضوع‌‌های مهم این دوره به شمار می‌رفت. اما ادبیات (به اعتبار موضوع) انقلابی حقوقی بود که پس از انقلاب اکتبر گام به میدان نهاد که از نظر تاریخی به دو دوره تقسیم می‌شود از 1905 تا 1917 و از 1917 تا 1925<ref>عینی، صدرالدین (1926). نمونه ادبیات تاجیک. سمرقند: نشریات مرکز خلق جماهیر شوروی، ص 236.</ref>».

			=== [[مشاهیر و شخصیت های ادبی تاجیکستان\|مشاهیر و شخصیت‌‌های ادبی]] ===
	موضوع‌ اساسی [[ادبیات معاصر تاجیکستان\|ادبیات جدید]] اساساً مضامین روشنفکری، علم و فرهنگ، آموزش بنیاد‌های دین مبین [[اسلام و مسلمانان تاجیکستان\|اسلام]] و تاریخ پرافتخار گذشته، اخذ و بهره‌گیری از دستاورد‌های علمی و تکنولوژی کشور‌های غربی، انتقاد از ساختار دولتداری امارت بخارا و سیاست استعماری [[روسیه]]، بیداری حس ملی و وطن‌دوستی مردم و غیره بود که در ذیل به برخی از جنبه‌‌های گوناگون آثار چند تن از ادیبان معروف جدید اشاره می‌شود.		موضوع‌ اساسی [[ادبیات معاصر تاجیکستان\|ادبیات جدید]] اساساً مضامین روشنفکری، علم و فرهنگ، آموزش بنیاد‌های دین مبین [[اسلام و مسلمانان تاجیکستان\|اسلام]] و تاریخ پرافتخار گذشته، اخذ و بهره‌گیری از دستاورد‌های علمی و تکنولوژی کشور‌های غربی، انتقاد از ساختار دولتداری امارت بخارا و سیاست استعماری [[روسیه]]، بیداری حس ملی و وطن‌دوستی مردم و غیره بود که در ذیل به برخی از جنبه‌‌های گوناگون آثار چند تن از ادیبان معروف جدید اشاره می‌شود.

	~~=== [[مشاهیر و شخصیت های ادبی تاجیکستان\|مشاهیر و شخصیت‌‌های ادبی]] ===~~

	==== [[صدرالدین عینی]] ====		==== [[صدرالدین عینی]] ====
خط ۲۷۹:		خط ۲۷۸:
	این شاعره در «تاریخ مهاجران» خود در خصوص ستمگری‌های امیر عمرخان، تاریخ تسخیر آسیای میانه از جانب [[روسیه]] و حیات سیاسی و اجتماعی آن دوره حکایت می‌کند. دلشاد برنا در سال 1907 در خجند وفات کرد. [[حبیب‌الله خان\|حبیب‌الله‌خان]] متخلص به مشتری سال 1893 در استروشن به دنیا آمد. آموزش ابتدایی را نزد پدر آموخت. سپس در مدارس زرگران و میر عرب بخارا تحصیل کرد و بعد به وطن برمی‌گردد. مدتی قاضی اوراتپه بود و سرانجام در سال 1935 وفات کرد.		این شاعره در «تاریخ مهاجران» خود در خصوص ستمگری‌های امیر عمرخان، تاریخ تسخیر آسیای میانه از جانب [[روسیه]] و حیات سیاسی و اجتماعی آن دوره حکایت می‌کند. دلشاد برنا در سال 1907 در خجند وفات کرد. [[حبیب‌الله خان\|حبیب‌الله‌خان]] متخلص به مشتری سال 1893 در استروشن به دنیا آمد. آموزش ابتدایی را نزد پدر آموخت. سپس در مدارس زرگران و میر عرب بخارا تحصیل کرد و بعد به وطن برمی‌گردد. مدتی قاضی اوراتپه بود و سرانجام در سال 1935 وفات کرد.

	ملا عبدالرحیم پس از آموزش ابتدایی در مدرسه خواجه‌جان اوراتپه تحصیل نموده است. در اشعارش غزل و قصیده جایگاه ویژه دارد. وفات او در سال 1909 ~~میباشد~~.		ملا عبدالرحیم پس از آموزش ابتدایی در مدرسه خواجه‌جان اوراتپه تحصیل نموده است. در اشعارش غزل و قصیده جایگاه ویژه دارد. وفات او در سال 1909 می‌باشد.

	عبدالعزیز استروشنی ابتدا نزد پدرش موسی‌خان که شعر می‌گفت، آموزش دیده سپس در مدرسه خواجه‌جان اوراتپه تحصیل نموده است. ستایش مرد دهقان که خود او یک عمر دهقان بود، یکی از موضوع‌‌های اصلی اشعار اوست.		عبدالعزیز استروشنی ابتدا نزد پدرش موسی‌خان که شعر می‌گفت، آموزش دیده سپس در مدرسه خواجه‌جان اوراتپه تحصیل نموده است. ستایش مرد دهقان که خود او یک عمر دهقان بود، یکی از موضوع‌‌های اصلی اشعار اوست.

Samiei در ‏۳۱ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۳:۲۷

2024-07-31T23:27:42Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۱

2024-07-25T10:01:26Z

Fatemi در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۲۰:۳۶

2024-07-24T20:36:33Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۵۹

2024-07-24T16:59:14Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۱۶

2024-07-24T16:16:46Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۲۳

2024-07-24T10:23:21Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۴ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۰۹:۳۸

2024-07-24T09:38:45Z

نمایش تغییرات

Fatemi در ‏۲۳ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۶:۲۶

2024-07-23T16:26:23Z

نمایش تغییرات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۵ ژوئیهٔ ۲۰۲۴، ساعت ۱۰:۰۱
خط ۲۹:		خط ۲۹:
	به نظر می‌آید مهم‌ترین عوامل از میان عوامل متعدد درونی و بیرونی که می‌توان برای وضعیت کنونی الفبا در [[تاجیکستان]] برشمرد، در دو دسته عمده می‌توان طبقه‌بندی نمود.		به نظر می‌آید مهم‌ترین عوامل از میان عوامل متعدد درونی و بیرونی که می‌توان برای وضعیت کنونی الفبا در [[تاجیکستان]] برشمرد، در دو دسته عمده می‌توان طبقه‌بندی نمود.

	* فقدان اراده‌ی جازم حاکمیت و اجماع نخبگان سیاسی، علمی و فرهنگی بر تغییر الفبا از سیرلیک به ~~فارسی.~~		* فقدان اراده‌ی جازم حاکمیت و اجماع نخبگان سیاسی، علمی و فرهنگی بر تغییر الفبا از سیرلیک به فارسی؛
	* تغییر الفبای سیرلیک به الفبای فارسی در فرایندی بلندمدت، با برنامه‌ریزی‌های دقیق علمی- فرهنگی و اجتماعی، هزینه‌ی مالی بسیار سنگینی را طلب می‌کند. بنیه‌ی [[نظام اقتصادی تاجیکستان\|اقتصادی]]، علمی - [[نظام فرهنگی تاجیکستان\|فرهنگی]] و اجتماعی [[تاجیکستان]]، به تن‌هایی و به ویژه در حال حاضر، قابل به تحمل این بار نیست.		* تغییر الفبای سیرلیک به الفبای فارسی در فرایندی بلندمدت، با برنامه‌ریزی‌های دقیق علمی- فرهنگی و اجتماعی، هزینه‌ی مالی بسیار سنگینی را طلب می‌کند. بنیه‌ی [[نظام اقتصادی تاجیکستان\|اقتصادی]]، علمی - [[نظام فرهنگی تاجیکستان\|فرهنگی]] و اجتماعی [[تاجیکستان]]، به تن‌هایی و به ویژه در حال حاضر، قابل به تحمل این بار نیست.

خط ۳۵:		خط ۳۵:

	=== [[تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی تاجیکستان\|تاریخ ادبیات و سبک‌‌های ادبی]] ===		=== [[تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی تاجیکستان\|تاریخ ادبیات و سبک‌‌های ادبی]] ===
	«گفتم ز کجایی تو، تسخر زد و گفتا من نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه» (مولوی)		<blockquote>«گفتم ز کجایی تو، تسخر زد و گفتا من نیمیم ز ترکستان، نیمیم ز فرغانه» (مولوی)</blockquote>ادبیات جایگاه منحصر به فردی در میان ملت تاجیک دارد. زندگی تاجیک‌ها بدون شعر پارسی مفهوم ندارد. شعرای بزرگی چون مولوی، حافظ، سعدی، بیدل، خیام و فردوسی برای عموم مردم شناخته شده‌است<ref>ژیبیسینگل، بهرام (1376). پژوهش درباره‌ی مساجد قزاقستان پس از استقلال. رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی در قزاقستان. ص 53.</ref>. همین آشنایی نزدیک با بزرگان ادبیات ایران باعث گردیده است که تاجیک‌ها علی‌رغم جدایی فیزیکی از پیکره سرزمین ایران، میراث گرانبهای ایران را پاس بدارند. هجوم‌های بسیار و حملات ویرانگر مهاجمین نتوانسته است، [[فرهنگ عمومی تاجیکستان\|فرهنگ]] تاجیک‌ها را تخریب نماید. شعر و ادب دیرین این دو منطقه با هم درآمیخته و تأثیر عمیقی بر یکدیگر نهاده است. اکنون نگاهی به [[تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی تاجیکستان\|تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی]] در این دیار کهن خواهیم داشت.

	ادبیات جایگاه منحصر به فردی در میان ملت تاجیک دارد. زندگی تاجیک‌ها بدون شعر پارسی مفهوم ندارد. شعرای بزرگی چون مولوی، حافظ، سعدی، بیدل، خیام و فردوسی برای عموم مردم شناخته شده‌است<ref>ژیبیسینگل، بهرام (1376). پژوهش درباره‌ی مساجد قزاقستان پس از استقلال. رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی در قزاقستان. ص 53.</ref>. همین آشنایی نزدیک با بزرگان ادبیات ایران باعث گردیده است که تاجیک‌ها علی‌رغم جدایی فیزیکی از پیکره سرزمین ایران، میراث گرانبهای ایران را پاس بدارند. هجوم‌های بسیار و حملات ویرانگر مهاجمین نتوانسته است، [[فرهنگ عمومی تاجیکستان\|فرهنگ]] تاجیک‌ها را تخریب نماید. شعر و ادب دیرین این دو منطقه با هم درآمیخته و تأثیر عمیقی بر یکدیگر نهاده است. اکنون نگاهی به [[تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی تاجیکستان\|تاریخ ادبیات و سبک‌های ادبی]] در این دیار کهن خواهیم داشت.		زبان فارسی، تا دیرگاهی زبان رسمی و درباری سرزمین پهناور ایران، هند و عثمانی بوده‌است که بسیاری از آثار ارزشمند فارسی در سرزمین‌هایی غیر از ایران امروزی، در هند، آسیای مرکزی، ترکیه و غیره تألیف شده‌اند. ادبیات تاجیکی در واقع، بخشی از ادبیات فارسی است. با جدایی این سرزمین‌ها از ایران، زبان فارسی و به ویژه شعر گرفتار سرنوشت‌هایی متفاوت شده‌اند. ماوراءالنهر جزئی از خراسان بزرگ است، به مدت 5 قرن بزرگ‌ترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومت‌های ایران بوده‌است<ref>رحماناف، شاهزمان (2010). مقدمه بر کتاب «تحول واحدها و سازمان ژانرهای لیریکی در نظم فارس و تاجیک». نقش ایام جستارهایی در جغرافیای فرهنگی فرارودان. دوشنبه: شهریاران، با همکاری پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان، ص 352.</ref>.

	زبان فارسی، تا دیرگاهی زبان رسمی و درباری سرزمین پهناور ایران، هند و عثمانی بوده‌است که بسیاری از آثار ارزشمند فارسی در سرزمین‌هایی غیر از ایران امروزی، در هند، آسیای مرکزی، ترکیه و غیره تألیف شده‌اند. ادبیات تاجیکی در واقع، بخشی از ادبیات فارسی است. با جدایی این سرزمین‌ها از ایران، زبان فارسی و به ویژه شعر گرفتار سرنوشت‌هایی متفاوت شده‌اند. ماوراءالنهر جزئی از خراسان بزرگ است، به مدت 5 قرن بزرگ‌ترین مهد تمدن اسلامی ایران و مرکز حکومت‌های ایران ~~بوده است~~<ref>رحماناف، شاهزمان (2010). مقدمه بر کتاب «تحول واحدها و سازمان ژانرهای لیریکی در نظم فارس و تاجیک». نقش ایام جستارهایی در جغرافیای فرهنگی فرارودان. دوشنبه: شهریاران، با همکاری پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تاجیکستان، ص 352.</ref>.

	وضعیت سیاسی آسیای مرکزی در ابتدای قرن نهم میلادی برای رشد و بالندگی ادبیات نوین مکتوب تاجیک که بر اساس آثار شفاهی مردم قرار گرفته بود، شرایط مساعدی فرآهم آورد، ولی این شرایط ثمره‌های خود را در عهد سامانیان بخشید. بنا بر همین است که دوره‌ی سامانیان، دوره‌ی پیدایش ادبیات کلاسیک تاجیک و فارسی محسوب می‌شود.		وضعیت سیاسی آسیای مرکزی در ابتدای قرن نهم میلادی برای رشد و بالندگی ادبیات نوین مکتوب تاجیک که بر اساس آثار شفاهی مردم قرار گرفته بود، شرایط مساعدی فرآهم آورد، ولی این شرایط ثمره‌های خود را در عهد سامانیان بخشید. بنا بر همین است که دوره‌ی سامانیان، دوره‌ی پیدایش ادبیات کلاسیک تاجیک و فارسی محسوب می‌شود.
خط ۷۱:		خط ۶۹:
	در 1868/1285، [[روسیه]] تزاری قلمرو امارت بخارا را تصرف کرد<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 994.</ref>. این حادثه باعث ایجاد ارتباط، هرچند اندک، میان بخارا و دیگر سرزمین‌های [[روسیه]] و به تبع آن اروپا گردید و موجب پدیدآمدن تحولاتی در حیات فرهنگی و اجتماعی آنان شد<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 1127.</ref>. احمد مخدوم دانش، سخنور و متفکر تاجیک، سه بار همراه هیأت سفیران به [[روسیه]] سفر کرد و جنبش روشنفکری و اصلاح طلبی را به راه‌انداخت و بنیانگذار «نهضت معارفپروری» (جنبش روشنفکری مذهبی در آسیای مرکزی) شد<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، ص 411-412.</ref>. عیسی مخدوم (1242- 1315/ 1826-1887)، قاری رحمت‌اللّه واضح (1233- 1312/ 1817-1894)، شاهین بخارایی و عبدالقادر سودا (1239- 1301/ 1823-1873) که از همفکران دانش بودند، در آثار منظوم و منثور خویش به موضوع‌های مهم اجتماعی و فرهنگی پرداختند و از روش‌های اداره حکومت، رشوه‌خواری، خرافات‌پرستی و شیوه‌های عقب‌مانده [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تاجیکستان\|آموزش]] و تدریس بشدت انتقاد کردند<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 1128-1129.</ref>. واضح و [[میرزا سراج حكيم\|میرزا سراج حکیم]] (1295- 1333/ 1877-1914) به ایران سفر کردند و با اهل علم و ادب آشنا شدند که بر نوشته‌ها و سروده‌های آن‌ها تأثیر گذاشت<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، جلد چهارم، ص 413.</ref>.		در 1868/1285، [[روسیه]] تزاری قلمرو امارت بخارا را تصرف کرد<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 994.</ref>. این حادثه باعث ایجاد ارتباط، هرچند اندک، میان بخارا و دیگر سرزمین‌های [[روسیه]] و به تبع آن اروپا گردید و موجب پدیدآمدن تحولاتی در حیات فرهنگی و اجتماعی آنان شد<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 1127.</ref>. احمد مخدوم دانش، سخنور و متفکر تاجیک، سه بار همراه هیأت سفیران به [[روسیه]] سفر کرد و جنبش روشنفکری و اصلاح طلبی را به راه‌انداخت و بنیانگذار «نهضت معارفپروری» (جنبش روشنفکری مذهبی در آسیای مرکزی) شد<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، ص 411-412.</ref>. عیسی مخدوم (1242- 1315/ 1826-1887)، قاری رحمت‌اللّه واضح (1233- 1312/ 1817-1894)، شاهین بخارایی و عبدالقادر سودا (1239- 1301/ 1823-1873) که از همفکران دانش بودند، در آثار منظوم و منثور خویش به موضوع‌های مهم اجتماعی و فرهنگی پرداختند و از روش‌های اداره حکومت، رشوه‌خواری، خرافات‌پرستی و شیوه‌های عقب‌مانده [[نظام آموزش، تحقیقات و فناوری تاجیکستان\|آموزش]] و تدریس بشدت انتقاد کردند<ref>غفوروف، باباجان (1377). تاجیکان. دوشنبه: عرفان، ص 1128-1129.</ref>. واضح و [[میرزا سراج حكيم\|میرزا سراج حکیم]] (1295- 1333/ 1877-1914) به ایران سفر کردند و با اهل علم و ادب آشنا شدند که بر نوشته‌ها و سروده‌های آن‌ها تأثیر گذاشت<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، جلد چهارم، ص 413.</ref>.

	از ویژگی‌های ادبیات سده سیزدهم/ چهاردهم و ابتدای سده نوزدهم/ بیستم، رواج تذکره‌نویسی با ذکر حوادث مهم سیاسی و اجتماعی بود. از تذکره‌های مهم آن دوره می‌توان به این‌ها اشاره کرد. تذکار اشعار صدرضیاء، تذکره الشعرای حاجی عبدالعظیم شرعی (متوفی 1308/ 1890)<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، جلد هفتم، ص 229.</ref>. تحفه الاحباب فی تذکره الاصحاب قاری رحمت اللّه واضح ، افضل التذکار فی ذکر الشعرا و الاشعار افضل مخدوم پیرمستی (متوفی 1334/ 1915)، تذکره الشعرای ملاحاجی نعمت اللّه بن قاضی شرف الدین محترم (متوفی 1339/ 1920)، تذکره الشعراء المتأخرین عبداللّه خواجه عبدی (متوفی 1301ش / 1922)، مجموعه الشعرای فضلی نمنگانی (سده سیزدهم / نوزدهم). این تذکره‌ها اگرچه مطالب ضدیکدیگر دارند، برای تحقیق و بررسی احوال اجتماعی و محیط فرهنگی آن روزگار مفیدند<ref>دانشنامه ادب فارسی (1375). آسیای مرکزی، به سرپرستی حسن انوشه. تهران، ص 74.</ref>.		از ویژگی‌های ادبیات سده سیزدهم/ چهاردهم و ابتدای سده نوزدهم/ بیستم، رواج تذکره‌نویسی با ذکر حوادث مهم سیاسی و اجتماعی بود. از تذکره‌های مهم آن دوره می‌توان به این‌ها اشاره کرد. تذکار اشعار صدرضیاء، تذکره الشعرای حاجی عبدالعظیم شرعی (متوفی 1308/ 1890)<ref>دایره‌المعارف ادبیات و هنر تاجیک (1367). دوشنبه، جلد هفتم، ص 229.</ref>. تحفه الاحباب فی تذکره الاصحاب قاری رحمت اللّه واضح ، افضل التذکار فی ذکر الشعرا و الاشعار افضل مخدوم پیرمستی (متوفی 1334/ 1915)، تذکره الشعرای ملاحاجی نعمت اللّه بن قاضی شرف الدین محترم (متوفی 1339/ 1920)، تذکره الشعراء المتأخرین عبداللّه خواجه عبدی (متوفی 1301ش / 1922)، مجموعه الشعرای فضلی نمنگانی (سده سیزدهم/ نوزدهم). این تذکره‌ها اگرچه مطالب ضدیکدیگر دارند، برای تحقیق و بررسی احوال اجتماعی و محیط فرهنگی آن روزگار مفیدند<ref>دانشنامه ادب فارسی (1375). آسیای مرکزی، به سرپرستی حسن انوشه. تهران، ص 74.</ref>.

	از آغاز قرن چهاردهم / بیستم، نشریه‌هایی مانند چهره نما، سراج الاخبار، ملانصرالدین، حبل المتین، وقت و شورا که در کشور‌های گوناگون منتشر می‌شد، در بخارا وارد و موجب بیداری و آگاهی خوانندگان شد. به پیروی از آن‌ها، اهل قلم آسیای مرکزی نیز نشریه‌‌هایی چون بخارای شریف، نخستین روزنامه بخارا که به فارسی تاجیکی بود، سمرقند، آیینه، صدای فرغانه و صدای ترکستان را منتشر کردند<ref>مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376). زبان و ادب فارسی در فرارود. تهران، ص 116.</ref>. همچنین در ابتدای این قرن، در قلمرو بخارا به دنبال تلاش‌های معارف پروران، نهضت تجددگرایان ظهور کرد که با نام‌های بخاراییان جوان و جدید‌ها مشهور است. روشنفکرانی که اغلب نیز مذهبی بودند، در قالب شعر، داستان، سفرنامه، خبر و مقاله، [[کتاب های درسی در مدارس تاجیکستان\|کتاب‌های درسی]] و علمی افکار تجددطلبانه‌ی خود را منتشر می‌کردند. برخی آثار ادبی نظیر مناظره و بیانات سیاح هند فطرت، انجمن ارواح، مرآت عبرت و گنجینه حکمت [[صدیقی عجزی]]، جوامع الحکایات شکوری، ارمغان دوستان وصلی، بیداری خفتگان و آگاهی ناآگا‌هان اکرامچه، الفبای مکتب اسلام و پدرکش بهبودی که بار‌ها چاپ و منتشر شده، در محیط معنوی و اجتماعی آن زمان تأثیر بسزا داشته است. روشنفکران تاجیک بنیاد روشنگری را در تعلیم و آموزش دیدند و در پی آموزش به روش جدید (اصول صوتیه) برآمدند و به انتشار آثار بزرگان اهتمام ورزیدند، به گونه‌ای که دیوان حافظ در طی سال‌های 1309 تا 1329/ 1892-1911 تن‌ها در تاشکند بیش از ده بار به چاپ رسید.		از آغاز قرن چهاردهم / بیستم، نشریه‌هایی مانند چهره نما، سراج الاخبار، ملانصرالدین، حبل المتین، وقت و شورا که در کشور‌های گوناگون منتشر می‌شد، در بخارا وارد و موجب بیداری و آگاهی خوانندگان شد. به پیروی از آن‌ها، اهل قلم آسیای مرکزی نیز نشریه‌‌هایی چون بخارای شریف، نخستین روزنامه بخارا که به فارسی تاجیکی بود، سمرقند، آیینه، صدای فرغانه و صدای ترکستان را منتشر کردند<ref>مسلمانیان قبادیانی، رحیم (1376). زبان و ادب فارسی در فرارود. تهران، ص 116.</ref>. همچنین در ابتدای این قرن، در قلمرو بخارا به دنبال تلاش‌های معارف پروران، نهضت تجددگرایان ظهور کرد که با نام‌های بخاراییان جوان و جدید‌ها مشهور است. روشنفکرانی که اغلب نیز مذهبی بودند، در قالب شعر، داستان، سفرنامه، خبر و مقاله، [[کتاب های درسی در مدارس تاجیکستان\|کتاب‌های درسی]] و علمی افکار تجددطلبانه‌ی خود را منتشر می‌کردند. برخی آثار ادبی نظیر مناظره و بیانات سیاح هند فطرت، انجمن ارواح، مرآت عبرت و گنجینه حکمت [[صدیقی عجزی]]، جوامع الحکایات شکوری، ارمغان دوستان وصلی، بیداری خفتگان و آگاهی ناآگا‌هان اکرامچه، الفبای مکتب اسلام و پدرکش بهبودی که بار‌ها چاپ و منتشر شده، در محیط معنوی و اجتماعی آن زمان تأثیر بسزا داشته است. روشنفکران تاجیک بنیاد روشنگری را در تعلیم و آموزش دیدند و در پی آموزش به روش جدید (اصول صوتیه) برآمدند و به انتشار آثار بزرگان اهتمام ورزیدند، به گونه‌ای که دیوان حافظ در طی سال‌های 1309 تا 1329/ 1892-1911 تن‌ها در تاشکند بیش از ده بار به چاپ رسید.
خط ۲۱۸:		خط ۲۱۶:
	این ادیب تاجیک برای دانش‌آموزان نیز چند [[کتاب های درسی در مدارس تاجیکستان\|کتاب درسی]] از قبیل «راهنمای سواد»، «خوانش» و «راهبر سواد» تهیه نموده‌است.		این ادیب تاجیک برای دانش‌آموزان نیز چند [[کتاب های درسی در مدارس تاجیکستان\|کتاب درسی]] از قبیل «راهنمای سواد»، «خوانش» و «راهبر سواد» تهیه نموده‌است.

	[[حاجی معین]] تا هنگام آشنایی با [[محمدخواجه بهبودی\|محمودخواجه بهبودی]] و نمایشنامه «پدرکُش» او شعر می‌گفت، ولی بعد شعر را کنار گذاشت و به نمایشنامه‌نویسی روی آورد که «طوی»(1914)، «مکتب کهنه - مکتب نو»(1915)، «کوکناری»(1916)، «زن مظلومه»(1916) از این ~~قبیل‌اند~~.		[[حاجی معین]] تا هنگام آشنایی با [[محمدخواجه بهبودی\|محمودخواجه بهبودی]] و نمایشنامه «پدرکُش» او شعر می‌گفت، ولی بعد شعر را کنار گذاشت و به نمایشنامه‌نویسی روی آورد که «طوی»(1914)، «مکتب کهنه - مکتب نو»(1915)، «کوکناری»(1916)، «زن مظلومه»(1916) از این قبیل اند.

	در سال 1916 حکومت [[روسیه]] پادشاهی او را به بیگاری گرفت. بعد از بازگشت به وطن در اداره روزنامه‌‌های «محنت‌کَشلَر تاوُشی» و «زرافشان» به عنوان سردبیر انجام وظیفه نمود.		در سال 1916 حکومت [[روسیه]] پادشاهی او را به بیگاری گرفت. بعد از بازگشت به وطن در اداره روزنامه‌‌های «محنت‌کَشلَر تاوُشی» و «زرافشان» به عنوان سردبیر انجام وظیفه نمود.