پیشینه اقلیت‌های مذهبی در یمن - تاریخچهٔ نسخه‌ها

Jafari در ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۶

2026-01-29T19:46:25Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲۹ ژانویهٔ ۲۰۲۶، ساعت ۱۹:۴۶
خط ۱۹۰:		خط ۱۹۰:

	== کتابشناسی ==		== کتابشناسی ==
	<references />~~نویسنده : غلامرضا لایقی~~		<references />

	ویرایش : دانشنامه ملل		== نویسنده مقاله ==
			غلامرضا لایقی

			ویرایش دانشنامه ملل
			[[رده:ادیان و مذاهب]]

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۴

2025-09-02T15:04:01Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۴
خط ۱۷۳:		خط ۱۷۳:
	پیشینه و وضعیت اقلیت‌های مذهبی یمن بازتابی از تعامل دیرینه تنوع دینی با ساختار قدرت، هویت مذهبی اکثریت و جایگاه کشور در شبکه‌های تجاری و فرهنگی منطقه‌ای است<ref name=":1" /> <ref name=":5" /><ref name=":16" /><ref name=":17" />. اگرچه امروز بسیاری از این جوامع به حاشیه رانده شده یا در آستانه زوال هستند، ظرفیت تاریخی یمن برای همزیستی و تبادل فرهنگی—در صورت ایجاد بستر حقوقی و امنیتی مناسب—می‌تواند دوباره فعال شود و به الگویی برای همزیستی سازنده در منطقه بدل گردد<ref>بن نبی، ع. (2024). التقرير السنوی لحاله حقوق البهائيين فی اليمن. صنعاء: مركز الدراسات الدينيه.</ref>.		پیشینه و وضعیت اقلیت‌های مذهبی یمن بازتابی از تعامل دیرینه تنوع دینی با ساختار قدرت، هویت مذهبی اکثریت و جایگاه کشور در شبکه‌های تجاری و فرهنگی منطقه‌ای است<ref name=":1" /> <ref name=":5" /><ref name=":16" /><ref name=":17" />. اگرچه امروز بسیاری از این جوامع به حاشیه رانده شده یا در آستانه زوال هستند، ظرفیت تاریخی یمن برای همزیستی و تبادل فرهنگی—در صورت ایجاد بستر حقوقی و امنیتی مناسب—می‌تواند دوباره فعال شود و به الگویی برای همزیستی سازنده در منطقه بدل گردد<ref>بن نبی، ع. (2024). التقرير السنوی لحاله حقوق البهائيين فی اليمن. صنعاء: مركز الدراسات الدينيه.</ref>.

	نیز نگاه کنید به		== نیز نگاه کنید به ==
			[[تاريخ اديان و مذاهب آرژانتین]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب اسپانیا]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب افغانستان]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب اوکراین]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب بنگلادش]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب تونس]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب در سنگال]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب روسیه]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب فرانسه]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب مصر]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب ژاپن]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب کانادا]]؛ [[تاريخ اديان و مذاهب کوبا]]؛ [[موقعیت دین رسمی و سایر ادیان و مذاهب در آرژانتین]]؛ [[موقعیت دین رسمی و سایر ادیان و مذاهب در اوکراین]]؛ [[موقعیت دین رسمی و سایر ادیان و مذاهب در بنگلادش]]؛ [[موقعیت دین رسمی و سایر ادیان و مذاهب در سیرالئون]]

	== پاورقی ==		== پاورقی ==
	[1] تصویر بقایای معبد باستانی «برّان» (Awam Temple) در مأرب، یمن را نشان می‌دهد که به پرستش خدای مَقَه، ایزد اصلی سبئیان، اختصاص داشت و قدمت آن به حدود یک‌هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این معبد از مهم‌ترین میراث معماری و مذهبی عربستان جنوبی پیشااسلامی است<ref>برگرفته از https://yemencorner.com/cultural/cultural-sites/TempleOfAlmaqah52</ref>.		<small>[1] تصویر بقایای معبد باستانی «برّان» (Awam Temple) در مأرب، یمن را نشان می‌دهد که به پرستش خدای مَقَه، ایزد اصلی سبئیان، اختصاص داشت و قدمت آن به حدود یک‌هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این معبد از مهم‌ترین میراث معماری و مذهبی عربستان جنوبی پیشااسلامی است<ref>برگرفته از https://yemencorner.com/cultural/cultural-sites/TempleOfAlmaqah52</ref>.</small>

	[2] نمایی از گورستان یهودیان عدن در کنار بندر قدیمی شهر، که در قرن نوزدهم و نیمه نخست قرن بیستم محل دفن اعضای جامعه یهودی پررونق این بندر بود. سنگ‌قبرهای آن با کتیبه‌های عبری، عربی یا انگلیسی، گواهی بر حضور و نقش اقتصادی–فرهنگی یهودیان در تاریخ عدن به‌شمار می‌آیند<ref>Alinaser. (n.d.). ''كنائس ومعابد عدن.. شواهد على روح التسامح في مدينة السلام''. Retrieved August 29, 2025, from <nowiki>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن</nowiki></ref>.		<small>[2] نمایی از گورستان یهودیان عدن در کنار بندر قدیمی شهر، که در قرن نوزدهم و نیمه نخست قرن بیستم محل دفن اعضای جامعه یهودی پررونق این بندر بود. سنگ‌قبرهای آن با کتیبه‌های عبری، عربی یا انگلیسی، گواهی بر حضور و نقش اقتصادی–فرهنگی یهودیان در تاریخ عدن به‌شمار می‌آیند<ref>Alinaser. (n.d.). ''كنائس ومعابد عدن.. شواهد على روح التسامح في مدينة السلام''. Retrieved August 29, 2025, from <nowiki>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن</nowiki></ref>.</small>

	[3] معبد «شری هِنجلاج ماتاجی» در عدن یکی از کهن‌ترین مراکز مذهبی جامعه هندو در یمن است که به الهه هنجلاج ماتاجی، مورد احترام در سنت هندو به‌ویژه در گجرات و سند، اختصاص دارد. این معبد علاوه بر کارکرد عبادی، محل گردهمایی و برگزاری آیین‌های اجتماعی–فرهنگی هندوها نیز به‌شمار می‌آید<ref>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن-شواهد-على-روح-التسامح-في-مدينة-السلام</ref>.		<small>[3] معبد «شری هِنجلاج ماتاجی» در عدن یکی از کهن‌ترین مراکز مذهبی جامعه هندو در یمن است که به الهه هنجلاج ماتاجی، مورد احترام در سنت هندو به‌ویژه در گجرات و سند، اختصاص دارد. این معبد علاوه بر کارکرد عبادی، محل گردهمایی و برگزاری آیین‌های اجتماعی–فرهنگی هندوها نیز به‌شمار می‌آید<ref>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن-شواهد-على-روح-التسامح-في-مدينة-السلام</ref>. </small>

	[4] قات (''Catha edulis''، عربی: '''القات''') گیاهی همیشه‌سبز بومی شرق آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان است که برگ‌های تازه آن به‌صورت سنتی جویده می‌شود و اثر محرک ملایمی دارد. ماده مؤثر اصلی آن «کاتینون» باعث افزایش هوشیاری، سرخوشی خفیف و کاهش اشتها می‌شود و مصرف طولانی‌مدت می‌تواند عوارض جسمی و روانی به‌همراه داشته باشد<ref>العربي، م. (2019). ''القات: النبتة المثيرة للجدل بين الثقافة والصحة''. صنعاء: دار الفكر</ref>.		<small>[4] قات (''Catha edulis''، عربی: '''القات''') گیاهی همیشه‌سبز بومی شرق آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان است که برگ‌های تازه آن به‌صورت سنتی جویده می‌شود و اثر محرک ملایمی دارد. ماده مؤثر اصلی آن «کاتینون» باعث افزایش هوشیاری، سرخوشی خفیف و کاهش اشتها می‌شود و مصرف طولانی‌مدت می‌تواند عوارض جسمی و روانی به‌همراه داشته باشد<ref>العربي، م. (2019). ''القات: النبتة المثيرة للجدل بين الثقافة والصحة''. صنعاء: دار الفكر</ref>.</small>

	[5] وی درابتدای دعوتش مدعی بابیت امام زمان علیه السلام گردید و خود را طریق ارتباط با ایشان می دانست، بدین سان در بین پیروانش ملقب به «باب» شد و پیروانش نیز «بابیه» نامیده شدند<ref>صبحی مهتدی، ف.‌ (۱۳۱۲). خاطرات زندگی و تاریخ بابی‌گری و بهایی‌گری (ج ۱). تهران: [بی نا].</ref>.		<small>[5] وی درابتدای دعوتش مدعی بابیت امام زمان علیه السلام گردید و خود را طریق ارتباط با ایشان می دانست، بدین سان در بین پیروانش ملقب به «باب» شد و پیروانش نیز «بابیه» نامیده شدند<ref>صبحی مهتدی، ف.‌ (۱۳۱۲). خاطرات زندگی و تاریخ بابی‌گری و بهایی‌گری (ج ۱). تهران: [بی نا].</ref>.</small>

	[6] بهائیت فرقه‌ای است که در سده ۱۳ق/۱۹م به دست حسینعلی نوری (ملقب به «بهاءالله») ــ از پیروان سیدعلی‌محمد شیرازی، بنیان‌گذار بابیه ــ پدید آمد. از دید پیروان آیین بهائی «این جنبش دینی مستقل و مرحله‌ای تازه از وحی الهی است» <ref>بهاءالله، حسینعلی. ''کتاب اقدس''. حیفا: بیت‌العدل؛ ۱۹۹۲. بندهای ۱ و ۱۸.</ref>. از دید غالب علمای مسلمان «بهائیت ادامه بابیت و از نظر عقیدتی انحرافی است و گاهی با تعبیر "فرقه ضالّه" از آن یاد می‌شود»<ref>نوری همدانی، حسین. ''بهائیت در آیینه اسلام''. قم: انتشارات اسلامی؛ ۱۳۸۵. ص ۲۳.</ref> <ref>سبحانی، جعفر. ''بهائیت، نقد و بررسی''. قم: مؤسسه امام صادق(ع)؛ ۱۳۸۷. ص ۱۵‑۲۰.</ref>. در پژوهش‌های دانشگاهی غربی «این جنبش به‌عنوان یکی از ادیان نوظهور، از منظر تاریخی، جامعه‌شناختی و کلامی بررسی می‌شود، بدون ارزیابی اعتقادی»<ref>Smith P. ''An Introduction to the Baha’i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press; 2008. p. 1‑5</ref> .		<small>[6] بهائیت فرقه‌ای است که در سده ۱۳ق/۱۹م به دست حسینعلی نوری (ملقب به «بهاءالله») ــ از پیروان سیدعلی‌محمد شیرازی، بنیان‌گذار بابیه ــ پدید آمد. از دید پیروان آیین بهائی «این جنبش دینی مستقل و مرحله‌ای تازه از وحی الهی است» <ref>بهاءالله، حسینعلی. ''کتاب اقدس''. حیفا: بیت‌العدل؛ ۱۹۹۲. بندهای ۱ و ۱۸.</ref>. از دید غالب علمای مسلمان «بهائیت ادامه بابیت و از نظر عقیدتی انحرافی است و گاهی با تعبیر "فرقه ضالّه" از آن یاد می‌شود»<ref>نوری همدانی، حسین. ''بهائیت در آیینه اسلام''. قم: انتشارات اسلامی؛ ۱۳۸۵. ص ۲۳.</ref> <ref>سبحانی، جعفر. ''بهائیت، نقد و بررسی''. قم: مؤسسه امام صادق(ع)؛ ۱۳۸۷. ص ۱۵‑۲۰.</ref>. در پژوهش‌های دانشگاهی غربی «این جنبش به‌عنوان یکی از ادیان نوظهور، از منظر تاریخی، جامعه‌شناختی و کلامی بررسی می‌شود، بدون ارزیابی اعتقادی»<ref>Smith P. ''An Introduction to the Baha’i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press; 2008. p. 1‑5</ref> .</small>

	== کتابشناسی ==		== کتابشناسی ==

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۰

2025-09-02T15:00:06Z

Hamidian: /* پاورقی */

2025-09-02T14:48:30Z

پاورقی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۸
خط ۱۷۶:		خط ۱۷۶:

	== پاورقی ==		== پاورقی ==
	[1] تصویر بقایای معبد باستانی «برّان» (Awam Temple) در مأرب، یمن را نشان می‌دهد که به پرستش خدای مَقَه، ایزد اصلی سبئیان، اختصاص داشت و قدمت آن به حدود یک‌هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این معبد از مهم‌ترین میراث معماری و مذهبی عربستان جنوبی پیشااسلامی است. <~~nowiki~~>https://yemencorner.com/cultural/cultural-sites/TempleOfAlmaqah52</~~nowiki~~>		[1] تصویر بقایای معبد باستانی «برّان» (Awam Temple) در مأرب، یمن را نشان می‌دهد که به پرستش خدای مَقَه، ایزد اصلی سبئیان، اختصاص داشت و قدمت آن به حدود یک‌هزار سال پیش از میلاد بازمی‌گردد. این معبد از مهم‌ترین میراث معماری و مذهبی عربستان جنوبی پیشااسلامی است<ref>برگرفته از https://yemencorner.com/cultural/cultural-sites/TempleOfAlmaqah52</ref>.

	[2] نمایی از گورستان یهودیان عدن در کنار بندر قدیمی شهر، که در قرن نوزدهم و نیمه نخست قرن بیستم محل دفن اعضای جامعه یهودی پررونق این بندر بود. سنگ‌قبرهای آن با کتیبه‌های عبری، عربی یا انگلیسی، گواهی بر حضور و نقش اقتصادی–فرهنگی یهودیان در تاریخ عدن به‌شمار می‌آیند. Alinaser. (n.d.). ''كنائس ومعابد عدن.. شواهد على روح التسامح في مدينة السلام''. Retrieved August 29, 2025, from <nowiki>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن</nowiki>[3] معبد «شری هِنجلاج ماتاجی» در عدن یکی از کهن‌ترین مراکز مذهبی جامعه هندو در یمن است که به الهه هنجلاج ماتاجی، مورد احترام در سنت هندو به‌ویژه در گجرات و سند، اختصاص دارد. این معبد علاوه بر کارکرد عبادی، محل گردهمایی و برگزاری آیین‌های اجتماعی–فرهنگی هندوها نیز به‌شمار می‌آید. <~~nowiki~~>~~https://www.alinaser~~.~~com/كنائس-ومعابد-عدن-شواهد-على-روح-التسامح-في-مدينة-السلام</nowiki>~~		[2] نمایی از گورستان یهودیان عدن در کنار بندر قدیمی شهر، که در قرن نوزدهم و نیمه نخست قرن بیستم محل دفن اعضای جامعه یهودی پررونق این بندر بود. سنگ‌قبرهای آن با کتیبه‌های عبری، عربی یا انگلیسی، گواهی بر حضور و نقش اقتصادی–فرهنگی یهودیان در تاریخ عدن به‌شمار می‌آیند<ref>Alinaser. (n.d.). ''كنائس ومعابد عدن.. شواهد على روح التسامح في مدينة السلام''. Retrieved August 29, 2025, from <nowiki>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن</nowiki></ref>.

	[4] ~~قات (''Catha edulis''، عربی: '''القات''') گیاهی همیشه‌سبز بومی شرق آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان~~ است که ~~برگ‌های تازه آن به‌صورت سنتی جویده می‌شود~~ و ~~اثر محرک ملایمی~~ دارد. ~~ماده مؤثر اصلی آن «کاتینون» باعث افزایش هوشیاری، سرخوشی خفیف~~ و ~~کاهش اشتها می‌شود و مصرف طولانی‌مدت می‌تواند عوارض جسمی و روانی به‌همراه داشته باشد~~ .		[3] معبد «شری هِنجلاج ماتاجی» در عدن یکی از کهن‌ترین مراکز مذهبی جامعه هندو در یمن است که به الهه هنجلاج ماتاجی، مورد احترام در سنت هندو به‌ویژه در گجرات و سند، اختصاص دارد. این معبد علاوه بر کارکرد عبادی، محل گردهمایی و برگزاری آیین‌های اجتماعی–فرهنگی هندوها نیز به‌شمار می‌آید<ref>https://www.alinaser.com/كنائس-ومعابد-عدن-شواهد-على-روح-التسامح-في-مدينة-السلام</ref>.

	- العربي، م. (2019). ''القات: النبتة المثيرة للجدل بين الثقافة والصحة''. صنعاء: دار الفكر		[4] قات (''Catha edulis''، عربی: '''القات''') گیاهی همیشه‌سبز بومی شرق آفریقا و جنوب شبه‌جزیره عربستان است که برگ‌های تازه آن به‌صورت سنتی جویده می‌شود و اثر محرک ملایمی دارد. ماده مؤثر اصلی آن «کاتینون» باعث افزایش هوشیاری، سرخوشی خفیف و کاهش اشتها می‌شود و مصرف طولانی‌مدت می‌تواند عوارض جسمی و روانی به‌همراه داشته باشد<ref>العربي، م. (2019). ''القات: النبتة المثيرة للجدل بين الثقافة والصحة''. صنعاء: دار الفكر</ref>.

	[5] وی درابتدای دعوتش مدعی بابیت امام زمان علیه السلام گردید و خود را طریق ارتباط با ایشان می دانست، بدین سان در بین پیروانش ملقب به «باب» شد و پیروانش نیز «بابیه» نامیده شدند~~. -~~صبحی مهتدی، ف.‌ (۱۳۱۲). خاطرات زندگی و تاریخ بابی‌گری و بهایی‌گری (ج ۱). تهران: [بی نا].		[5] وی درابتدای دعوتش مدعی بابیت امام زمان علیه السلام گردید و خود را طریق ارتباط با ایشان می دانست، بدین سان در بین پیروانش ملقب به «باب» شد و پیروانش نیز «بابیه» نامیده شدند<ref>صبحی مهتدی، ف.‌ (۱۳۱۲). خاطرات زندگی و تاریخ بابی‌گری و بهایی‌گری (ج ۱). تهران: [بی نا].</ref>.

	[6] بهائیت فرقه‌ای است که در سده ۱۳ق/۱۹م به دست حسینعلی نوری (ملقب به «بهاءالله») ــ از پیروان سیدعلی‌محمد شیرازی، بنیان‌گذار بابیه ــ پدید آمد. از دید پیروان آیین بهائی «این جنبش دینی مستقل و مرحله‌ای تازه از وحی الهی است» <ref>بهاءالله، حسینعلی. ''کتاب اقدس''. حیفا: بیت‌العدل؛ ۱۹۹۲. بندهای ۱ و ۱۸.</ref>. از دید غالب علمای مسلمان «بهائیت ادامه بابیت و از نظر عقیدتی انحرافی است و گاهی با تعبیر "فرقه ضالّه" از آن یاد می‌شود»<ref>نوری همدانی، حسین. ''بهائیت در آیینه اسلام''. قم: انتشارات اسلامی؛ ۱۳۸۵. ص ۲۳.</ref> <ref>سبحانی، جعفر. ''بهائیت، نقد و بررسی''. قم: مؤسسه امام صادق(ع)؛ ۱۳۸۷. ص ۱۵‑۲۰.</ref>. در پژوهش‌های دانشگاهی غربی «این جنبش به‌عنوان یکی از ادیان نوظهور، از منظر تاریخی، جامعه‌شناختی و کلامی بررسی می‌شود، بدون ارزیابی اعتقادی»<ref>Smith P. ''An Introduction to the Baha’i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press; 2008. p. 1‑5</ref> .		[6] بهائیت فرقه‌ای است که در سده ۱۳ق/۱۹م به دست حسینعلی نوری (ملقب به «بهاءالله») ــ از پیروان سیدعلی‌محمد شیرازی، بنیان‌گذار بابیه ــ پدید آمد. از دید پیروان آیین بهائی «این جنبش دینی مستقل و مرحله‌ای تازه از وحی الهی است» <ref>بهاءالله، حسینعلی. ''کتاب اقدس''. حیفا: بیت‌العدل؛ ۱۹۹۲. بندهای ۱ و ۱۸.</ref>. از دید غالب علمای مسلمان «بهائیت ادامه بابیت و از نظر عقیدتی انحرافی است و گاهی با تعبیر "فرقه ضالّه" از آن یاد می‌شود»<ref>نوری همدانی، حسین. ''بهائیت در آیینه اسلام''. قم: انتشارات اسلامی؛ ۱۳۸۵. ص ۲۳.</ref> <ref>سبحانی، جعفر. ''بهائیت، نقد و بررسی''. قم: مؤسسه امام صادق(ع)؛ ۱۳۸۷. ص ۱۵‑۲۰.</ref>. در پژوهش‌های دانشگاهی غربی «این جنبش به‌عنوان یکی از ادیان نوظهور، از منظر تاریخی، جامعه‌شناختی و کلامی بررسی می‌شود، بدون ارزیابی اعتقادی»<ref>Smith P. ''An Introduction to the Baha’i Faith''. Cambridge: Cambridge University Press; 2008. p. 1‑5</ref> .

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۶

2025-09-02T14:46:28Z

نمایش تغییرات

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۲

2025-09-02T14:42:57Z

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۳۶

2025-09-02T14:36:42Z

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۲۹

2025-09-02T14:29:22Z

نمایش تغییرات

Hamidian: /* الف. خاستگاه و ورود */

2025-09-02T08:58:35Z

الف. خاستگاه و ورود

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۸
خط ۱۱۳:		خط ۱۱۳:

	==== الف. خاستگاه و ورود ====		==== الف. خاستگاه و ورود ====
	بابیت (Babism) فرقه ای ابداعی است که در سال ۱۸۴۴ میلادی توسط سید علی‌محمد شیرازی، مشهور به «باب»، در ایران قاجاری پدید آمد. این جنبش از دل تشیع شیخی و با ادعای بابیت[5] و سپس مقام‌های فراتر سر برآورد و با مخالفت شدید علمای شیعه و دولت قاجار روبه‌رو شد. از دیدگاه اکثریت مسلمانان، بابیت یک فرقه خارج شده از مذهب شیعی است که آموزه‌های آن با اصول بنیادین اسلام ناسازگار و منحرف دانسته می‌شود<ref>MacEoin, D. M. (n.d.). ''Babism''. In ''Encyclopaedia Iranica''. Available for https://www.iranicaonline.org/articles/babism</ref>.		بابیت (Babism) فرقه ای ابداعی است که در سال ۱۸۴۴ میلادی توسط سید علی‌محمد شیرازی، مشهور به «باب»، در ایران قاجاری پدید آمد. این جنبش از دل تشیع شیخی و با ادعای بابیت[5] و سپس مقام‌های فراتر سر برآورد و با مخالفت شدید علمای شیعه و دولت قاجار روبه‌رو شد. از دیدگاه اکثریت مسلمانان، بابیت یک فرقه خارج شده از مذهب شیعی است که آموزه‌های آن با اصول بنیادین اسلام ناسازگار و منحرف دانسته می‌شود<ref name=":11">MacEoin, D. M. (n.d.). ''Babism''. In ''Encyclopaedia Iranica''. Available for https://www.iranicaonline.org/articles/babism</ref>.

	ورود بابیت به یمن محدود و عمدتاً از مسیر بنادر غربی مانند مُخا و حدیده صورت گرفت. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در نیمه دوم قرن نوزدهم، تعدادی از بازرگانان ایرانی یا زائران عبوری از حجاز، متون و افکار باب را به عدن و دیگر بنادر رساندند. این تماس‌ها بسیار محدود بود و هیچ جامعه بابی گسترده‌ای در یمن شکل ~~نگرفت~~ .~~(35)~~		ورود بابیت به یمن محدود و عمدتاً از مسیر بنادر غربی مانند مُخا و حدیده صورت گرفت. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در نیمه دوم قرن نوزدهم، تعدادی از بازرگانان ایرانی یا زائران عبوری از حجاز، متون و افکار باب را به عدن و دیگر بنادر رساندند. این تماس‌ها بسیار محدود بود و هیچ جامعه بابی گسترده‌ای در یمن شکل نگرفت<ref name=":11" /> .

	بهائیت (Baha'ism)، منشعب از بابیت، توسط میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) در نیمه دوم قرن نوزدهم بنیان‌گذاری شد.[6] این آیین که خود را دین مستقل می‌داند، بر وحدت ادیان و صلح جهانی تأکید می‌کند، اما در دیدگاه غالب فقه اسلامی، جریانی خارج از چارچوب ادیان پذیرفته‌شده محسوب می‌شود. ورود بهائیت به یمن از حوالی سال ۱۹۴۱ آغاز شد، زمانی که ایرانیان پیرو این آیین به عدن مهاجرت ~~کردند~~ (36)		بهائیت (Baha'ism)، منشعب از بابیت، توسط میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) در نیمه دوم قرن نوزدهم بنیان‌گذاری شد.[6] این آیین که خود را دین مستقل می‌داند، بر وحدت ادیان و صلح جهانی تأکید می‌کند، اما در دیدگاه غالب فقه اسلامی، جریانی خارج از چارچوب ادیان پذیرفته‌شده محسوب می‌شود. ورود بهائیت به یمن از حوالی سال ۱۹۴۱ آغاز شد، زمانی که ایرانیان پیرو این آیین به عدن مهاجرت کردند<ref name=":12">Shuja Al-Deen, M., Coombs, C., & Olofi, A. (2021, June 18). ''The Baha’is in Yemen: From obscurity to persecution and exile''. Sana’a Center for Strategic Studies, Available for https://sanaacenter.org/publications/main-publications/14462</ref> .
	[[پرونده:Pi102.jpg\|بندانگشتی\|«منطقه بنی مَطَر، ۳۰ کیلومتری غرب صنعا، از مراکز حضور جامعه بهائی یمن – ۱۴ اوت ۲۰۱۳» قابل بازیابی از :Sana’a Center for Strategic Studies. The Baha’is in Yemen: From obscurity to persecution and exile [Internet]. 2021 Jun 18 [cited 2025 Aug 29]. Available from: https://sanaacenter.org/publications/main-publications/14462]]		[[پرونده:Pi102.jpg\|بندانگشتی\|«منطقه بنی مَطَر، ۳۰ کیلومتری غرب صنعا، از مراکز حضور جامعه بهائی یمن – ۱۴ اوت ۲۰۱۳» قابل بازیابی از :Sana’a Center for Strategic Studies. The Baha’is in Yemen: From obscurity to persecution and exile [Internet]. 2021 Jun 18 [cited 2025 Aug 29]. Available from: https://sanaacenter.org/publications/main-publications/14462]]

خط ۱۲۵:		خط ۱۲۵:
	* '''پس از اتحاد یمن (۱۹۹۰ به بعد):''' تشدید محدودیت‌های قانونی بر فعالیت علنی این دو فرقه؛ از ۲۰۱۴ و آغاز جنگ داخلی، فضای فعالیت بسیار محدود و پرخطر شده است		* '''پس از اتحاد یمن (۱۹۹۰ به بعد):''' تشدید محدودیت‌های قانونی بر فعالیت علنی این دو فرقه؛ از ۲۰۱۴ و آغاز جنگ داخلی، فضای فعالیت بسیار محدود و پرخطر شده است
	==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====		==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====
	جامعه بهائی، هرچند کوچک، در تجارت، صنایع سبک و خدمات نقش داشت. بهائیان عدن در واردات–صادرات کالا و ارائه خدمات تجاری به مهاجران فعال بودند و در فعالیت‌های آموزشی و ظاهرا بشردوستانه نیز مشارکت داشتند، هرچند این فعالیت‌ها در مناطق تحت کنترل حوثی‌ها با محدودیت شدید مواجه بوده است ~~(36)~~. بابیان در یمن هیچ نقش اقتصادی سازمان‌یافته‌ای نداشتند و بیشتر به‌صورت فردی یا خانوادگی شناخته می‌شدند.		جامعه بهائی، هرچند کوچک، در تجارت، صنایع سبک و خدمات نقش داشت. بهائیان عدن در واردات–صادرات کالا و ارائه خدمات تجاری به مهاجران فعال بودند و در فعالیت‌های آموزشی و ظاهرا بشردوستانه نیز مشارکت داشتند، هرچند این فعالیت‌ها در مناطق تحت کنترل حوثی‌ها با محدودیت شدید مواجه بوده است <ref name=":12" />. بابیان در یمن هیچ نقش اقتصادی سازمان‌یافته‌ای نداشتند و بیشتر به‌صورت فردی یا خانوادگی شناخته می‌شدند.

	==== د. روابط بین‌ادیانی و جایگاه حقوقی ====		==== د. روابط بین‌ادیانی و جایگاه حقوقی ====
	بابیت و بهائیت در زمره ادیان آسمانی پذیرفته‌شده قرار نمی‌گیرند و مشمول وضعیت ذمی در فقه و شریعت نیستند. این موضوع باعث شده حمایت‌های قانونی که به سایر اقلیت‌های «اهل کتاب» داده می‌شود، شامل حال آن‌ها نشود. در گفتمان زیدی و شافعی، این دو جریان به‌عنوان حرکت‌های بدعت‌آمیز معرفی می‌شوند که بستر اجتماعی برای محدودیت و سرکوب آن‌ها را فراهم کرده ~~است~~ (~~36،37~~) در بعضی گزارش ها این فرقه در نقش عوامل استعمار معرفی شده اند.(41)		بابیت و بهائیت در زمره ادیان آسمانی پذیرفته‌شده قرار نمی‌گیرند و مشمول وضعیت ذمی در فقه و شریعت نیستند. این موضوع باعث شده حمایت‌های قانونی که به سایر اقلیت‌های «اهل کتاب» داده می‌شود، شامل حال آن‌ها نشود. در گفتمان زیدی و شافعی، این دو جریان به‌عنوان حرکت‌های بدعت‌آمیز معرفی می‌شوند که بستر اجتماعی برای محدودیت و سرکوب آن‌ها را فراهم کرده است<ref name=":12" /> <ref>Ø Baha’i International Community. (2024). ''Background on persecution of Baha’is in Yemen''.</ref>. در بعضی گزارش ها این فرقه در نقش عوامل استعمار معرفی شده اند.(41)

	==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====		==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====

Hamidian در ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۶

2025-09-02T08:56:35Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۰۸:۵۶
خط ۹۵:		خط ۹۵:

	==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====		==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====
	اسماعیلیان یمن در طول تاریخ در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی فعال بوده‌اند. مسیرهای تجاری قهوه، ادویه و کالاهای دریایی آنان را به بندر عدن و شبکه‌های تجاری هند و شرق آفریقا متصل می‌کرد. در دوران استعمار بریتانیا، به‌ویژه در عدن، داوودی‌ها نقش برجسته‌ای در کسب‌وکارهای تجاری، بانکداری غیررسمی و واردات–صادرات داشتند. در مناطق روستایی شمال، سلیمانی‌ها در کشاورزی، صنایع دستی و دادوستد محلی فعال ~~بودند~~ (29).		اسماعیلیان یمن در طول تاریخ در تجارت منطقه‌ای و بین‌المللی فعال بوده‌اند. مسیرهای تجاری قهوه، ادویه و کالاهای دریایی آنان را به بندر عدن و شبکه‌های تجاری هند و شرق آفریقا متصل می‌کرد. در دوران استعمار بریتانیا، به‌ویژه در عدن، داوودی‌ها نقش برجسته‌ای در کسب‌وکارهای تجاری، بانکداری غیررسمی و واردات–صادرات داشتند. در مناطق روستایی شمال، سلیمانی‌ها در کشاورزی، صنایع دستی و دادوستد محلی فعال بودند<ref>Ø Lackner, H. (2017). Yemen’s coffee revival. ''Middle East Report'', (287), 20‑25.</ref> .

	==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====		==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====
	روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید ~~دارند~~ (30). در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای ~~گذاشت~~ (31).		روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید دارند<ref>Daftary, F. (2007). ''The Isma'ilis: Their history and doctrines'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> . در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای گذاشت<ref>Human Rights Watch. (2015). ''Yemen: ISIS claims mosque bombings, Available for''

			[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims]

			[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings mosque-bombings]</ref>.

	==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====		==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====
	برآوردها نشان می‌دهد جمعیت اسماعیلیان در یمن بیش از 100،000 ~~نفراست~~ (32) و پراکندگی اصلی آنان در مناطق حراز، عدن، إب و حمدان قرار دارد. ساختار تشکیلاتی مذهبی شامل شبکه‌ای از داعیان، مجالس دینی و مراکز خیریه است که به انسجام درونی جامعه کمک می‌کند. در سال‌های اخیر، جنگ داخلی و گسترش افراط‌گرایی تهدیدهای جدی ایجاد کرده است. با این حال، مشارکت در طرح‌های توسعه اقتصادی—مانند پروژه‌های جایگزینی کشت قات[4] با قهوه—نشان‌دهنده نقش سازنده آنان در جامعه است (33).		برآوردها نشان می‌دهد جمعیت اسماعیلیان در یمن بیش از 100،000 نفراست<ref>یمن فيوتشر. (2022، أكتوبر 26). اليمن: الأقلية الإسماعيلية.. فرص الاندماج بعد تاريخ طويل من الاضطهاد. ''يمن فيوتشر، قابل بازیابی از'' https://yemenfuture.net/news/11287</ref>  و پراکندگی اصلی آنان در مناطق حراز، عدن، إب و حمدان قرار دارد. ساختار تشکیلاتی مذهبی شامل شبکه‌ای از داعیان، مجالس دینی و مراکز خیریه است که به انسجام درونی جامعه کمک می‌کند. در سال‌های اخیر، جنگ داخلی و گسترش افراط‌گرایی تهدیدهای جدی ایجاد کرده است. با این حال، مشارکت در طرح‌های توسعه اقتصادی—مانند پروژه‌های جایگزینی کشت قات[4] با قهوه—نشان‌دهنده نقش سازنده آنان در جامعه است <ref>نون و شين. (2024، أغسطس). الإسماعيليون فی اليمن: الحفاظ على الهوية رغم التحديات. ''نون و شين''، قابل بازیابی از https://noonwashin.com/identity</ref>.

	==== و. جمع‌بندی تحلیلی ====		==== و. جمع‌بندی تحلیلی ====
	اسماعیلیه در یمن با وجود فراز و فرودهای تاریخی، توانسته با ساختار تشکیلاتی منسجم و شبکه‌های اقتصادی منطقه‌ای هویت خود را حفظ کند. اشتراکات اخلاقی با دیگر مذاهب اسلامی، به‌ویژه تأکید بر عدالت و همبستگی اجتماعی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و کاهش تنش فراهم ~~می‌آورد~~ (34). با این حال، بقای این جامعه وابسته به پایان درگیری‌ها و تضمین حقوق برابر شهروندی است.		اسماعیلیه در یمن با وجود فراز و فرودهای تاریخی، توانسته با ساختار تشکیلاتی منسجم و شبکه‌های اقتصادی منطقه‌ای هویت خود را حفظ کند. اشتراکات اخلاقی با دیگر مذاهب اسلامی، به‌ویژه تأکید بر عدالت و همبستگی اجتماعی، ظرفیت‌هایی برای گفت‌وگو و کاهش تنش فراهم می‌آورد<ref>Bertelsmann Stiftung. (2024). ''BTI 2024 Yemen Country Report''. Gütersloh: Bertelsmann Stiftung, Available for https://bti-project.org/en/reports/country-report/YEM</ref> . با این حال، بقای این جامعه وابسته به پایان درگیری‌ها و تضمین حقوق برابر شهروندی است.

	=== بابیت و بهائیت در یمن ===		=== بابیت و بهائیت در یمن ===

	==== الف. خاستگاه و ورود ====		==== الف. خاستگاه و ورود ====
	بابیت (Babism) فرقه ای ابداعی است که در سال ۱۸۴۴ میلادی توسط سید علی‌محمد شیرازی، مشهور به «باب»، در ایران قاجاری پدید آمد. این جنبش از دل تشیع شیخی و با ادعای بابیت[5] و سپس مقام‌های فراتر سر برآورد و با مخالفت شدید علمای شیعه و دولت قاجار روبه‌رو شد. از دیدگاه اکثریت مسلمانان، بابیت یک فرقه خارج شده از مذهب شیعی است که آموزه‌های آن با اصول بنیادین اسلام ناسازگار و منحرف دانسته می‌شود. (35)		بابیت (Babism) فرقه ای ابداعی است که در سال ۱۸۴۴ میلادی توسط سید علی‌محمد شیرازی، مشهور به «باب»، در ایران قاجاری پدید آمد. این جنبش از دل تشیع شیخی و با ادعای بابیت[5] و سپس مقام‌های فراتر سر برآورد و با مخالفت شدید علمای شیعه و دولت قاجار روبه‌رو شد. از دیدگاه اکثریت مسلمانان، بابیت یک فرقه خارج شده از مذهب شیعی است که آموزه‌های آن با اصول بنیادین اسلام ناسازگار و منحرف دانسته می‌شود<ref>MacEoin, D. M. (n.d.). ''Babism''. In ''Encyclopaedia Iranica''. Available for https://www.iranicaonline.org/articles/babism</ref>.

	ورود بابیت به یمن محدود و عمدتاً از مسیر بنادر غربی مانند مُخا و حدیده صورت گرفت. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در نیمه دوم قرن نوزدهم، تعدادی از بازرگانان ایرانی یا زائران عبوری از حجاز، متون و افکار باب را به عدن و دیگر بنادر رساندند. این تماس‌ها بسیار محدود بود و هیچ جامعه بابی گسترده‌ای در یمن شکل نگرفت .(35)		ورود بابیت به یمن محدود و عمدتاً از مسیر بنادر غربی مانند مُخا و حدیده صورت گرفت. شواهد تاریخی نشان می‌دهد که در نیمه دوم قرن نوزدهم، تعدادی از بازرگانان ایرانی یا زائران عبوری از حجاز، متون و افکار باب را به عدن و دیگر بنادر رساندند. این تماس‌ها بسیار محدود بود و هیچ جامعه بابی گسترده‌ای در یمن شکل نگرفت .(35)

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۵:۰۰
خط ۵:		خط ۵:

	==== الف. خاستگاه و ورود ====		==== الف. خاستگاه و ورود ====
	[[پرونده:Pi99.jpg\|بندانگشتی\|كنائس-ومعابد-عدن،«گورستان تاریخی یهودیان عدن با چشم‌انداز بندر قدیم»[1] تاریخ عکس سال 1906، قابل بازیابی از: https://www.alinaser.com]]		[[پرونده:Pi99.jpg\|بندانگشتی\|كنائس-ومعابد-عدن،«گورستان تاریخی یهودیان عدن با چشم‌انداز بندر قدیم»[2] تاریخ عکس سال 1906، قابل بازیابی از: https://www.alinaser.com]]
	یهودیت (Judaism) کهن‌ترین اقلیت مذهبی شناخته‌شده در [[یمن]] است و پیشینه آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد. شواهد باستان‌شناسی، شامل کتیبه‌های عبری و سبئی کشف‌شده در مناطقی چون عدن و صعده، حضور این جامعه را از دوره پیش از اسلام تأیید می‌کند<ref name=":22">الكاظمي، م. (2023). اليهود واليهودية في التاريخ القديم والمعاصر: حوار مع سماحة الشيخ مهدي. الكاظمي. رواق القلم. <nowiki>https://shorturl.at/EfqUu</nowiki></ref> . روایت‌های سنتی، همچون داستان‌های پیوندخورده با سلیمان نبی و ملکه سبا، مهاجرت اولیه یهودیان را به تجارت ادویه، بخور و عود نسبت می‌دهند<ref>Philby, H. St. J. B. (1952). ''The land of Sheba: Exploration and adventure in the southern Arabia highlands'' (Vol. 1). London: Ernest Benn Ltd, Available for https://archive.org/details/5_20211030</ref> .		یهودیت (Judaism) کهن‌ترین اقلیت مذهبی شناخته‌شده در [[یمن]] است و پیشینه آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد. شواهد باستان‌شناسی، شامل کتیبه‌های عبری و سبئی کشف‌شده در مناطقی چون عدن و صعده، حضور این جامعه را از دوره پیش از اسلام تأیید می‌کند<ref name=":22">الكاظمي، م. (2023). اليهود واليهودية في التاريخ القديم والمعاصر: حوار مع سماحة الشيخ مهدي. الكاظمي. رواق القلم. <nowiki>https://shorturl.at/EfqUu</nowiki></ref> . روایت‌های سنتی، همچون داستان‌های پیوندخورده با سلیمان نبی و ملکه سبا، مهاجرت اولیه یهودیان را به تجارت ادویه، بخور و عود نسبت می‌دهند<ref>Philby, H. St. J. B. (1952). ''The land of Sheba: Exploration and adventure in the southern Arabia highlands'' (Vol. 1). London: Ernest Benn Ltd, Available for https://archive.org/details/5_20211030</ref> .

خط ۸۵:		خط ۸۵:

	==== الف. خاستگاه و ورود ====		==== الف. خاستگاه و ورود ====
	[[پرونده:Pi101.jpg\|بندانگشتی\|«نمونه‌ای از معماری مذهبی دوره اسماعیلیان در ~~یمن » قابل بازیابی از :~~ Al‑Hekma Al‑Yemeniya. (2024, January 10). ''الدولة الإسماعيلية الأولى في اليمن (نشأتها، أعلامها، آثارهَا)''. قابل بازیابی از: https://hekmahyemanya.com]]		[[پرونده:Pi101.jpg\|بندانگشتی\|«نمونه‌ای از معماری مذهبی دوره اسماعیلیان در یمن»، Al‑Hekma Al‑Yemeniya. (2024, January 10). ''الدولة الإسماعيلية الأولى في اليمن (نشأتها، أعلامها، آثارهَا)''. قابل بازیابی از: https://hekmahyemanya.com]]
	اسماعیلیه (Isma'ilism) شاخه‌ای از شیعه امامیه است که بر امامت اسماعیل بن جعفر به‌عنوان جانشین مشروع امام جعفر صادق تأکید دارد. ورود این مذهب به یمن به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری قمری بازمی‌گردد، زمانی که خلافت فاطمی با مرکزیت قاهره در حال گسترش نفوذ خود به سواحل جنوبی شبه‌جزیره [[عربستان سعودی\|عربستان]] بود <ref name=":17">البیان. (2015، فوریه 16). تاريخ النفوذ الفاطمي في بلاد اليمن. ''البیان''، قابل بازیابی از https://www.albayan.ae/opinions/diary/2015-02-17-1.2313738</ref>. فاطمیان، که خود اسماعیلی بودند، با اعزام داعیان و ایجاد شبکه‌های تجاری و مذهبی، موفق شدند در بخش‌هایی از یمن—به‌ویژه در مناطق کوهستانی و نواحی مرکزی—پایگاه فکری و اجتماعی و حمایت مردمی بیابند.		اسماعیلیه (Isma'ilism) شاخه‌ای از شیعه امامیه است که بر امامت اسماعیل بن جعفر به‌عنوان جانشین مشروع امام جعفر صادق تأکید دارد. ورود این مذهب به یمن به اواخر قرن سوم و اوایل قرن چهارم هجری قمری بازمی‌گردد، زمانی که خلافت فاطمی با مرکزیت قاهره در حال گسترش نفوذ خود به سواحل جنوبی شبه‌جزیره [[عربستان سعودی\|عربستان]] بود <ref name=":17">البیان. (2015، فوریه 16). تاريخ النفوذ الفاطمي في بلاد اليمن. ''البیان''، قابل بازیابی از https://www.albayan.ae/opinions/diary/2015-02-17-1.2313738</ref>. فاطمیان، که خود اسماعیلی بودند، با اعزام داعیان و ایجاد شبکه‌های تجاری و مذهبی، موفق شدند در بخش‌هایی از یمن—به‌ویژه در مناطق کوهستانی و نواحی مرکزی—پایگاه فکری و اجتماعی و حمایت مردمی بیابند.
	==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====		==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====
	* '''دوره فاطمی و پس از آن (قرون ۴–۶ هـ):''' اسماعیلیه در این دوره توانست پایگاه‌هایی در یمن ایجاد کند. حکومت‌های محلی همسو با فاطمیان، همچون صلیحیان (Sulayhid dynasty)، نه‌تنها به ترویج اندیشه اسماعیلی پرداختند، بلکه بناهای مذهبی و آموزشی متعددی تأسیس کردند <ref>إنصاف للحقوق والتنمية. (2021). الإسماعيليون. ''إنصاف للحقوق والتنميه''، قابل بازیابی از https://insaf-ye.org/ar/archives/1242</ref>.		* '''دوره فاطمی و پس از آن (قرون ۴–۶ هـ):''' اسماعیلیه در این دوره توانست پایگاه‌هایی در یمن ایجاد کند. حکومت‌های محلی همسو با فاطمیان، همچون صلیحیان (Sulayhid dynasty)، نه‌تنها به ترویج اندیشه اسماعیلی پرداختند، بلکه بناهای مذهبی و آموزشی متعددی تأسیس کردند <ref>إنصاف للحقوق والتنمية. (2021). الإسماعيليون. ''إنصاف للحقوق والتنميه''، قابل بازیابی از https://insaf-ye.org/ar/archives/1242</ref>؛
	* '''دوره زوال نفوذ (پس از قرن ۶ هـ):''' با افول قدرت فاطمیان و گسترش نفوذ زیدیان در شمال یمن، اسماعیلیه به حاشیه رانده شد و بسیاری از پیروان به مناطق کوهستانی یا جنوبی (مانند عدن و حضرموت) عقب‌نشینی کردند.		* '''دوره زوال نفوذ (پس از قرن ۶ هـ):''' با افول قدرت فاطمیان و گسترش نفوذ زیدیان در شمال یمن، اسماعیلیه به حاشیه رانده شد و بسیاری از پیروان به مناطق کوهستانی یا جنوبی (مانند عدن و حضرموت) عقب‌نشینی کردند.
	* '''دوره مدرن (قرن ۱۹ و ۲۰):''' اسماعیلیان به دو شاخه اصلی تقسیم شدند:		* '''دوره مدرن (قرن ۱۹ و ۲۰):''' اسماعیلیان به دو شاخه اصلی تقسیم شدند:
	** '''سلیمانی‌ها'''، مستقر عمدتاً در شمال یمن (حراز و اطراف آن).		** '''سلیمانی‌ها'''، مستقر عمدتاً در شمال یمن (حراز و اطراف آن).
	** '''داوودی‌ها'''، متمرکز در عدن و برخی شهرهای جنوبی، با پیوندهای قوی به هند و ~~پاکستان~~ <ref>حکمه يمانيه. (2024، يناير 10). الدولة الإسماعيلية الأولى فی اليمن: نشأتها، أعلامها، آثارها. ''حكمة يمانية''، قابل بازیابی از https://hekmahyemanya.com</ref>.		** '''داوودی‌ها'''، متمرکز در عدن و برخی شهرهای جنوبی، با پیوندهای قوی به هند و [[پاکستان]] <ref>حکمه يمانيه. (2024، يناير 10). الدولة الإسماعيلية الأولى فی اليمن: نشأتها، أعلامها، آثارها. ''حكمة يمانية''، قابل بازیابی از https://hekmahyemanya.com</ref>.

	==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====		==== ج. نقش اجتماعی–اقتصادی ====

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۴۲
خط ۹:		خط ۹:

	==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====		==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====
	در قرن چهارم میلادی، پادشاه حِمیَری ابوکرب اسعد یهودیت را دین رسمی اعلام کرد و با این اقدام، ساختار مذهبی و سیاسی پادشاهی حِمیر را دگرگون ساخت<ref>علی، ج. ‎ ،(2001)المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام. بيروت: دار الساقی،ط. 4، مج. 1–20</ref> . این تصمیم بخشی از سیاست استقلال از نفوذ بیزانس مسیحی و اتحاد داخلی بود <ref>Robin, C. J. (2015). The Jews of Arabia from ancient times to modern. In S. F. Johnson (Ed.), ''The Oxford handbook of late antiquity'' (pp. 897‑925). Oxford University Press. <nowiki>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-handbook-of-late-antiquity-9780195336931</nowiki></ref>. در همین دوران، واژگان عبری و برخی عناصر آیینی یهودی در فرهنگ رسمی وارد شد<ref>Nevo, Y. D., & Koren, J. (1998). Towards a prehistory of Islam. ''Jerusalem Studies in Arabic and Islam'', 17, 108‑141, Available for https://www.jstor.org/stable/25598050</ref> .		در قرن چهارم میلادی، پادشاه حِمیَری ابوکرب اسعد یهودیت را دین رسمی اعلام کرد و با این اقدام، ساختار مذهبی و سیاسی پادشاهی حِمیر را دگرگون ساخت<ref>علی، ج. ‎ ،(2001)المفصل في تاريخ العرب قبل الإسلام. بيروت: دار الساقی،ط. 4، مج. 1–20</ref> . این تصمیم بخشی از سیاست استقلال از نفوذ بیزانس مسیحی و اتحاد داخلی بود <ref name=":25">Robin, C. J. (2015). The Jews of Arabia from ancient times to modern. In S. F. Johnson (Ed.), ''The Oxford handbook of late antiquity'' (pp. 897‑925). Oxford University Press. <nowiki>https://global.oup.com/academic/product/the-oxford-handbook-of-late-antiquity-9780195336931</nowiki></ref>. در همین دوران، واژگان عبری و برخی عناصر آیینی یهودی در فرهنگ رسمی وارد شد<ref>Nevo, Y. D., & Koren, J. (1998). Towards a prehistory of Islam. ''Jerusalem Studies in Arabic and Islam'', 17, 108‑141, Available for https://www.jstor.org/stable/25598050</ref> .

	قرن ششم شاهد واقعه اخدود (Al-Ukhdud) بود، زمانی که پادشاه یهودی ذونواس، در چارچوب منازعات منطقه‌ای و دینی، مسیحیان نجران را سرکوب و کشتار کرد<ref>Goitein, S. D. (1978). ''A Mediterranean society: The Jewish communities of the Arab world''. University of California Press, Available for https://www.ucpress.edu/book/9780520038703/a-mediterranean-society</ref> . این رویداد بعدها در منابع اسلامی، همچنین در قرآن کریم (سوره بروج)، بازتاب یافت.		قرن ششم شاهد واقعه اخدود (Al-Ukhdud) بود، زمانی که پادشاه یهودی ذونواس، در چارچوب منازعات منطقه‌ای و دینی، مسیحیان نجران را سرکوب و کشتار کرد<ref>Goitein, S. D. (1978). ''A Mediterranean society: The Jewish communities of the Arab world''. University of California Press, Available for https://www.ucpress.edu/book/9780520038703/a-mediterranean-society</ref> . این رویداد بعدها در منابع اسلامی، همچنین در قرآن کریم (سوره بروج)، بازتاب یافت.
خط ۹۸:		خط ۹۸:

	==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====		==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====
	روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید دارند<ref>Daftary, F. (2007). ''The Isma'ilis: Their history and doctrines'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> . در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای گذاشت<ref name=":23">Human Rights Watch. (2015). ''Yemen: ISIS claims mosque bombings, Available for''		روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید دارند<ref name=":26">Daftary, F. (2007). ''The Isma'ilis: Their history and doctrines'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> . در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای گذاشت<ref name=":23">Human Rights Watch. (2015). ''Yemen: ISIS claims mosque bombings, Available for''

	[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims]		[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims]
خط ۱۳۹:		خط ۱۳۹:

	==== الف. چارچوب کلی ====		==== الف. چارچوب کلی ====
	مرور پنج گروه اصلی—یهودیت، هندوئیسم، بودیسم، اسماعیلیه، و بابیت و بهائیت—نشان می‌دهد که تاریخ اقلیت‌های مذهبی در یمن در پیوندی تنگاتنگ با تحولات سیاسی، مذهبی و اقتصادی این کشور شکل گرفته ~~است (~~1~~,14,22,26,35)~~. دو دین ابراهیمی کهن (یهودیت و مسیحیت) پیشینه‌ای پیشااسلامی دارند و برای قرون متمادی بخشی از بافت اجتماعی–فرهنگی یمن ~~بوده‌اند (3,6)~~. ادیان غیرابراهیمی مانند هندوئیسم و بودیسم، بیشتر مهاجرت‌محور و وابسته به شبکه‌های تجاری اقیانوس هند ~~بوده‌اند (14,22)~~. اسماعیلیه، به‌عنوان شاخه‌ای درون‌اسلامی، همزمان تجربه همزیستی و رقابت با مذاهب غالب را داشته است ~~(26)~~. بابیت و بهائیت نیز به‌عنوان فرقه‌های مذهبی نوظهور در چارچوب رسمی اسلام پذیرفته نشده و همواره در حاشیه و تحت فشار ~~بوده‌اند )35،36(~~.		مرور پنج گروه اصلی—یهودیت، هندوئیسم، بودیسم، اسماعیلیه، و بابیت و بهائیت—نشان می‌دهد که تاریخ اقلیت‌های مذهبی در یمن در پیوندی تنگاتنگ با تحولات سیاسی، مذهبی و اقتصادی این کشور شکل گرفته است<ref name=":1" /> <ref name=":5" /><ref name=":16" /><ref name=":17" /><ref name=":11" />. دو دین ابراهیمی کهن (یهودیت و مسیحیت) پیشینه‌ای پیشااسلامی دارند و برای قرون متمادی بخشی از بافت اجتماعی–فرهنگی یمن بوده‌اند<ref name=":22" /> <ref name=":25" />. ادیان غیرابراهیمی مانند هندوئیسم و بودیسم، بیشتر مهاجرت‌محور و وابسته به شبکه‌های تجاری اقیانوس هند بوده‌اند<ref name=":5" /> <ref name=":16" />. اسماعیلیه، به‌عنوان شاخه‌ای درون‌اسلامی، همزمان تجربه همزیستی و رقابت با مذاهب غالب را داشته است <ref name=":17" />. بابیت و بهائیت نیز به‌عنوان فرقه‌های مذهبی نوظهور در چارچوب رسمی اسلام پذیرفته نشده و همواره در حاشیه و تحت فشار بوده‌اند<ref name=":11" /><ref name=":12" />.

	==== ب. مقایسه تطبیقی جایگاه و حقوق ====		==== ب. مقایسه تطبیقی جایگاه و حقوق ====
	# '''اهل کتاب''' (یهود و مسیحیان): در فقه سنتی مشمول نظام ذمه بوده‌اند که در تئوری حمایت مشروط فراهم می‌کرد، اما در عمل وابسته به شرایط سیاسی و امنیتی هر دوره بوده ~~است (~~1,2).		# '''اهل کتاب''' (یهود و مسیحیان): در فقه سنتی مشمول نظام ذمه بوده‌اند که در تئوری حمایت مشروط فراهم می‌کرد، اما در عمل وابسته به شرایط سیاسی و امنیتی هر دوره بوده است<ref name=":1" /> <ref name=":2" />؛
	# '''غیرابراهیمی‌ها''' (هندو و بودایی): فاقد وضعیت ذمی و عمدتاً تحمل‌شده در حد نیازهای اقتصادی یا روابط بین‌المللی، با حضور محدود به محیط‌های شهری و ~~تجاری (14,22,24).~~		# '''غیرابراهیمی‌ها''' (هندو و بودایی): فاقد وضعیت ذمی و عمدتاً تحمل‌شده در حد نیازهای اقتصادی یا روابط بین‌المللی، با حضور محدود به محیط‌های شهری و تجاری<ref name=":5" /> <ref name=":16" /><ref name=":10" />؛
	# '''فرقه‌های درون‌اسلامی''' (اسماعیلیه): از نظر حقوقی مسلمان محسوب می‌شوند، اما اختلافات کلامی و سیاسی می‌تواند موقعیت اجتماعی آنان را تضعیف ~~کند (~~26~~,30).~~		# '''فرقه‌های درون‌اسلامی''' (اسماعیلیه): از نظر حقوقی مسلمان محسوب می‌شوند، اما اختلافات کلامی و سیاسی می‌تواند موقعیت اجتماعی آنان را تضعیف کند<ref name=":17" /> <ref name=":26" />؛
	# '''فرقه‌های ابداعی''' (بابیت و بهائیت): خارج از چارچوب ادیان پذیرفته‌شده، بدون حمایت قانونی خاص و با آسیب‌پذیری بالا در برابر فشار سیاسی و اجتماعی~~)35،36(~~.		# '''فرقه‌های ابداعی''' (بابیت و بهائیت): خارج از چارچوب ادیان پذیرفته‌شده، بدون حمایت قانونی خاص و با آسیب‌پذیری بالا در برابر فشار سیاسی و اجتماعی<ref name=":11" /><ref name=":12" />.

	==== ج. عوامل مشترک تأثیرگذار بر وضعیت اقلیت‌ها ====		==== ج. عوامل مشترک تأثیرگذار بر وضعیت اقلیت‌ها ====

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ‏۲ سپتامبر ۲۰۲۵، ساعت ۱۴:۳۶
خط ۶:		خط ۶:
	==== الف. خاستگاه و ورود ====		==== الف. خاستگاه و ورود ====
	[[پرونده:Pi99.jpg\|بندانگشتی\|كنائس-ومعابد-عدن،«گورستان تاریخی یهودیان عدن با چشم‌انداز بندر قدیم»[1] تاریخ عکس سال 1906، قابل بازیابی از: https://www.alinaser.com]]		[[پرونده:Pi99.jpg\|بندانگشتی\|كنائس-ومعابد-عدن،«گورستان تاریخی یهودیان عدن با چشم‌انداز بندر قدیم»[1] تاریخ عکس سال 1906، قابل بازیابی از: https://www.alinaser.com]]
	یهودیت (Judaism) کهن‌ترین اقلیت مذهبی شناخته‌شده در [[یمن]] است و پیشینه آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد. شواهد باستان‌شناسی، شامل کتیبه‌های عبری و سبئی کشف‌شده در مناطقی چون عدن و صعده، حضور این جامعه را از دوره پیش از اسلام تأیید می‌کند<ref>الكاظمي، م. (2023). اليهود واليهودية في التاريخ القديم والمعاصر: حوار مع سماحة الشيخ مهدي. الكاظمي. رواق القلم. <nowiki>https://shorturl.at/EfqUu</nowiki></ref> . روایت‌های سنتی، همچون داستان‌های پیوندخورده با سلیمان نبی و ملکه سبا، مهاجرت اولیه یهودیان را به تجارت ادویه، بخور و عود نسبت می‌دهند<ref>Philby, H. St. J. B. (1952). ''The land of Sheba: Exploration and adventure in the southern Arabia highlands'' (Vol. 1). London: Ernest Benn Ltd, Available for https://archive.org/details/5_20211030</ref> .		یهودیت (Judaism) کهن‌ترین اقلیت مذهبی شناخته‌شده در [[یمن]] است و پیشینه آن به قرن هفتم پیش از میلاد بازمی‌گردد. شواهد باستان‌شناسی، شامل کتیبه‌های عبری و سبئی کشف‌شده در مناطقی چون عدن و صعده، حضور این جامعه را از دوره پیش از اسلام تأیید می‌کند<ref name=":22">الكاظمي، م. (2023). اليهود واليهودية في التاريخ القديم والمعاصر: حوار مع سماحة الشيخ مهدي. الكاظمي. رواق القلم. <nowiki>https://shorturl.at/EfqUu</nowiki></ref> . روایت‌های سنتی، همچون داستان‌های پیوندخورده با سلیمان نبی و ملکه سبا، مهاجرت اولیه یهودیان را به تجارت ادویه، بخور و عود نسبت می‌دهند<ref>Philby, H. St. J. B. (1952). ''The land of Sheba: Exploration and adventure in the southern Arabia highlands'' (Vol. 1). London: Ernest Benn Ltd, Available for https://archive.org/details/5_20211030</ref> .

	==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====		==== ب. دوره‌های تاریخی مهم ====
خط ۹۸:		خط ۹۸:

	==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====		==== د. روابط بین‌ادیانی و فِرَق درون‌اسلامی ====
	روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید دارند<ref>Daftary, F. (2007). ''The Isma'ilis: Their history and doctrines'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> . در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای گذاشت<ref>Human Rights Watch. (2015). ''Yemen: ISIS claims mosque bombings, Available for''		روابط اسماعیلیان با اکثریت مسلمان یمن—اعم از زیدی و شافعی—ترکیبی از همکاری و رقابت بوده است. باورهای اسماعیلی درباره امامت پنهان و سلسله‌مراتب داعیان، با الهیات زیدی متفاوت است، اما هر دو بر عدالت اجتماعی و نقش رهبری دینی در هدایت امت تأکید دارند<ref>Daftary, F. (2007). ''The Isma'ilis: Their history and doctrines'' (2nd ed.). Cambridge University Press.</ref> . در دوره‌های ثبات، این اشتراکات موجب همکاری نسبی و در دوره‌های بحران، اختلافات عقیدتی و سیاسی باعث تنش شده است. نمونه‌ای از این تنش‌ها حملات گروه‌های سلفی و داعش به مساجد اسماعیلی، مانند انفجار سال ۲۰۱۵ در صنعا است که ده‌ها کشته بر جای گذاشت<ref name=":23">Human Rights Watch. (2015). ''Yemen: ISIS claims mosque bombings, Available for''

	[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims]		[https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims-mosque-bombings https://www.hrw.org/news/2015/09/02/yemen-isis-claims]
خط ۱۰۵:		خط ۱۰۵:

	==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====		==== هـ. وضعیت معاصر و جمعیت ====
	برآوردها نشان می‌دهد جمعیت اسماعیلیان در یمن بیش از 100،000 نفراست<ref name=":18">یمن فيوتشر. (2022، أكتوبر 26). اليمن: الأقلية الإسماعيلية.. فرص الاندماج بعد تاريخ طويل من الاضطهاد. ''يمن فيوتشر، قابل بازیابی از'' https://yemenfuture.net/news/11287</ref>  و پراکندگی اصلی آنان در مناطق حراز، عدن، إب و حمدان قرار دارد. ساختار تشکیلاتی مذهبی شامل شبکه‌ای از داعیان، مجالس دینی و مراکز خیریه است که به انسجام درونی جامعه کمک می‌کند. در سال‌های اخیر، جنگ داخلی و گسترش افراط‌گرایی تهدیدهای جدی ایجاد کرده است. با این حال، مشارکت در طرح‌های توسعه اقتصادی—مانند پروژه‌های جایگزینی کشت قات[4] با قهوه—نشان‌دهنده نقش سازنده آنان در جامعه است <ref>نون و شين. (2024، أغسطس). الإسماعيليون فی اليمن: الحفاظ على الهوية رغم التحديات. ''نون و شين''، قابل بازیابی از https://noonwashin.com/identity</ref>.		برآوردها نشان می‌دهد جمعیت اسماعیلیان در یمن بیش از 100،000 نفراست<ref name=":18">یمن فيوتشر. (2022، أكتوبر 26). اليمن: الأقلية الإسماعيلية.. فرص الاندماج بعد تاريخ طويل من الاضطهاد. ''يمن فيوتشر، قابل بازیابی از'' https://yemenfuture.net/news/11287</ref>  و پراکندگی اصلی آنان در مناطق حراز، عدن، إب و حمدان قرار دارد. ساختار تشکیلاتی مذهبی شامل شبکه‌ای از داعیان، مجالس دینی و مراکز خیریه است که به انسجام درونی جامعه کمک می‌کند. در سال‌های اخیر، جنگ داخلی و گسترش افراط‌گرایی تهدیدهای جدی ایجاد کرده است. با این حال، مشارکت در طرح‌های توسعه اقتصادی—مانند پروژه‌های جایگزینی کشت قات[4] با قهوه—نشان‌دهنده نقش سازنده آنان در جامعه است <ref name=":24">نون و شين. (2024، أغسطس). الإسماعيليون فی اليمن: الحفاظ على الهوية رغم التحديات. ''نون و شين''، قابل بازیابی از https://noonwashin.com/identity</ref>.

	==== و. جمع‌بندی تحلیلی ====		==== و. جمع‌بندی تحلیلی ====
خط ۱۴۸:		خط ۱۴۸:

	==== ج. عوامل مشترک تأثیرگذار بر وضعیت اقلیت‌ها ====		==== ج. عوامل مشترک تأثیرگذار بر وضعیت اقلیت‌ها ====
	* '''جغرافیای راهبردی یمن:''' موقعیت بر مسیرهای دریایی و زمینی باعث تنوع دینی و فرهنگی شده، ولی همزمان آن را در معرض نفوذ ایدئولوژی‌ها و قدرت‌های خارجی قرار داده ~~است (14,22).~~		* '''جغرافیای راهبردی یمن:''' موقعیت بر مسیرهای دریایی و زمینی باعث تنوع دینی و فرهنگی شده، ولی همزمان آن را در معرض نفوذ ایدئولوژی‌ها و قدرت‌های خارجی قرار داده است<ref name=":5" /> <ref name=":16" />؛
	* '''نظام قبیله‌ای:''' هویت مذهبی اغلب با پیوندهای قبیله‌ای درهم‌آمیخته و می‌تواند عامل همزیستی یا تشدید تنش ~~باشد (~~1~~,26).~~		* '''نظام قبیله‌ای:''' هویت مذهبی اغلب با پیوندهای قبیله‌ای درهم‌آمیخته و می‌تواند عامل همزیستی یا تشدید تنش باشد<ref name=":1" /> <ref name=":17" />؛
	* '''تفسیرهای فقهی غالب:''' قرائت‌های زیدی و شافعی از شریعت، که اگرچه در مواردی امکان همزیستی فراهم کرده، اما در ادوار بحران، به محدودیت‌سازی گرایش یافته ~~است (~~1,2).		* '''تفسیرهای فقهی غالب:''' قرائت‌های زیدی و شافعی از شریعت، که اگرچه در مواردی امکان همزیستی فراهم کرده، اما در ادوار بحران، به محدودیت‌سازی گرایش یافته است<ref name=":1" /> <ref name=":2" />؛
	* '''تحولات سیاسی–نظامی معاصر:''' جنگ داخلی، ضعف حاکمیت مرکزی و گسترش افراط‌گرایی مذهبی، امنیت و آزادی عمل اقلیت‌ها را به‌شدت کاهش داده ~~است (12,17,32,)~~.		* '''تحولات سیاسی–نظامی معاصر:''' جنگ داخلی، ضعف حاکمیت مرکزی و گسترش افراط‌گرایی مذهبی، امنیت و آزادی عمل اقلیت‌ها را به‌شدت کاهش داده است<ref name=":13" /> <ref name=":9" /><ref name=":18" />.

	==== د. نمونه‌های همگرایی و همکاری ====		==== د. نمونه‌های همگرایی و همکاری ====
	با وجود محدودیت‌ها، نمونه‌هایی از همگرایی فرهنگی و همکاری عملی دیده شده است، مانند حضور یهودیان و مسلمانان در بازارهای صنعا در ~~گذشته (~~3~~,10)~~، تعامل تجاری هندوها با اکثریت مسلمان در عدن ~~(14,18)~~، یا مشارکت اسماعیلیان در پروژه‌های توسعه اقتصادی محلی ~~(26,33)~~. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که روابط بین‌ادیانی می‌تواند در بستر نیازهای اقتصادی و ارزش‌های اجتماعی مشترک مانند صداقت، احترام متقابل و حمایت اجتماعی شکل گیرد.		با وجود محدودیت‌ها، نمونه‌هایی از همگرایی فرهنگی و همکاری عملی دیده شده است، مانند حضور یهودیان و مسلمانان در بازارهای صنعا در گذشته<ref name=":22" /> <ref name=":3" />، تعامل تجاری هندوها با اکثریت مسلمان در عدن <ref name=":5" /><ref name=":7" />، یا مشارکت اسماعیلیان در پروژه‌های توسعه اقتصادی محلی <ref name=":17" /><ref name=":24" />. این نمونه‌ها نشان می‌دهد که روابط بین‌ادیانی می‌تواند در بستر نیازهای اقتصادی و ارزش‌های اجتماعی مشترک مانند صداقت، احترام متقابل و حمایت اجتماعی شکل گیرد.

	==== هـ. چالش‌ها و چشم‌انداز ====		==== هـ. چالش‌ها و چشم‌انداز ====
	اقلیت‌های مذهبی یمن با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری روبه‌رو هستند:		اقلیت‌های مذهبی یمن با مجموعه‌ای از چالش‌های ساختاری روبه‌رو هستند:

	* فقدان تضمین‌های قانونی مؤثر برای آزادی ~~مذهب (~~1,2).		* فقدان تضمین‌های قانونی مؤثر برای آزادی مذهب<ref name=":1" /> <ref name=":2" />؛
	* فشارهای اجتماعی برای همسان‌سازی ~~اعتقادی )26،36(.~~		* فشارهای اجتماعی برای همسان‌سازی اعتقادی<ref name=":17" /> <ref name=":12" />؛
	* تهدیدهای امنیتی ناشی از گروه‌های مسلح و ایدئولوژی‌های ~~افراطی (17,31).~~		* تهدیدهای امنیتی ناشی از گروه‌های مسلح و ایدئولوژی‌های افراطی<ref name=":9" /> <ref name=":23" />؛
	* مهاجرت اجباری و فرسایش ~~جمعیت (12,14)~~.		* مهاجرت اجباری و فرسایش جمعیت<ref name=":13" /> <ref name=":5" />.

	چشم‌انداز بهبود وضعیت این جوامع در گرو سه عامل کلیدی است:		چشم‌انداز بهبود وضعیت این جوامع در گرو سه عامل کلیدی است: