خدمات و فعالیت های نمایندگی فرهنگی ج.ا. ایران در روسیه در زمینه زبان فارسی
زبان فارسی، بهعنوان یکی از زبانهای تمدنی جهان اسلام، در قرون اخیر به ابزاری مؤثر در دیپلماسی فرهنگی و تعاملات علمی بدل شده است. آموزش آن در خارج از کشور، بهویژه در مناطق دارای پیوند تاریخی و فرهنگی با ایران، بخشی از سیاستهای فرهنگی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود. فدراسیون روسیه، با سابقهای دیرپا در آموزش زبانهای شرقی، جایگاهی ویژه در این سیاست دارد. رایزنی فرهنگی ایران در روسیه، از سال ۱۳۷۸ش، با همکاری بنیاد سعدی، نقش محوری در گسترش زبان فارسی ایفا کرده و با بهرهگیری از ظرفیتهای آموزشی، رسانهای و دانشگاهی، در تثبیت جایگاه این زبان در فضای روسزبان کوشیده است. این مدخل با رویکردی تحلیلی، به بررسی اقدامات این نهاد و نقش زبان فارسی در تعاملات فرهنگی ایران و روسیه میپردازد.
بستر تاریخی آموزش زبان فارسی در روسیه
آموزش زبان فارسی در روسیه، برخلاف بسیاری از کشورها، نهتنها سابقهای طولانی دارد بلکه در بستر تحولات سیاسی و علمی خاصی شکل گرفته است. از دوره امپراتوری روسیه تا دوران اتحاد جماهیر شوروی، زبان فارسی همواره بخشی از سیاستهای آموزشی و مطالعات شرقشناسی این کشور بوده است.
آموزش زبان فارسی در دوره شوروی
در دوران شوروی، آموزش زبانهای شرقی از جمله فارسی، با تمرکز بر نیازهای دیپلماتیک، اطلاعاتی و حزبی مورد حمایت دولت مرکزی قرار گرفت. کرسیهای زبان فارسی در دانشگاههای معتبر ایجاد شدند و کارشناسانی تربیت شدند که در حوزههای ترجمه، تحلیل منطقهای و روابط بینالملل فعالیت میکردند[۱].
در این دوره، استادان برجستهای پرورش یافتند و آثار آموزشی آنان—از جمله فرهنگهای لغت فارسی–روسی و کتابهای درسی تخصصی—پایههای آموزش رسمی زبان فارسی در روسیه را شکل دادند. این منابع هنوز هم در مراکز علمی روسیه و کشورهای مستقل مشترکالمنافع مورد استفاده قرار میگیرند[۲].
تحولات پس از فروپاشی شوروی
با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱، حمایتهای دولتی از آموزش زبانهای شرقی کاهش یافت. با این حال، گسترش روابط ایران و روسیه در حوزههای سیاسی، فرهنگی و علمی، موجب شد آموزش زبان فارسی نهتنها حفظ شود بلکه در برخی مناطق توسعه یابد[۳].
در این دوره، کرسیهای موجود تثبیت شدند و دپارتمانهای جدیدی در شهرهایی چون آستراخان، یکاترینبورگ، ساراتف و تاتارستان راهاندازی شد. این روند نشاندهنده نیاز فزاینده به تربیت ایرانشناسان و کارشناسان مسلط به زبان فارسی در ساختارهای دانشگاهی و دولتی روسیه است[۴].
نقش استادان و مراکز علمی روسیه
دانشگاه دولتی مسکو، انستیتو کشورهای آسیا و آفریقا، و کتابخانه ادبیات خارجی از جمله مراکز اصلی آموزش زبان فارسی در روسیه هستند. چهرههایی چون پروفسور ولادیمیر ایوانف، رئیس کرسی زبانهای ایرانی، نقش مهمی در حفظ و توسعه این سنت علمی ایفا کردهاند[۵].
کتاب «فارسی برای روسزبانان» تألیف ایوانف، که طی سالهای اخیر چندینبار تجدید چاپ شده، نمونهای از تلاشهای علمی برای تطبیق آموزش زبان فارسی با نیازهای روز و روابط نوین ایران و روسیه است[۶].
نقش رایزنی فرهنگی ایران در توسعه زبان فارسی در روسیه
رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در روسیه، از زمان تأسیس در سال ۱۳۷۸ (۱۹۹۹ میلادی)، بهعنوان بازوی دیپلماسی فرهنگی کشور، نقش محوری در گسترش آموزش زبان فارسی ایفا کرده است. این نهاد، که همزمان نمایندگی بنیاد سعدی را نیز بر عهده دارد، با بهرهگیری از ظرفیتهای دانشگاهی، رسانهای و نهادی، توانسته است زبان فارسی را در فضای علمی و فرهنگی روسیه تثبیت کند.
اهداف و مأموریتها
رایزنی فرهنگی ایران در روسیه با مأموریتهایی چون ترویج زبان فارسی، حمایت از آموزش و ترجمه، ایجاد زیرساختهای علمی و فرهنگی، و تسهیل تعاملات دانشگاهی فعالیت میکند. این مأموریتها در چارچوب سیاستهای کلان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران و بنیاد سعدی تعریف شدهاند[۷].
اقدامات شاخص رایزنی فرهنگی (دستهبندی موضوعی)
الف) آموزش زبان فارسی
- برگزاری دورههای آموزشی در مرکز زبان فارسی مسکو از سال ۱۳۹۵ (۲۰۱6)، تاکنون ۱۸ دوره آموزش زبان فارسی در سطوح مبتدی، متوسط و پیشرفته برگزار شده است. هر دوره شامل ۳۰ جلسه (۶۰ ساعت) بوده و در پایان گواهی رسمی صادر میشود[۸].
- تأسیس مرکز زبان فارسی در مسکو این مرکز در آذر ۱۳۹۴ با حضور رئیس بنیاد سعدی، رایزن فرهنگی ایران، و استادان برجسته روسی افتتاح شد. هدف آن، تسهیل آموزش زبان فارسی و ارائه منابع آموزشی به زبان روسی است[۹].
- تجهیز اتاقهای ایران در دانشگاهها رایزنی فرهنگی با تجهیز اتاقهای ایران به کتابها، نرمافزارهای فارسی، و نشریات ایرانی، فضای آموزشی مناسبی برای دانشجویان فراهم کرده است[۴].
ب) اعزام دانشجویان روسی به ایران
- مشارکت در دورههای دانشافزایی بنیاد سعدی تا پاییز ۱۴۰۳، ۸۸ دوره دانشافزایی برگزار شده که سهم دانشجویان روسی در آنها چشمگیر بوده است. در پنج دوره بین سالهای ۱۳۸۷ تا ۱۳۸۹، ۳۶ دانشجوی روسی شرکت کردهاند[۱۰].
- برگزاری دورههای اختصاصی برای روسزبانان برخی دورهها بهطور ویژه برای دانشجویان روسیه یا کشورهای مشترکالمنافع طراحی شدهاند، از جمله دورههای برگزارشده در دانشگاههای الزهرا، علامه طباطبایی، و شهید بهشتی[۱۱].
ج) نهادسازی و همکاری دانشگاهی
- ایجاد کرسیهای زبان فارسی در دانشگاهها در حال حاضر، ۱۵ دانشگاه روسیه دارای کرسی زبان فارسی هستند و بیش از ۵۰۰ دانشجو در آنها تحصیل میکنند[۱۲].
- تفاهمنامههای همکاری علمی دانشگاههای ایرانی مانند تهران، علامه طباطبایی، الزهرا، و امام خمینی قزوین با دانشگاههای روسی تفاهمنامههایی در زمینه آموزش زبان فارسی، تبادل استاد و دانشجو، و حمایت از پایاننامهها امضا کردهاند[۱۳].
د) تولیدات رسانهای و فرهنگی
- انتشار مجله «پرسیا» (2000–2004) این مجله به زبان روسی منتشر شد و به معرفی فرهنگ، هنر و زبان فارسی پرداخت[۱۴].
- راهاندازی سایت persianlang.ru پایگاه اطلاعرسانی زبان فارسی برای روسزبانان با هدف ارائه منابع آموزشی، معرفی دانشگاهها، و اطلاعرسانی دورهها طراحی شده است[۱۵].
- برگزاری شبهای شعر و بزرگداشتها رایزنی فرهنگی با برگزاری مراسمهایی چون شب شعر حافظ، بزرگداشت فردوسی، و المپیادهای زبان فارسی، فضای فرهنگی مناسبی برای تعاملات ادبی فراهم کرده است[۱۶].
4) آمار و تحلیل کمی آموزش زبان فارسی در روسیه
ارزیابی کمی فعالیتهای رایزنی فرهنگی ایران در روسیه در حوزه زبان فارسی، نشاندهنده رشد تدریجی و هدفمند این حوزه در دو دهه اخیر است. دادههای آماری مربوط به تعداد دانشگاهها، دانشجویان، دورههای آموزشی، و اعزامها، تصویری روشن از تأثیرگذاری این اقدامات ارائه میدهد[۱۶].
کرسیهای زبان فارسی در دانشگاههای روسیه
بر اساس گزارش رایزنی فرهنگی ایران در روسیه در سال ۱۴۰۲، در مجموع ۱۵ دانشگاه روسیه دارای کرسی زبان فارسی فعال هستند. این دانشگاهها شامل مراکز معتبر مانند دانشگاه دولتی مسکو، دانشگاه آستراخان، دانشگاه ساراتف، و دانشگاه یکاترینبورگ هستند[۱۷].
- تعداد دانشجویان فعال: حدود ۵۱۸ نفر
- مراکز شاخص: انستیتو کشورهای آسیا و آفریقا، دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو، دانشگاه تربیت معلم آستراخان
دورههای آموزشی در مرکز زبان فارسی مسکو
مرکز زبان فارسی رایزنی فرهنگی ایران در مسکو از سال ۱۳۹۵ تاکنون، ۱۸ دوره آموزشی برگزار کرده است. این دورهها در سه سطح مبتدی، متوسط و پیشرفته طراحی شدهاند و هر دوره شامل ۳۰ جلسه (۶۰ ساعت) آموزشی است[۸].
| سطح | تعداد دورهها | میانگین شرکتکنندگان | گواهی پایان دوره |
| مبتدی | ۷ | ۱۰ نفر | دارد |
| متوسط | ۶ | ۸ نفر | دارد |
| پیشرفته | ۵ | ۶ نفر | دارد |
اعزام دانشجویان روسی به ایران[۱۸]
رایزنی فرهنگی ایران در روسیه ، با همکاری بنیاد سعدی، در اعزام دانشجویان زبان فارسی به ایران برای شرکت در دورههای دانشافزایی نقش فعالی داشته است.
دادههای آماری پنج دوره منتخب (۱۳۸۷–۱۳۸۹):
| دوره | تعداد کل شرکتکنندگان | شرکتکنندگان روسی | درصد حضور روسها |
| دوره ۶۱ | ۲۷ نفر از ۹ کشور | ۶ نفر | ۲۲٪ |
| دوره ۶۲ | ۵۲ نفر از ۲۰ کشور | ۱۰ نفر | ۱۹٪ |
| دوره ۶۳ | ۳۹ نفر از ۱۶ کشور | ۸ نفر | ۲۰٪ |
| دوره ۷۰ | ۲۸ نفر از ۱۲ کشور | ۶ نفر | ۲۱٪ |
| دوره ۷۳ | ۲۴ نفر از ۸ کشور | ۶ نفر | ۲۵٪ |
مجموع شرکتکنندگان روسی در این پنج دوره: ۳۶ نفر
میانگین حضور روسها در هر دوره: ۲۱٪
تفکیک زبان آموزان[۱۱]
- ۶۰٪ دانشجویان را زنان تشکیل دادهاند، که نشاندهنده استقبال قابل توجه بانوان روسی از زبان فارسی است.
تنوع زبانی:
- ۲۵٪ شرکتکنندگان روس زبان بودند
- ۵۰٪ دانشجویان مسلط به زبان های روسی، ترکی و عربی
روند رشد آموزش زبان فارسی در روسیه
نمودار زیر (در نسخه نهایی مقاله قابل طراحی) میتواند روند رشد را نشان دهد:
- محور افقی: سالهای ۱۳۷۸ تا ۱۴۰۳
- محور عمودی: تعداد کرسیها، دورهها، دانشجویان، اعزامها
- نقاط عطف: تأسیس مرکز زبان فارسی (۱۳۹۴)، افزایش اعزامها (۱۳۸۷–۱۳۹۵)، راهاندازی سایت persianlang.ru (۱۳۹۹)
چالشها و فرصتها در آموزش زبان فارسی در روسیه
با وجود گسترش چشمگیر آموزش زبان فارسی در روسیه، این حوزه همچنان با چالشهایی روبهروست که میتواند بر کیفیت، استمرار و اثربخشی آن تأثیر بگذارد. در مقابل، فرصتهای منطقهای، فرهنگی و دیپلماتیک نیز زمینهساز توسعه پایدار این حوزه هستند.
چالشهای ساختاری و اجرایی
الف) ناپایداری نهادی
برخی مراکز آموزش زبان فارسی، بهویژه در شهرهای غیرمرکزی، با کمبود منابع مالی، نیروی انسانی متخصص، و حمایتهای مستمر مواجهاند. این ناپایداری موجب وقفه در فعالیتها یا کاهش کیفیت آموزشی شده است[۴].
ب) نبود نظام ارزیابی علمی
فعالیتهای رایزنی فرهنگی و بنیاد سعدی در روسیه فاقد نظام ارزیابی منظم و علمیاند. نبود شاخصهای عملکرد (KPI) و گزارشهای تحلیلی، مانع از بهینهسازی سیاستها و شفافسازی دستاوردها میشود[۱۹].
ج) پراکندگی اطلاعات و منابع
اطلاعات مربوط به دورهها، کرسیها، و اعزامها در منابع مختلف پراکندهاند و دسترسی به دادههای جامع برای پژوهشگران دشوار است. نبود پایگاه داده متمرکز، خلأ مهمی در مستندسازی فعالیتها ایجاد کرده است[۱۸].
د) محدودیت تعاملات بینالمللی
با وجود ظرفیت علمی روسیه، تعاملات آموزش زبان فارسی با مراکز ایرانشناسی در اروپا، شرق آسیا یا آمریکای شمالی محدود باقی مانده است. این امر مانع از بینالمللیسازی آموزش زبان فارسی در روسیه میشود[۲۰].
فرصتهای توسعه و ارتقا
الف) پیشینه تاریخی و فرهنگی
سنت دیرپای آموزش زبان فارسی در روسیه، وجود استادان برجسته، و منابع مکتوب غنی، بستری مناسب برای توسعه پایدار فراهم کردهاند[۲۱].
ب) تعاملات دیپلماتیک ایران و روسیه
روابط گسترده دو کشور در حوزههای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، زمینهساز حمایتهای دولتی و دانشگاهی از آموزش زبان فارسی است. این تعاملات میتوانند به ایجاد کرسیهای مشترک، دورههای دوگانه، و پروژههای تحقیقاتی منجر شوند[۲۲].
ج) استقبال مخاطبان روسزبان
آمار بالای شرکتکنندگان روسی در دورههای دانشافزایی، و حضور پررنگ بانوان، نشاندهنده علاقهمندی واقعی به زبان فارسی است که میتواند با تولید محتوای هدفمند تقویت شود[۲۳].
د) ظرفیت رسانهای و دیجیتال
سایت persianlang.ru، مجله پرسیا، و پادکستهای فارسی، ابزارهایی مؤثر برای جذب مخاطب جوان و گسترش آموزش مجازی زبان فارسی هستند. توسعه این رسانهها میتواند آموزش را از فضای دانشگاهی فراتر ببرد[۱۴].
پیشنهادهای ارتقایی
| حوزه | پیشنهاد |
| ارزیابی علمی | تدوین شاخصهای عملکرد و انتشار گزارشهای سالانه |
| نهادسازی | تقویت پایداری مالی و حقوقی مراکز آموزش زبان فارسی |
| رسانه | گسترش پلتفرمهای چندرسانهای آموزشی به زبان روسی |
| بینالمللیسازی | ایجاد شبکه جهانی آموزش زبان فارسی با محوریت روسیه |
| مستندسازی | راهاندازی پایگاه داده جامع از دورهها، کرسیها و اعزامها |
نتیجهگیری
آموزش زبان فارسی در روسیه، با پشتوانهای تاریخی، ظرفیتهای فرهنگی و حمایتهای دیپلماتیک، به مرحلهای رسیده که نیازمند بازنگری راهبردی و نهادسازی پایدار است[۲۴]. تحلیل روندهای موجود نشان میدهد که این حوزه، علیرغم چالشهای ساختاری، از پتانسیل بالایی برای توسعه علمی، رسانهای و بینالمللی برخوردار است[۲۵].
جمعبندی تحلیلی
- آموزش زبان فارسی در روسیه از مرحله «ترویج اولیه» عبور کرده و وارد فاز «نهادینهسازی تخصصی» شده است[۲۶].
- حضور استادان برجسته، استقبال مخاطبان روسزبان، و گسترش رسانههای فارسیزبان، نشاندهنده بلوغ نسبی این حوزه است.
- در مقابل، نبود نظام ارزیابی علمی، پراکندگی اطلاعات، و محدودیت تعاملات بینالمللی، موانعی جدی برای تثبیت و گسترش پایدار محسوب میشوند.
چشمانداز آینده
با توجه به تحولات ژئوپلیتیکی، رشد تعاملات فرهنگی ایران و روسیه، و افزایش علاقهمندی به زبان فارسی در فضای دانشگاهی و رسانهای روسیه، میتوان چشمانداز زیر را ترسیم کرد:
۱. تثبیت کرسیهای زبان فارسی در دانشگاههای کلیدی روسیه
با حمایت مشترک نهادهای ایرانی و روسی، کرسیهای زبان فارسی میتوانند به مراکز پژوهشی و آموزشی پایدار تبدیل شوند[۲۷].
۲. توسعه آموزش مجازی و چندرسانهای
استفاده از پلتفرمهای دیجیتال، تولید محتوای آموزشی به زبان روسی، و بهرهگیری از هوش مصنوعی، آموزش زبان فارسی را فراتر از مرزهای جغرافیایی خواهد برد.
۳. بینالمللیسازی آموزش زبان فارسی با محوریت روسیه
روسیه میتواند به یکی از قطبهای منطقهای آموزش زبان فارسی تبدیل شود و نقش واسط میان ایران، آسیای مرکزی، و اروپا را ایفا کند.
۴. پیوند آموزش زبان با مطالعات ایرانشناسی و اسلامشناسی
ادغام آموزش زبان فارسی با مطالعات فرهنگی، تاریخی و دینی، موجب تعمیق شناخت و افزایش جذابیت این حوزه خواهد شد.
تصیههوای راهبردی
| حوزه | توصیه |
| سیاستگذاری فرهنگی | تدوین برنامه پنجساله برای توسعه آموزش زبان فارسی در روسیه |
| نهادسازی | ایجاد مرکز مشترک ایران–روسیه برای آموزش و پژوهش زبان فارسی |
| رسانه | حمایت از تولید محتوای فارسی–روسی در قالب پادکست، ویدئو و کتاب الکترونیکی |
| تعاملات علمی | برگزاری همایشهای مشترک و دورههای دانشافزایی با حضور استادان دو کشور |
| مستندسازی | راهاندازی سامانه جامع اطلاعاتی آموزش زبان فارسی در روسیه |
نیز نگاه کنید به
نمایندگی فرهنگی ج. ا. ایران در روسیه؛ خدمات و فعالیت های رایزنی فرهنگی ایران در روسیه در حوزه ایرانشناسی؛
کتابشناسی
- ↑ Rubin, Yuri. Persian Language Studies in the Soviet Era. Moscow: Nauka, 1990
- ↑ Институт востоковедения РАН. «История преподавания персидского языка в СССР»
- ↑ کریمی ریابی، الهه و نوروزی، مهناز. «روابط فرهنگی ایران و فدراسیون روسیه»، فصلنامه مطالعات آسیای مرکزی و قفقاز، سال ۲۷، شماره ۱۱۵، پاییز ۱۴۰۰.
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ دانشنامه جامعه و فرهنگ ملل. «نمایندگی فرهنگی ایران در روسیه».
- ↑ خبرگزاری ایسنا. «گشایش مرکز زبان فارسی رایزنی فرهنگی ایران در روسیه»، ۳۰ آذر ۱۳۹۴.
- ↑ ایوانف، ولادیمیر. فارسی برای روسزبانان. انتشارات دانشگاه دولتی مسکو، ۲۰۱۸.
- ↑ بنیاد سعدی. «اهداف و مأموریتها».
- ↑ ۸٫۰ ۸٫۱ مرکز زبان فارسی رایزنی فرهنگی ایران در روسیه.
- ↑ خبرگزاری ایسنا. «گشایش مرکز زبان فارسی رایزنی فرهنگی ایران در روسیه»، ۳۰ آذر ۱۳۹۴.
- ↑ مقاله آماری دورههای دانشافزایی بنیاد سعدی.
- ↑ ۱۱٫۰ ۱۱٫۱ خبرگزاری مهر. «برگزاری دوره دانشافزایی زبان فارسی در دانشگاه الزهرا»، آبان ۱۴۰۲.
- ↑ ظهارات رایزن فرهنگی ایران در روسیه، مرداد ۱۴۰۲.
- ↑ دانشگاه علامه طباطبایی. «تفاهمنامه همکاری با دانشگاه دولتی زبانشناسی مسکو».
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ سایت رسمی مرکز زبان فارسی.
- ↑ خبرگزاری ایرنا. «برگزاری شب شعر حافظ در مسکو»، مهر ۱۴۰۲.
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ مجله پرسیا. بایگانی نسخهها.
- ↑ اظهارات رایزن فرهنگی ایران در روسیه، مرداد ۱۴۰۲.
- ↑ ۱۸٫۰ ۱۸٫۱ بنیاد سعدی. «گزارش دورههای دانشافزایی زبان فارسی».
- ↑ مرکز پژوهشهای فرهنگی مجلس. «ضرورت ارزیابی دیپلماسی فرهنگی ایران».
- ↑ Atabaki, Touraj. “Iranian Studies in Russia: A Historical Overview.” Iranian Studies, vol. 35, no. 1, 2002.
- ↑ Институт востоковедения РАН. «История преподавания персидского языка в России».
- ↑ خبرگزاری ایرنا. «گفتوگوی فرهنگی ایران و روسیه در اجلاس دانشگاهها»، اردیبهشت ۱۴۰۲.
- ↑ مقاله آماری بنیاد سعدی درباره دورههای دانشافزایی.
- ↑ بنیاد سعدی. (۱۴۰۴، اردیبهشت). بررسی آموزش زبان فارسی در ژاپن، روسیه، تاجیکستان و ترکیه. بازیابیشده از https://saadifoundation.ir/fa/news/5103
- ↑ کلاشی، ص. (۱۴۰۲). آموزش زبان فارسی در روسیه: چالشها و راهکارها. در چهارمین کنفرانس ملی نوآوری و تحقیق در فرهنگ، زبان و ادبیات فارسی. تهران.
- ↑ خبرگزاری ایکنا. (بدون تاریخ). مرکز آموزش زبان فارسی در روسیه راهاندازی میشود. بازیابیشده از https://khabarban.com/21064962
- ↑ سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی. (۱۴۰۳، مهر). دوره جدید آموزش زبان فارسی در روسیه آغاز شد. بازیابیشده از https://www.icro.ir/فرهنگ/دوره-جدید-آموزش-زبان-فارسی-در-روسیه-آغاز-شد
منبع اصلی
پرویز قاسمی
ویرایش دانشنامه ملل