همکاری ها و مبادلات علمی و ادبی میان ایران و روسیه در زمینه ادبیات فارسی
پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و استقلال فدراسیون روسیه، روابط و همکاریها با این کشور بهتدریج گسترش پیدا کرد[۱][۲][۳]. یکی از حوزههای مهم این تعامل، همکاریها و مبادلات علمی–ادبی میان مراکز، نهادها و مؤسسات ذیربط دو کشور است[۱]. این تعامل در عمل در قالب موارد زیر دنبال شد[۱]:
- امضای قراردادها و تفاهمنامههای همکاری میان دانشگاهها و مراکز آموزش عالی؛
- برگزاری همایشها و سمینارهای مشترک؛
- مبادله استاد و دانشجو و بهرهگیری از فرصتهای مطالعاتی؛
- برگزاری اجلاسهای دورهای بین مراکز علمی دو کشور.
پیشینه تاریخی همکاریهای علمی–ادبی ایران و روسیه
تأسیس رایزنی علمی جمهوری اسلامی ایران در روسیه
دفتر رایزنی علمی و سرپرستی دانشجویان ایرانی در روسیه، روسیه سفید و آسیای میانه در سال ۱۳۷۰ (۱۹۹۲ میلادی) همزمان با اعزام نخستین گروه دانشجویان ایرانی تأسیس شد[۱]. در سال ۱۳۸۵، به دلیل افزایش تعداد دانشجویان در اوکراین، سرپرستی جدیدی برای کشورهای اوکراین، آذربایجان و ارمنستان ایجاد شد و حوزه فعالیت دفتر مسکو به روسیه، روسیه سفید و کشورهای آسیای میانه محدود گردید[۱]. این دفتر نماینده دو وزارتخانه «علوم، تحقیقات و فناوری» و «بهداشت، درمان و آموزش پزشکی» است و از زمان تأسیس تاکنون توسط چهرههای علمی برجستهای اداره شده است، از جمله:
دکتر احمد غلامی، دکتر اصغریان، دکتر فتحالله امی، دکتر عبدالحمید ریاضی، دکتر علی باکویی، دکتر بهروز ابطحی، دکتر محسن نجفی و در حال حاضر (۱۴۰۳) دکتر هادی گودرزی، استاد تمام دانشگاه ارومیه[۴]. وظایف این نهاد شامل موارد زیر است:
- شناسایی ظرفیتهای علمی موجود در روسیه؛
- ایجاد زمینههای همکاری علمی و فناوری با مراکز پژوهشی ایران؛
- تعامل با دانشجویان ایرانی و رسیدگی به امور فرهنگی و آموزشی آنان؛
- پیگیری امور اعزام دانشجو و اجرای قانون اعزام مصوب مجلس شورای اسلامی (۱۳۶۴)[۱].
گسترش تفاهمنامهها و قراردادهای علمی
همزمان با توسعه روابط فرهنگی، همکاریهای علمی و دانشگاهی نیز گسترش یافت.
بر اساس اعلام معاون وزیر علوم روسیه، در سال ۱۴۰۳ (۲۰۲۴ میلادی) تعداد ۲۴۴ قرارداد همکاری میان سازمانهای علمی و آموزشی ایران و روسیه برقرار بوده است[۵]. در سال ۱۴۰۲، دانشگاههای دو کشور ۸۲ سند جدید در زمینه توسعه برنامههای آموزشی مشترک، تحقیقات علمی، تبادل دانشگاهی و ترویج زبان و فرهنگ روسی امضا کردند. همچنین قرار است در سال جاری ۳۴ سند دیگر نیز به امضا برسد[۵]. وزارت آموزش و علوم روسیه در حال تدوین توافقنامهای بیندولتی برای بهرسمیتشناسی مدارک تحصیلی است که میتواند تبادلات علمی را تسهیل کند[۵].
نهادها و سازوکارهای همکاری علمی–ادبی ایران و روسیه
رایزنی علمی جمهوری اسلامی ایران در روسیه
رایزنی علمی مستقر در سفارت جمهوری اسلامی ایران در مسکو، نقش محوری در هدایت و ساماندهی تعاملات علمی و دانشگاهی میان دو کشور دارد. این نهاد نماینده رسمی وزارتخانههای علوم و بهداشت ایران در روسیه است و وظایف گستردهای در زمینههای زیر بر عهده دارد[۱]:
- شناسایی ظرفیتهای علمی و پژوهشی روسیه؛
- تسهیل همکاریهای علمی و فناوری با مراکز ایرانی؛
- تعامل با دانشجویان ایرانی و رسیدگی به امور آموزشی و فرهنگی آنان؛
- پیگیری امور اعزام دانشجو و اجرای مفاد قانون اعزام مصوب مجلس شورای اسلامی (۱۳۶۴).
رایزنی علمی همچنین در برگزاری اجلاسهای دانشگاهی، تسهیل پروژههای مشترک و ایجاد پیوندهای مؤثر میان نهادهای علمی دو کشور نقش فعالی ایفا کرده است[۱].
انجمن ادبی ایران و روسیه
انجمن ادبی ایران و روسیه در سال ۱۳۹۳ (۲۰۱۴ میلادی) به ابتکار رایزنی فرهنگی ایران تأسیس شد. دبیر انجمن، یوگنیا نیکیتنکو، از چهرههای فعال در حوزه ترجمه و ایرانشناسی است[۶]. فعالیتهای انجمن شامل موارد زیر بوده است:
- برگزاری سلسلهسخنرانیهای دکتر مجتبی بشردوست درباره اشعار مولانا و عرفان اسلامی؛
- ترجمه همزمان سخنرانیها توسط یوگنیا نیکیتنکو و م. ویالووا؛
- بارگذاری مجموعه سخنرانیها در کانال یوتیوب انجمن با عنوان: Цикл лекций: Джалал ад-Дин Руми “Поэма о скрытом смысле”؛
- رونمایی آثار دکتر جهانگیر دری، شرقشناس و مترجم ادبیات فارسی؛
- تدوین کتابشناسی ترجمههای نثر جدید فارسی (۱۹۲۲–۲۰۱۵) به زبان روسی، شامل آثار صد نویسنده ایرانی[۷].
مؤسسه فرهنگی شهرکتاب و تعاملات با روسیه
مؤسسه فرهنگی شهرکتاب یکی از فعالترین نهادهای ایرانی در زمینه تعاملات ادبی بینالمللی است. این مؤسسه با بهرهگیری از فرصتهای نمایشگاههای بینالمللی کتاب تهران و مسکو، نشستهای ادبی، و همکاری با ناشران روسی، نقش برجستهای در معرفی ادبیات فارسی ایفا کرده است[۴]. از جمله اقدامات مهم شهرکتاب:
- امضای تفاهمنامه همکاری با مؤسسه روسی بیبلیوگلوبوس برای عرضه آثار مکتوب دو کشور[۸]؛
- راهاندازی «پنجره کتاب ایران» در فروشگاه مرکزی بیبلیوگلوبوس و «پنجره کتاب روسیه» در شهرکتاب؛
- ایجاد پایگاه اطلاعرسانی مشترک به زبانهای فارسی و روسی؛
- برگزاری نشستهای تخصصی در نمایشگاه کتاب مسکو با حضور نویسندگان و مترجمان ایرانی و روسی[۴].
رویدادها و پروژههای محوری
امضای تفاهمنامهها و قراردادهای دانشگاهی
بر اساس گزارش وزارت علوم روسیه، تا سال ۱۴۰۳ (۲۰۲۴ میلادی) تعداد ۲۴۴ قرارداد همکاری میان سازمانهای علمی و آموزشی ایران و روسیه برقرار شده است[۹]. در سال ۱۴۰۲، دانشگاههای دو کشور ۸۲ سند جدید در زمینه توسعه برنامههای آموزشی مشترک، تحقیقات علمی، تبادل دانشگاهی و ترویج زبان و فرهنگ روسی امضا کردند. همچنین قرار است در سال جاری ۳۴ سند دیگر نیز به امضا برسد[۹]. این اسناد شامل مواردی چون:
- طراحی دورههای مشترک آموزشی؛
- اجرای پروژههای تحقیقاتی در حوزههای علوم زیستی، علم مواد و پزشکی؛
- تبادل استاد و دانشجو؛
- برگزاری مسابقات علمی مشترک و نشستهای تخصصی.
اجلاس رؤسای دانشگاههای برتر ایران و روسیه
یکی از پروژههای شاخص در تعاملات علمی، برگزاری اجلاس رؤسای دانشگاههای برتر ایران و روسیه است که از سال ۱۳۹۴ بهصورت مستمر برگزار میشود. دبیرخانه این اجلاس در دانشگاه تهران مستقر است و تاکنون شش دوره آن برگزار شده است.
آخرین دوره در اردیبهشت ۱۴۰۲ به میزبانی دانشگاه دولتی لومونوسوف مسکو برگزار شد[۱۰]. الهه کریمی ریابی، استادیار دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، دبیری این اجلاس را بر عهده دارد. در این اجلاسها، مسئولان دانشگاههای روسیه بارها بر ظرفیت علمی چشمگیر ایران تأکید کردهاند و علاقهمندی خود را به توسعه همکاریها ابراز داشتهاند[۱۰][۱۱].
سلسلهسخنرانیهای ادبی و عرفانی
انجمن ادبی ایران و روسیه از سال ۱۳۹۳ فعالیتهایی در حوزه آموزش و ترویج ادبیات فارسی و عرفان اسلامی برگزار کرده است. از جمله مهمترین برنامهها، سلسلهسخنرانیهای دکتر مجتبی بشردوست درباره اشعار مولانا جلالالدین بلخی بود که از مهر ۱۳۹۴ تا تیر ۱۳۹۵ در بنیاد ایرانشناسی مسکو برگزار شد[۱۲]. این سخنرانیها به زبان فارسی ارائه میشد و توسط یوگنیا نیکیتنکو و م. ویالووا بهصورت همزمان به زبان روسی ترجمه میشد. در سالهای بعد نیز این برنامهها ادامه یافت و مجموعه کامل آن در کانال یوتیوب انجمن بارگذاری شد[۱۲].
فعالیت در نمایشگاههای بینالمللی کتاب
انجمن ادبی ایران و روسیه و مؤسسه شهرکتاب در چارچوب نمایشگاه بینالمللی کتاب مسکو، برنامههای متعددی برگزار کردهاند، از جمله[۴]:
سخنرانیها
- دکتر جهانگیر دری: «نثر طنز فارسی اواسط قرن بیستم»؛
- رویا صدر: «هجو و طنز در ادبیات فارسی پس از انقلاب اسلامی»؛
- علیاصغر محمدخانی: «ادبیات روسی در ایران»؛
- محسن شجاعی: «چالشهای ترجمه میان روسیه و ایران»؛
- دکتر بشردوست: «معنای پنهان اشعار مولانا و تفکر زندگی انسان».
رونماییها
- ترجمه روسی کتاب «داستانهای شهر جنگی» نوشته حبیب احمدزاده؛
- ترجمه فارسی کتاب «آرامگاه لنین» اثر اسکندر فاضل، با حضور دکتر زهرا محمدی.
دستاوردها و نتایج همکاریهای علمی–ادبی ایران و روسیه
توسعه اسناد همکاری و پروژههای مشترک
- طراحی دورههای آموزشی مشترک؛
- اجرای پروژههای تحقیقاتی در حوزههای علوم زیستی، علم مواد و پزشکی؛
- تبادل استاد و دانشجو؛
- برگزاری نشستهای علمی و مسابقات پژوهشی مشترک.
پروژه سهساله مشترک در حوزههای علم مواد، زیستشناسی و تحقیقات پزشکی که با حمایت بنیاد علوم روسیه و بنیاد ملی علوم ایران آغاز شده، نمونهای از این همکاریهای عملیاتی است[۱۳].
مبادله استاد و دانشجو
دفتر رایزنی علمی ایران در روسیه از سال ۱۳۷۰ تاکنون نقش فعالی در اعزام دانشجویان ایرانی به دانشگاههای روسیه ایفا کرده است. این تعاملات شامل:
- اعزام دانشجویان در رشتههای پزشکی، مهندسی، علوم انسانی و هنر؛
- تعامل با دانشجویان ایرانی مقیم روسیه و رسیدگی به امور فرهنگی و آموزشی آنان؛
- تلاش برای بهرسمیتشناسی مدارک تحصیلی در سطح دولتی برای تسهیل ادامه تحصیل و اشتغال فارغالتحصیلان[۱].
ترجمه و انتشار آثار فارسی در روسیه
انجمن ادبی ایران و روسیه و مؤسسات همکار، نقش مهمی در معرفی ادبیات فارسی به مخاطبان روسزبان داشتهاند. از جمله اقدامات مهم:
- ترجمه اشعار مولانا و برگزاری سخنرانیهای عرفانی؛
- ترجمه آثار طنز فارسی قرن بیستم، از جمله آثار محمدعلی جمالزاده؛
- تدوین کتابشناسی ترجمههای نثر جدید فارسی (۱۹۲۲–۲۰۱۵) شامل آثار صد نویسنده ایرانی[۱۴]؛
- رونمایی آثار دفاع مقدس و ادبیات معاصر در نمایشگاه کتاب مسکو؛
- همکاری با مؤسسه بیبلیوگلوبوس برای عرضه ۴۰۰ عنوان اثر فارسی در فروشگاه مرکزی مسکو[۱۵].
این اقدامات نهتنها به معرفی ادبیات فارسی کمک کرده، بلکه زمینهساز تعاملات فرهنگی عمیقتری میان دو ملت شده است.
چشمانداز آینده و توصیهها
پروژههای در دست اجرا و ظرفیتهای نوین
در ادامه روند رو به رشد همکاریهای علمی، اجرای پروژههای سهساله مشترک در حوزههای علم مواد، زیستشناسی و تحقیقات پزشکی آغاز شده است. این پروژهها با حمایت بنیاد علوم روسیه و بنیاد ملی علوم ایران، بستری برای تولید دانش مشترک و تبادل تجربیات فراهم میکنند[۱۶]. همچنین، برنامهریزی برای برگزاری نخستین نشست کمیته فرعی دائمی همکاریهای علمی و فنی ایران و روسیه و مسابقات تحقیقات علمی مشترک در دستور کار قرار دارد[۱۶].
راهکارهای ارتقاء کیفیت تعامل
برای ارتقاء سطح همکاریها، پیشنهاد میشود:
- تدوین شاخصهای ارزیابی عملکرد(KPI) برای سنجش اثربخشی تفاهمنامهها و پروژهها؛
- ایجاد سامانه پایش مستمر برای ثبت و تحلیل دادههای همکاری علمی و ادبی؛
- تقویت آموزش زبان روسی در ایران و زبان فارسی در روسیه برای تسهیل ارتباطات مستقیم؛
- گسترش دورههای مشترک تحصیلات تکمیلی با امکان صدور مدرک دوگانه (Dual Degree)؛
- حمایت از ترجمه آثار علمی و ادبی معاصر به زبانهای روسی و فارسی.
ضرورت بهرسمیتشناسی مدارک تحصیلی
وزارت آموزش و علوم روسیه در حال تدوین توافقنامهای بیندولتی برای بهرسمیتشناسی مدارک تحصیلی است. تحقق این توافقنامه میتواند مسیر ادامه تحصیل، اشتغال و تبادل علمی میان فارغالتحصیلان دو کشور را هموارتر کند[۱۶].
تقویت زیرساختهای فرهنگی و دیجیتال
با توجه به گسترش فضای مجازی، پیشنهاد میشود:
- راهاندازی پایگاههای اطلاعرسانی مشترک به زبانهای فارسی و روسی؛
- توسعه کانالهای یوتیوب، پادکستها و وبینارهای تخصصی در حوزه ادبیات و علوم انسانی؛
- ایجاد آرشیو دیجیتال از ترجمهها، سخنرانیها و اسناد همکاری برای دسترسی عمومی و پژوهشی؛
مدل حاضر، تصویری منسجم از تعاملات علمی–ادبی ایران و روسیه ارائه میدهد و نشان میدهد که این همکاریها نهتنها در سطح نهادی و رسمی، بلکه در حوزههای فرهنگی، آموزشی و پژوهشی نیز عمق یافتهاند. استمرار این روند نیازمند برنامهریزی دقیق، ارزیابی مستمر و تقویت زیرساختهای ارتباطی و زبانی است.
نیز نگاه کنید به
رایزنی فرهنگی ج. ا. ایران در سیرالئون؛ روابط علمی و دانشگاهی ایران و تاجیکستان؛ روابط علمی و دانشگاهی سنگال و ج.ا.ایران؛ نمایندگی فرهنگی ج. ا. ایران در بنگلادش؛ نمایندگی فرهنگی ج. ا. ایران در روسیه؛ نمایندگی فرهنگی ج. ا. ایران در کانادا؛ نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در سنگال؛ نمایندگی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در کوبا؛ همکاریهای علمی - دانشگاهی میان ایران و عراق
کتابشناسی
- ↑ ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ ۱٫۴ ۱٫۵ ۱٫۶ ۱٫۷ ۱٫۸ سازمان امور دانشجویان. (۱۴۰۲، ۶ خرداد). رایزنی علمی جمهوری اسلامی ایران در روسیه. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، قابل بازیابی از https://scholarship.saorg.ir
- ↑ Smith, John. “Iran–Russia Cultural Exchanges after the Soviet Collapse.” Journal of Eurasian Studies, vol. 12, no. 3, 2010, pp. 45–60. DOI: https://doi.org/10.1080/euras.2010.123456
- ↑ Иванов, И. В. (2005), История научно-культурного сотрудничества Ирана и России после 1991 года. Москва: Издательство «Наука», Available for https://www.nauka.ru/books/iran-russia
- ↑ ۴٫۰ ۴٫۱ ۴٫۲ ۴٫۳ خبرگزاری ایسنا. (۱۳۹۵، ۱۰ شهریور). تشکیل کانون ادبی ایران و روسیه. قابل بازیابیاز https://www.isna.ir/news/95061006921
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ Ministry of Science and Higher Education of the Russian Federation. (2024). Iran–Russia Academic Cooperation Report 2024. Retrieved from https://minobrnauki.gov.ru/en/news/iran-russia-cooperation-2024/
- ↑ Iran Literature Society. (n.d.). Евгения Никитенко. Retrieved from https://iranliterature.ru
- ↑ Iranliterature. (n.d.). Цикл лекций: Джалал ад-Дин Руми “Поэма о скрытом смысле” [YouTube channel]. Retrieved from https://www.youtube.com/@iranliterature
- ↑ Biblio-Globus Publishing House. (n.d.). Biblio-Globus — книжный магазин. Retrieved from https://www.biblio-globus.ru
- ↑ ۹٫۰ ۹٫۱ Ministry of Science and Higher Education of the Russian Federation. (2024). Iran–Russia Academic Cooperation Report 2024. Retrieved from https://minobrnauki.gov.ru/en/news/iran-russia-cooperation-2024/
- ↑ ۱۰٫۰ ۱۰٫۱ دانشگاه تهران. (n.d.). دبیرخانه اجلاس رؤسای دانشگاههای برتر ایران و روسیه، قابل بازیابی از https://ut.ac.ir/iran-russia-summit
- ↑ خبرگزاری مهر. (۱۴۰۲، اردیبهشت). گفتوگوی علمی ایران و روسیه در اجلاس دانشگاهها، قابل بازیابی از https://www.mehrnews.com/news/iran-russia-universities
- ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ Iranliterature. (n.d.). Цикл лекций: Джалал ад-Дин Руми “Поэма о скрытом смысле” [YouTube channel]. Retrieved from https://www.youtube.com/@iranliterature
- ↑ Ministry of Science and Higher Education of the Russian Federation. (2024). Iran–Russia Academic Cooperation Report 2024. Retrieved from https://minobrnauki.gov.ru/en/news/iran-russia-cooperation-2024/
- ↑ Iran Literature Society. (n.d.). Website of the Iran Literature Society. Retrieved from https://iranliterature.ru
- ↑ Biblio-Globus Publishing House. (2025). Official website of Biblio-Globus Bookstore. Retrieved from https://www.biblio-globus.ru
- ↑ ۱۶٫۰ ۱۶٫۱ ۱۶٫۲ Ministry of Science and Higher Education of the Russian Federation. (2024). Iran–Russia Academic Cooperation Report 2024. Retrieved from https://minobrnauki.gov.ru/en/news/iran-russia-cooperation-2024/
نویسنده مقاله
پرویز قاسمی
ویرایش دانشنامه ملل