نمایش مبدأ برای جغرافیای انسانی ترکیه

به دلیل زیر، اجازهٔ ویرایش این صفحه ندارید:
عملی که درخواست کرده‌اید منحصر به کاربران این گروه است: کاربران.
می‌توانید مبدأ این صفحه را ببینید و رونوشت بردارید:
[[پرونده:1324567890عکس.png|بندانگشتی|نقشه سه‌بعدی تراکم جمعیت ترکیه بر اساس داده‌های ۲۰۲4، قابل بازیابی از: https://www.rayshader.com/?utm_source=copilot.com]]
[[ترکیه]] طی کمتر از یک قرن دگرگونی عمیقی در ساختار جمعیتی و جغرافیای انسانی خود تجربه کرده است. این کشور از جامعه‌ای عمدتاً روستایی و جوان در دهه‌های نخست جمهوری، به جامعه‌ای شهری، میان‌سال و در آستانه سالمندی در دهه ۲۰۲۰ تبدیل شده است. جمعیت ترکیه بر پایه نظام ثبت‌جمعیت مبتنی بر نشانی (ABPRS) در پایان سال ۲۰۲۴ به ۸۵٬۶۶۴٬۹۴۴ نفر رسید و نرخ رشد سالانه به حدود ۰٫۳ تا ۰٫۴ درصد کاهش یافت<ref name=":0">Turkish Statistical Institute (TÜİK). (2007–2024). ''Results     of the Address Based Population Registration System (ABPRS)'' ,Available for https://data.tuik.gov.tr</ref><ref name=":1">World Bank. (2024). ''World Development Indicators:Türkiye'', Available for https://data.worldbank.org/country/turkiye</ref><ref name=":2">United Nations, Department of Economic and Social Affairs, Population Division. (2022/2024). ''World Population Prospects'',     Available for https://population.un.org/wpp</ref>. ساختار سنی نیز دگرگون شده است: سهم کودکان (۰–۱۴ سال) از بیش از ۴۰ درصد در دهه ۱۹۶۰ به حدود ۲۰٫۹ درصد در ۲۰۲۴ کاهش یافته و سهم سالمندان (۶۵ سال و بیشتر) به حدود ۱۰٫۶ درصد افزایش یافته است<ref name=":1" /><ref name=":2" />.

هم‌زمان، نرخ باروری کل از حدود ۳٫۴ فرزند به‌ازای هر زن در ۱۹۸۰ به ۱٫۴۸ در ۲۰۲۴ سقوط کرده و پایین‌تر از سطح جانشینی تثبیت شده است<ref name=":1" /><ref name=":9">UNFPA، ''State of World Population''</ref><ref name=":10">TÜİK، ''Fertility and Family Structure Statistics''</ref>. بیش از سه‌چهارم جمعیت در مناطق شهری زندگی می‌کنند و تمرکز جمعیت در نوار غربی و شهرهای ساحلی، همراه با حضور حدود ۲٫۵ تا ۲٫۶ میلیون پناهجو، سیمای انسانی کشور را دگرگون کرده است<ref name=":0" /> <ref name=":11">World Bank، ''Urban population (% of total) – Turkey''</ref><ref name=":3">UNHCR، ''Turkey Refugee Statistics 2023–2024''</ref>. این مدخل تحولات جغرافیای انسانی ترکیه را در شش محور بررسی می‌کند: مناطق و شهرهای مهم سیاسی؛ ساختار هرم سنی؛ ویژگی‌های جمعیتی؛ رشد جمعیت و مهاجرت؛ پراکندگی فضایی و تراکم؛ و روند شهرنشینی و روستانشینی.

=== مقدمه ===
[[ترکیه]] با مساحت ۷۸۳٬۵۶۲ کیلومتر مربع در محل تلاقی اروپا، آسیای جنوب‌غربی و شرق مدیترانه قرار دارد. این موقعیت ژئوپلیتیک و ترانزیتی، کشور را به کانونی مهم در تحولات جمعیتی، مهاجرتی و شهرسازی منطقه تبدیل کرده است<ref name=":2" />. جمعیت کشور از حدود ۱۳٫۶ میلیون نفر در نخستین سرشماری جمهوری (۱۹۲۷) به بیش از ۸۵٫۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ رسیده است<ref name=":1" /><ref name=":2" />.

اگرچه جمعیت در قرن گذشته افزایش چشمگیری داشته، آهنگ رشد آن تغییر کرده است. در دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰، نرخ رشد سالانه ۲ تا ۳ درصد بود؛ اما در دهه ۲۰۲۰ به کمتر از ۰٫۵ درصد کاهش یافت<ref name=":1" /><ref name=":2" />. این کاهش بازتاب گذار جمعیتی به‌سوی باروری پایین، افزایش امید به زندگی و دگرگونی‌های اجتماعی–اقتصادی است. هدف این مدخل ارائه تصویری جامع از روندهای بلندمدت و تحولات سه دهه اخیر با اتکا به داده‌های رسمی و بین‌المللی است<ref name=":0" /><ref name=":1" />.

جدول ۱ – تحول جمعیت ترکیه در دوره‌های منتخب
{| class="wikitable"
|'''سال'''
|'''جمعیت   (میلیون نفر)'''
|'''نرخ   رشد سالانه (%)'''
|'''منبع'''
| 
|-
|۱۹۲۷
|۱۳٫۶
|≈۲٫۵
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|-
|۱۹۵۰
|۲۰٫۹
|≈۲٫۲
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|-
|۱۹۸۰
|۴۴٫۷
|≈۲٫۱
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|-
|۲۰۰۰
|۶۷٫۸
|≈۱٫۸
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|-
|۲۰۱۵
|۷۸٫۷
|≈۱٫۳
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|-
|۲۰۲۴
|۸۵٫۷
|≈۰٫۳–۰٫۴
|<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" />
|
|}
[[پرونده:89076543.jpg|بندانگشتی|تراکم جمعیتی ترکیه قابل بازیابی از: https://switchon.org/docs/competition/2024/team-223.pdf]]

=== مناطق جغرافیایی و شهرهای مهم سیاسی ===
تقسیم‌بندی کلاسیک کشور به هفت منطقه جغرافیایی—مرمره، اژه، مدیترانه، آناتولی مرکزی، آناتولی شرقی، آناتولی جنوب‌شرقی و دریای سیاه—با الگوهای متفاوت تراکم، ترکیب جمعیتی و ساختار اقتصادی همراه است<ref name=":2" /><ref name=":4">OECD، ''Regions and Cities at a Glance: Turkey''</ref>. مرمره شهری‌ترین و پرجمعیت‌ترین ناحیه است. استانبول با بیش از ۱۵٫۵ تا ۱۵٫۸ میلیون نفر، بزرگ‌ترین مرکز اقتصادی و فرهنگی کشور است و سهمی نامتناسب از جمعیت و سرمایه دارد<ref name=":2" /><ref name=":3" />. آنکارا به‌عنوان پایتخت سیاسی–اداری، و ازمیر به‌عنوان قطب بندری و گردشگری اژه، نقش‌های مکمل دارند.

در شرق و جنوب‌شرق، شهرهایی چون دیاربکر، شانلی‌اورفا، غازی‌عینتاب، ماردین و وان علاوه بر اهمیت جمعیتی، کانون‌های تنوع قومی–زبانی‌اند و در معادلات سیاسی–امنیتی نقش دارند<ref name=":5">Yavuz, M. H. (2018). ''Islam, Nationalism, and the Kurdish Question in Turkey''.

</ref><ref name=":6">Watts, N. F. (2010). ''Activists in Office''</ref>. در دهه‌های اخیر، شهرهایی مانند قونیه، قیصری و اسکی‌شهر با رشد صنعتی صادرات‌گرا به «ببرهای آناتولی» شهرت یافته‌اند<ref name=":4" /><ref name=":12">Keyder, Ç. (2013). ''Istanbul: Between the Global and the Local''</ref>.

جدول ۲ – کلان‌شهرهای اصلی
{| class="wikitable"
|'''شهر'''
|'''جمعیت   تقریبی (میلیون)'''
|'''نقش   اصلی'''
|'''منطقه'''
|'''منبع'''
|-
|استانبول
|۱۵٫۵–۱۵٫۸
|اقتصادی–فرهنگی
|مرمره
|<ref name=":2" /><ref name=":3" />
|-
|آنکارا
|۵٫۵–۶
|سیاسی–اداری
|آناتولی  مرکزی
|<ref name=":2" />
|-
|ازمیر
|۴٫۵–۵
|بندری–گردشگری
|اژه
|<ref name=":2" />
|-
|آنتالیا
|۲٫۵–۳
|گردشگری  بین‌المللی
|مدیترانه
|<ref name=":2" />
|-
|بورسا
|≈۳
|صنعت  و لجستیک
|مرمره
|<ref name=":2" /><ref name=":4" />
|-
|غازی‌عینتاب
|≈۲
|صنعت  و فرهنگ منطقه‌ای
|جنوب‌شرقی
|<ref name=":5" /><ref name=":6" />
|}

===  ساختار هرم سنی ===
ترکیه از جامعه‌ای جوان به جامعه‌ای میان‌سال در آستانه سالمندی گذر کرده است. در ۱۹۶۰، سهم گروه ۰–۱۴ سال حدود ۴۱ درصد و سهم سالمندان ۳٫۷ درصد بود؛ در ۲۰۲۴، این نسبت‌ها به ۲۰٫۹ و ۱۰٫۶ درصد رسیده است<ref name=":1" /><ref name=":2" />. میانه سنی جمعیت نیز به حدود ۳۴–۳۵ سال افزایش یافته است<ref name=":1" /><ref>UN DESA، ''Median Age and Age Structure''</ref>. ناهمگنی منطقه‌ای چشمگیر است: غرب و سواحل سالمندتر و جنوب‌شرق جوان‌تر است <ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":5" />.

جدول ۳ – تحول ساختار سنی
{| class="wikitable"
|'''سال'''
|'''۰–۱۴ (%)'''
|'''۱۵–۶۴ (%)'''
|'''۶۵+ (%)'''
|'''میانه   سنی'''
|'''منبع'''
|-
|۱۹۶۰
|≈۴۱٫۲
|≈۵۵٫۱
|≈۳٫۷
|≈۲۳٫۸
|<ref name=":1" /><ref name=":2" />
|-
|۲۰۰۷
|≈۲۶٫۴
|≈۶۶٫۵
|≈۷٫۱
|≈۲۸٫۳
|<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>UN DESA، ''Median Age and Age Structure''</ref>
|-
|۲۰۲۴
|۲۰٫۹
|۶۸٫۴
|۱۰٫۶
|≈۳۴٫۴
|<ref name=":0" /><ref name=":1" />
|}

===  ویژگی‌های جمعیتی ===

==== 1. باروری، مرگ‌ومیر و امید به زندگی ====
نرخ باروری کل از ۳٫۴۱ (۱۹۸۰) به ۱٫۴۸ (۲۰۲۴) کاهش یافته است<ref name=":1" /><ref name=":7" /><ref>TÜİK، ''Fertility and Family Structure Statistics''</ref>. امید به زندگی از حدود ۵۰–۵۵ سال در دهه ۱۹۶۰ به ۷۸–۷۹ سال در ۲۰۲۴ رسیده و شکاف جنسیتی به نفع زنان باقی است<ref name=":1" /><ref name=":2" />. توسعه بهداشت عمومی و کاهش مرگ‌ومیر نوزادان عوامل اصلی‌اند<ref name=":2" />.

==== 2. ترکیب قومی و زبانی ====
با وجود فقدان سؤال مستقیم قومیت در سرشماری‌ها، برآوردهای مستقل از تنوع قومی–زبانی حکایت دارد: ترک‌های ترک‌زبان ۷۰–۷۵ درصد، کردها حدود ۱۸–۱۹ درصد، و سایر گروه‌ها در مجموع ۶–۱۰ درصد<ref>Yavuz, M. H. (2018). ''Islam, Nationalism, and the Kurdish Question in Turkey''</ref><ref>Keyder, Ç. (2013). ''Istanbul: Between the Global and the Local''</ref>. این تنوع با تفاوت‌های مذهبی و منطقه‌ای پیوند خورده است<ref>Yavuz, M. H. (2018). ''Islam, Nationalism, and the Kurdish Question in Turkey''.</ref><ref>Watts, N. F. (2010). ''Activists in Office''</ref>.

==== 3.خانوار، جنسیت و بازار کار ====
میانگین اندازه خانوار از حدود ۵ نفر در دهه ۱۹۸۰ به ۳٫۲–۳٫۳ نفر کاهش یافته است<ref>TÜİK، ''Fertility and Family Structure Statistics''</ref><ref name=":8">ILO، ''Labour Force Participation – Turkey''</ref>. مشارکت زنان در نیروی کار از حدود ۲۵–۳۰ درصد اوایل دهه ۲۰۰۰ به بیش از ۳۵ درصد در دهه ۲۰۲۰ رسیده است<ref name=":2" /><ref name=":8" />. سیاست‌های تشویق باروری تاکنون اثر معناداری نداشته‌اند<ref name=":9" /><ref name=":10" />.

==== 4.رشد جمعیت و مهاجرت ====
رشد جمعیت از افزایش طبیعی به‌سوی نقش پررنگ مهاجرت تغییر کرده است<ref>World Bank، ''World Development Indicators (Turkey)''</ref><ref>UN DESA، ''World Population Prospects (2022/2024)''</ref>.

==== 5.مهاجرت خارجی و پناهجویان ====
از دهه ۲۰۱۰، ترکیه به یکی از بزرگ‌ترین میزبانان پناهجویان بدل شده است. در اواسط دهه ۲۰۲۰ حدود ۲٫۴ تا ۲٫۶ میلیون سوری تحت حمایت موقت و شمار دیگری پناهجو از کشورهای همسایه حضور دارند<ref name=":3" /><ref name=":5" /><ref name=":8" /><ref>Amnesty International / HRW، ''Refugees and Migration in Turkey''</ref>. تمرکز مکانی آنان در استان‌های مرزی و کلان‌شهرهای غربی است و پیامدهایی برای بازار کار و خدمات شهری داشته است<ref name=":3" /><ref>European Commission، ''EU–Turkey Migration Reports''</ref>.

==== 6.مهاجرت داخلی ====
مهاجرت‌های داخلی از شرق و جنوب‌شرق به غرب صنعتی از دهه ۱۹۵۰ موتور شهرنشینی بوده است<ref name=":4" /><ref>Tekeli, İ. (2010). ''Migration and Urbanization in Turkey''</ref>. موج دهه ۱۹۹۰ به تغییر الگوهای سکونت شهری انجامید<ref name=":5" /><ref name=":6" />.

=== پراکندگی فضایی و تراکم ===
تراکم متوسط کشور حدود ۱۱۰ نفر در کیلومتر مربع است، اما نابرابری منطقه‌ای بالاست. استانبول و محور مرمره پرتراکم‌ترین ناحیه‌اند؛ بسیاری از استان‌های آناتولی شرقی تراکمی کمتر از ۳۰–۴۰ نفر دارند<ref name=":0" /><ref name=":2" />. تمرکز اقتصادی–جمعیتی در غرب پیامدهای توسعه‌ای و سیاستی دارد<ref name=":2" /><ref name=":4" />.

=== شهرنشینی و روستانشینی ===
سهم جمعیت شهری از حدود ۲۵ درصد در ۱۹۵۰ به حدود ۷۷–۷۸ درصد در دهه ۲۰۲۰ رسیده است<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":11" />. تغییر تعریف «شهر» وجود دارد، اما روند کلی گذار سریع به جامعه شهری روشن است. رشد سریع شهرنشینی با گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در گذشته و نوسازی‌های شهری در دهه‌های اخیر همراه بوده است؛ این تحولات هم‌زمان فرصت‌های زیرساختی و چالش‌هایی چون افزایش قیمت مسکن و حاشیه‌رانی اجتماعی را ایجاد کرده‌اند<ref name=":4" /><ref name=":12" /><ref>Erder, S. (2019). ''Urban Transformation and Social Exclusion in Turkey''</ref>.

===  نتیجه‌گیری ===
جغرافیای انسانی ترکیه در یک قرن گذشته دگرگون شده است: باروری پایین، سالمندی فزاینده، تمرکز کلان‌شهری و نقش پررنگ مهاجرت. این روندها فرصت‌ها و چالش‌هایی هم‌زمان پدید می‌آورند و مدیریت آن‌ها نیازمند سیاست‌های جمعیتی، منطقه‌ای و شهری هماهنگ است<ref name=":1" /><ref name=":4" /><ref name=":7">UNFPA، ''State of World Population''</ref>.

== نیز نگاه کنید به ==
[[جغرافیای انسانی روسیه]]؛ [[جغرافیایی جمعیتی در چین]]؛ [[جغرافیای انسانی سودان]]؛ [[جغرافیای انسانی اردن]]؛ [[جغرافیای انسانی ژاپن]]؛ [[جغرافیای انسانی کانادا]]؛ [[جغرافیای انسانی کوبا]]؛ [[جغرافیای انسانی لبنان]]؛ [[جغرافیای انسانی تونس]]؛ [[جغرافیای انسانی مصر]]؛ [[جغرافیای انسانی ساحل عاج]]؛ [[جغرافیای انسانی مالی]]؛ [[جغرافیای انسانی افغانستان]]؛ [[جغرافیای انسانی تایلند]]؛ [[جغرافیای انسانی آرژانتین]]؛ [[جغرافیای انسانی فرانسه]]؛ [[جغرافیای انسانی اسپانیا]]؛ [[جغرافیای انسانی اوکراین]]؛ [[جغرافیای انسانی سوریه]]؛ [[جغرافیای انسانی قطر]]؛ [[جغرافیای انسانی امارات متحده عربی]]؛ [[جغرافیای انسانی اتیوپی]]؛ [[جغرافیای انسانی سیرالئون]]؛ [[جغرافیایی انسانی سنگال]]؛ [[جغرافیای انسانی زیمبابوه]]؛ [[جغرافیای انسانی گرجستان]]؛ [[جغرافیای انسانی تاجیکستان]]؛ [[جغرافیای انسانی قزاقستان]]؛ [[جغرافیای انسانی بنگلادش]]؛ [[جغرافیای انسانی عراق]]؛ [[جغرافیای انسانی پاکستان]]؛ [[جغرافیای انسانی یمن]]

== کتابشناسی ==
<references />

== نویسنده مقاله ==
نرگس شکوری
[[index.php?title=رده:جغرافیای انسانی]]
بازگشت به جغرافیای انسانی ترکیه.
برگرفته از «https://dmelal.ir/index.php?title=جغرافیای_انسانی_ترکیه»