نمایش مبدأ برای کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عربستان سعودی

→ کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عربستان سعودی
به دلیل زیر، اجازهٔ ویرایش این صفحه ندارید:
عملی که درخواست کرده‌اید منحصر به کاربران این گروه است: کاربران.
می‌توانید مبدأ این صفحه را ببینید و رونوشت بردارید:
'''کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عربستان سعودی'''

'''علی اکبر اسدی'''

کتاب و کتابخوانی یکی از مولفه‌های مهم و اثرگذار در اکوسیستم فرهنگی و اجتماعی هر کشور دارد. با توجه به در محوریت قرار گرفتن توسعه اقتصادی در اغلب کشورهای جهان، نقش کتاب و کتابخوانی بر عرصه و روندهای توسعه نیر موضوع مهم تلقی می‌شود. در این راستا در حالی که در عربستان موضوع کتاب و کتابخوانی به صورت سنتی مورد توجه و اهتمام بوده است، در دوره جدید با تحولات جدیدی مانند توسعه فضاهای مجازی و امکلن نشر کتاب به صورت دیجیتال موضوع کتاب و کنابخوانی با وضعیت جدیدی مواجه شده است. به خصوص اینکه در قالب برنامه چشم‌انداز 2030 توسعه کتاب و کتابخوانی به عنوان یکی از مولفه های افزایش پویایی در جامعه مورد توجه جدی‌تری قرار گرفته است. 

'''کتابخوانی در  عربستان''' 

فرهنگ و عادات کتابخوانی در عربستان سعودی به صورت همزمان فرصتها و چالشهایی را در این خصوص نشان می‌دهد. در حالی که برخی گزاره‌های رسانه‌ای وضعیت مطالعه در جهان عرب و از جمله عربستان را بسیار تیره ترسیم می‌کنند، در عمل نشانه‌ها و آمارهای مختلفی وجود دارد که زنده بودن و تداوم فرهنگ و عادات مطالعه و کتابخوانی را در این کشور نشان می‌دهد. به عبارتی به رغم چالشهای مهم فرهنگ کتاب‌خوانی در عربستان زنده است و حضور پرشمار مردم در نمایشگاه‌های کتاب، توجه رسانه‌ای، و شرکت دانشجویان در مطالعه کتاب و مقالات نشانه‌هایی از این زنده بودن است. به خصوص در صورتی که دسترسی به کتاب و منابع شامل کتاب‌های چاپی، منابع دیجیتال، فضای مطالعه افزایش یابد، می‌توان انتظار افزایش سطح مطالعه و دانش عمومی را داشت. با این حال موانعی واقعی مانند عادات بازدید از شبکه‌های اجتماعی آنلاین، کمبود مشوق و انگیزه برای مطالعه جدی، مشغله تحصیلی و کمبود زمان آزاد، و ضعف زیرساخت برای مطالعه جدی، همگی از عواملی‌ محسوب می‌شوند که فرهنگ مطالعه را محدود کرده‌اند.[1]

بر اساس پژوهشی که توسط مرکز فرهنگ جهانی ملک عبدالعزیز انجام شده است، حدود ۹۳ درصد از سعودی‌ها اعتقاد دارند داشتن عادت مطالعه در کودکان مهم است و برای آن وقت اختصاص می‌دهند. همین‌طور ۸۸ درصد از بزرگسالان تقریباً ۸۱ دقیقه در روز مطالعه دارند.[2]  همچنین در گزارش وزارت فرهنگ عربستان تاکید شده است که انتشار آثار ادبی (داستان، رمان، ادبیات کودکان و نوجوانان، فلسفه و نقد ادبی و غیره) در عربستان افزایش یافته است. به علاوه، رشد قابل توجه‌ای در آثار ترجمه‌شده به عربی دیده می‌شود که نشان‌دهنده تقاضای اقشار مختلف برای متون متنوع (داستان، فلسفه، کودک/نوجوان، دانش، تاریخ و …) است. [3]

طبق گزارشهای خبری در سال ۲۰۲۵، پدیده‌های جدیدی مانند بوک تاک[4] بخش مربوط به کتاب در شبکه اجتماعی تیک تاک، باعث شده نسل جوان سعودی به ویژه نوجوانان و جوانان دوباره به سمت کتاب و رمان جذب شوند.  این امر به افزایش فروش کتاب‌های داستان و رمان، به‌ویژه در میان جوانان، منجر شده است. آمار نشان می‌دهد فروش این ژانر در سال ۲۰۲۲ نسبت به قبل رشد داشته و این رشد در سال  ۲۰۲۳ هم ادامه یافته است.[5]

طبق گزارش اداره کل آمار عربستان ۳۷ درصد از افراد ۱۵ سال به بالا در بازه یک ساله حداقل یک کتاب مطالعه کرده‌اند.  همچنین ۲۱ درصد افراد روزنامه و مجله خوانده‌اند. یعنی بیش از نصف جمعیت (۶۳ درصد) در آن بازه زمانی، حتی یک کتاب نخوانده‌اند. از این آمار می‌توان چند برداشت مهم داشت: اول اینکه مطالعه کتاب در عربستان فراگیر نیست. به عبارتی  وقتی ۳۷ درصد افراد  فقط حداقل یک کتاب در ۱۲ ماه مطالعه کرده‌اند، یعنی اکثریت افراد  (بیش از ۶۰ درصد) کتابخوانی منظم ندارند یا اصلاً مطالعه جدی ندارند. مطالعه روزنامه یا مجله نیز گسترده نیست و فقط ۲۱ درصد روزنامه خوانده‌اند؛ یعنی مطالعه کوتاه یا خبری هم بین اغلب مردم رایج نیست. ضمن اینکه معیار «خواندن یک کتاب طی ۱۲ ماه» معیار پایینی است. اینکه کتابی خوانده شده کافی نیست تا  فردی کتابخوان حرفه‌ای با عادت مطالعه فرض شود.  بنابراین وضعیت کتابخوانی در عربستان را می‌توان در مرحله گذار توصیف کرد. در این وضعیت هم برای بهبود وضعیت ظرفیت‌هایی مانند نهادها، زیرساخت و امکان برگزاری فعالیت فرهنگی وجود دارد و هم چالش‌هایی هست که مانع  ایجاد عادت‌ مطالعه منظم‌ می‌شود.[6]

'''کتاب و صنعت نشر در عربستان'''

تاریخ چاپ مدرن در عربستان از سال 1936 آغاز می‌شود؛ یعنی زمانی که اولین چاپخانه در ریاض تأسیس و عمدتاً برای چاپ اسناد دولتی و متون دینی استفاده شد. این دوره دارای ویژگی‌های زیر است: نقش کاملاً دولتی و نبود بخش خصوصی؛ استفاده از تجهیزات دستی و ابتدایی؛ تمرکز بر چاپ رسمی، آموزشی و مذهبی و؛ نبود بازار تجاری گسترده برای محصولات چاپی. این مرحله، شکل‌گیری اولیه صنعت چاپ محسوب می‌شود که پایه‌های توسعه بعدی را بنا گذاشت. دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ دوره رشد و نوسازی صنعت چاپ و نشر در عربستان بود و هم‌زمان با رشد سریع اقتصادی ناشی از درآمدهای نفتی، دولت سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در چاپخانه‌ها انجام داد. ماشین‌آلات چاپ مدرن از اروپا و آمریکا وارد شد و صنعت چاپ از حالت دستی خارج شد و به سمت چاپ افست حرکت کرد. همچنین  به علت توسعه آموزش، افزایش جمعیت و نیازهای اداری، تقاضا برای چاپ به‌طور جدی افزایش یافت. در اواخر دهه ۱۹۷۰، بخش خصوصی نیز وارد این صنعت شد و چاپخانه‌های تجاری و تبلیغاتی شکل گرفتند. این دوره مرحله گذار از چاپ سنتی به چاپ صنعتی به شمار می‌آید.[7]

در سالهای 1980 تا 2000، ورود فناوری و خصوصی‌سازی باعث  ایجاد تحولاتی در صنعت چاپ و نشر عربستان شد.  در این دوره ورود شرکت‌های خصوصی سبب رقابتی شدن بازار شد و چاپخانه‌های خصوصی ارائه خدمات تبلیغاتی، تجاری و انتشاراتی را شروع کردند. در این سالها دولت همچنان نقش مهمی داشت، اما میان بخش دولتی و خصوصی تعادل ایجاد شد. در این دوره، صنعت چاپ عربستان به استانداردهای بین‌المللی نزدیک‌تر شد و زمینه برای تحول دیجیتال فراهم گردید. دهه 1990 تاکنون دوره انقلاب دیجیتال و تحولات فناوری محسوب شده و به خصوص ورود چاپ دیجیتال در اواخر دهه ۱۹۹۰باعث شد زمان تولید کاهش یابد، هزینه چاپ‌های کوتاه کمتر شود و چاپ سفارشی و چاپ بر اساس تقاضا امکان‌پذیر شود. همچنین اتوماتیک شدن حروف‌چینی، لیتوگرافی و صحافی، استفاده از پلتفرم‌های آنلاین، سفارش‌گیری اینترنتی و خدمات وب-تو-پرینت و افزایش نقش اینترنت و رسانه‌های دیجیتال بر الگوهای مصرف موجب شد صنعت چاپ عربستان از یک صنعت سنتی به یک صنعت فناورانه و رقابتی تبدیل شود.[8]

صنعت چاپ امروز بخشی پویا و رو به رشد در اقتصاد عربستان است. این بازار شامل بخش‌های مختلفی است که از جمله عبارتند از:  چاپ افست؛ چاپ دیجیتال؛ چاپ صنعتی و بسته‌بندی و؛ چاپ سه‌بعدی در حال رشد. در این راستا شرکت‌ها خدمات چاپ برای دولت، آموزش، تبلیغات، تولید کالا و صادرات ارائه می‌کنند. با وجود تهدیدهای رسانه‌های دیجیتال، صنعت چاپ همچنان در عربستان جایگاه اقتصادی مهمی دارد. بازیگران اصلی و بانفوذترین شرکت‌های چاپ عربستان نیز شامل گروه سرمایه‌گذاری اوبیکان؛ چاپ و نشر المدینه، چاپ و تبلیغات تهامه و گروه الخراشی است. این شرکت‌ها بخش عمده‌ای از بازار را در دست دارند و نوآوری‌ها و استانداردهای صنعت را تعیین می‌کنند.[9]

بازار نشر کتاب عربستان در سال‌های اخیر شاهد رشد قابل توجهی بوده است. افزایش علاقه به ادبیات عربی، اصلاحات فرهنگی و سهم بیشتر محتواهای محلی باعث رشد تقاضا برای نشر سنتی و دیجیتال شده است. طبق برخی گزارشها، اکنون بیش از ۵۰۰ خانه نشر محلی در عربستان فعالیت می‌کنند. [10] با این حال صنعت نشر و ترجمه در عربستان نه فقط برای بازار داخلی، بلکه با هدف تعامل با بازارهای جهانی نیز فعال‌تر شده و همکاری با ناشران بین‌المللی و ترجمه آثار نشان‌دهنده گسترش افق نشر  در این کشور است.[11]

رویدادهایی مثل نمایشگاه بین‌المللی کتاب ریاض و نمایشگاه بین‌المللی کتاب جده، که دومین نمایشگاه بزرگ کتاب در عربستان هستند، در ترویج نشر، جذب مخاطب و معاملات حقوق نشر نقش محوری دارند. ضمن اینکه ناشران سعودی و فعالان نشر تأکید می‌کنند که نشر الکترونیکی به سرعت در حال رشد است، چرا که هم هزینه نشر و توزیع کاهش می‌یابد و هم دسترسی گسترده‌تر می‌شود.[12] در مجموع صنعت نشر سعودی از یک بازار نسبتاً بسته و سنتی  با شمار محدود ناشر و محتوای غالب مذهبی و محلی در دو دهه اخیر به بازاری نسبتاً پویا، متنوع و تا حدودی رقابتی تبدیل شده و با افزایش تعداد ناشران، تنوع آثار، نشر دیجیتال و رویدادهای فرهنگی جدیدی مواجه است. 

در شرایط جدید چند عامل مهم وجود دارند که رشد صنعت نشر سعودی را تسهیل کرده‌اندکه از جمله عبارتند از: پشتیبانی نهادی و حمایتی دولتی؛ رونق تقاضا برای محتوای عربی؛ تحول دیجیتال و رویدادها و فضای فرهنگی بازتر. [13]با وجود رشد، صنعت نشر سعودی با چند مانع مهم نیز روبرو است که از جمله عبارتند از: سانسور و محدودیت محتوا؛ تغییر سلیقه خوانندگان و رقابت با رسانه دیجیتال؛ چالش در حوزه توزیع و پشتیبانی؛ رقابت با ناشران بین‌المللی و؛ وابستگی به سیاست دولت و بودجه فرهنگی.[14]

'''کتابخانه های عمومی در  عربستان'''

در عربستان سعودی حدود ۸۴ کتابخانه عمومی وجود دارد که در مناطق، استان‌ها و شهرهای مختلف این کشور پخش شده‌اند و خدمات خود را به‌صورت رایگان به همه اقشار جامعه ارائه می‌کنند. دانش‌آموزان در تمام مقاطع تحصیلی، پژوهشگران و عموم علاقه‌مندان به مطالعه و افزایش دانش در حوزه‌های مختلف از این کتابخانه‌ها استفاده می‌کنند. در استراتژی هیئت کتابخانه‌ها مقرر شده است که تعداد این کتابخانه‌ها افزایش یابد و تا سال ۲۰۳۰ به ۱۵۳ کتابخانه برسد. همچنین برنامه‌ توسعه آن‌ها شامل ایجاد بخش‌هایی مانند سالن‌های کامل برای نمایش‌های تئاتر، موسیقی و سینما، سالن‌های آموزشی برای کارگاه‌های فرهنگی و هنری و فضاهای باز برای مطالعه است. [15]

کتابخانه‌های عمومی برجسته عربستان شامل چندین کتابخانه هستند. کتابخانه ملی ملک فهد  در ریاض یکی از این کتابخانه‌هاست. این کتابخانه در ثبت میراث ملی و تولید فرهنگی محلی نقش مهمی داشته است و بر اساس پیشنهاد  ملک سلمان به کتابخانه ملی عربستان تبدیل شد. مساحت اولیه آن ۲۱ هزار متر مربع  بود که بعداً به ۸۷ هزار متر مربع توسعه یافت و اکنون می‌تواند بیش از ۳ میلیون کتاب را در خود جای دهد.کتابخانه حرم مکی شریف در  مکه مکرمه نیز

از نخستین کتابخانه‌های جهان اسلام است. این کتابخانه حدود ۵۶۰0۰ جلد کتاب شامل ۱۵ هزار عنوان، ۸ هزار نسخه خطی و ۳ هزار مجله را در فضایی به مساحت حدود ۱۰۰۰ متر مربع نگهداری می‌کند. این کتابخانه بخش‌های مخصوص مردان، زنان، کودکان و افراد دارای معلولیت دارد و شامل بخش‌هایی مانند  فهرست‌نویسی و رده‌بندی، تدارکات، نشریات، صحافی و میکروفیلم است.[16]

کتابخانه عمومی ملک فهد در جده نیز یکی دیگر از این کتابخانه‌هاست و مجموعه‌ای از کتاب‌ها و منابع متنوع پژوهشی را ارائه می‌دهد. این مجموعه دارای کتابخانه جوانان با مجموعه‌ای مناسب برای نوجوانان؛ کتابخانه زنان که محلی فرهنگی برای بانوان است؛ کتابخانه کودک برای پاسخ‌گویی به نیازهای ذهنی کودکان و؛ کتابخانه بصیر ویژه افراد دارای اختلالات بینایی است. کتابخانه عمومی ملک عبدالعزیز  در ریاض نیز یک مؤسسه خیریه خصوصی است که به ابتکار ملک عبدالله تأسیس شد و در سال ۱۴۰۸هـ / ۱۹۸۷م افتتاح گردید. این کتابخانه به عنوان بزرگ‌ترین حافظه عربی شناخته می‌شود و بیش از ۵ میلیون اثر چاپی را در خود جای داده است.[17]

مجمع ملک عبدالعزیز برای کتابخانه‌های وقفی در مدینه منوره شامل ۳۴ کتابخانه وقفی است که از جمله آن‌ها می‌توان به کتابخانه قرآن کریم، کتابخانه عمومی مدینه و کتابخانه محمودیه اشاره کرد. این مجموعه دارای مصاحف خطی، نسخه‌های نایاب، حدود ۲۵ هزار کتاب کمیاب  و بیش از ۱۰۰ هزار کتاب چاپی است.کتابخانه عمومی تبوک به عنوان کتابخانه مهم دیگر در عربستان دارای بیش از ۳۵ هزار عنوان شامل کتاب، مرجع، نشریات ادواری، جزوات، نسخه‌های خطی، اسناد و مواد صوتی ـ بصری به چند زبان است. مساحت این کتابخانه ۳۵۰۰ متر مربع بوده و در سه طبقه سازمان یافته است.[18]

'''اقتصاد و بازار کتاب و صنعت نشر در عربستان'''

بازار کتاب عربستان در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲.۲۸ میلیارد دلار ارزش داشته است. پیش‌بینی می‌شود این بازار تا سال ۲۰۳۳ به حدود ۳.۲۱ میلیارد دلار برسد. به عبارت این بازار طی ده سال رشد قابل توجهی خواهد داشت و نرخ رشد سالانه مرکب  بین سالهای 2025 تا 2033، تقریباً ۳.۹۵ درصد خواهد بود. در این میان در قالب‌های مختلف کتاب‌ها، نسخه چاپی (کتاب فیزیکی) در حال حاضر بیشترین سهم بازار را دارد. اما بخش کتاب‌های الکترونیکی یا دیجیتا  نیز رشد قابل توجهی دارد. طبق گزارشهای موجود بازار کتاب دیجیتال عربستان، درآمد این بخش در ۲۰۲۴ حدود ۲۴۹.۶۴ میلیون دلار بوده و پیش‌بینی می‌شود تا ۲۰۳۳ به ۳۹۱.۲۳ میلیون دلار برسد که نرخ رشد سالانه ۵.۱۲ درصد خواهد بود. همچنین بازار فروش آنلاین یا برخط کتاب در عربستان نیز روبه رشد است و اطلاعاتی وجود دارد که نشان می‌دهد سهم فروش اینترنتی از بازار کتاب در حال افزایش است.[19] 

عوامل متعددی بازار کتاب در عربستان را تحت تأثیر قرار داده‌اند و به رشد آن کمک می‌کنند. افزایش تقاضا برای فرمت دیجیتال یکی از این عوامل است.  با گسترش استفاده از موبایل، تبلت و ابزارهای الکترونیکی، کتاب الکترونیکی و صوتی محبوب‌تر شده است. مسئله دیگر تحولات آموزشی و علمی است. نیاز به منابع آموزشی، دانشگاهی و حرفه‌ای در عربستان  با توجه به رشد جمعیت جوان و توسعه تحصیلات بخش مهمی از تقاضا را تشکیل می‌دهد. بازار کتاب‌های آموزشی، حرفه‌ای، مرجع نیز سهم قابل توجهی دارد. گسترش فروش آنلاین نیز مولفه تاثیرگذاری است و فروشگاه‌های آنلاین و پلتفرم‌های فروش کتاب، دسترسی را آسان‌تر کرده‌اند و سهم قابل توجهی از فروش را به خود اختصاص داده‌اند. با وجود رشد دیجیتال، کتاب‌های چاپی هنوز بخش عمده‌ای از بازار را تشکیل می‌دهند. به‌خصوص برای بازار سنتی، علاقه‌مندان به چاپ، کتابخانه‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و کسانی که هنوز کتاب فیزیکی را ترجیح می‌دهند، کتابهای چاپی اهمیت بیشتری دارد.[20] 

با توجه به روندهای ذکر شده به نظر می‌رسد بازار کتاب عربستان طی دهه آینده رشد مداوم و نسبتاً سریعی داشته باشد و ترکیبی از تقاضای سنتی برای کتاب چاپی به علاوه  افزایش استفاده از کتاب دیجیتال و فروش آنلاین در این خصوص اثرگذار خواهد بود. بخش کتاب دیجیتال و صوتی هم به دلیل راحتی دسترسی و هم به دلیل تغییر سبک زندگی و کاربری دستگاه‌های دیجیتال احتمالاً سهم بیشتری خواهد گرفت. لذا برای ناشران، فروشندگان و فعالان فرهنگی در عربستان فرصت ویژه‌ای برای تمرکز بر کتابهای آموزشی، حرفه‌ای، مرجع، و دیجیتال وجود دارد تا پاسخگوی نیازهای نسل جوان و دانشگاهی باشند. 

'''رویدادهای شاخص حوزه کتاب در  عربستان'''

در دهه‌های اخیر، کمیسیون ادبیات، نشر و ترجمه و نهادهای مرتبط در عربستان تلاش کرده‌اند با برگزاری رویدادهای شاخص کتاب به تقویت صنعت نشر، ترویج کتاب‌خوانی و تقویت فضای فرهنگی کمک کنند. این رویدادها از جمله شامل برگزاری نمایشگاههای بین‌المللی کتاب و همچنین مشارکت در رویدادها و فعالیتهای حوزه کتاب در عرصه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی است.

نمایشگاه بین‌المللی کتاب ریاض بزرگ‌ترین و مهم‌ترین نمایشگاه کتاب در عربستان سعودی است. در این نمایشگاه هزاران ناشر سعودی، عربی و بین‌المللی با صدها غرفه شرکت نموده و بازدیدکنندگان آن نیز در برخی سالها بیش از یک میلیون نفر را شامل می‌شود. در این رویداد برنامه‌های فرهنگی متعدد (سمینار، نشست، کارگاه، شعرخوانی، امضاء کتاب و ...)، بخش ویژه کودکان و بخش اختصاصی برای دیدار با نویسندگان و ناشران نیز اجرا می‌شود. این نمایشگاه در واقع به‌عنوان پلی میان ناشران سعودی و بین‌المللی، محل عرضه آثار جدید، فروش کتاب، شبکه‌سازی حرفه‌ای ناشران، و نیز ترویج مطالعه و نشر در جامعه محسوب می‌شود'''. [21]'''

نمایشگاه بین‌المللی کتاب جده که از سال ۲۰۱۵ آغاز به کار کرده نیز به یکی از مهم‌ترین رویدادهای نشر در عربستان بدل شده است. این نمایشگاه دومین نمایشگاه بزرگ کتاب در عربستان پس از ریاض به شمار می‌رود. در کنار غرفه‌های ناشران و فروش کتاب، بخش‌های فرهنگی و هنری مثل کارگاه‌ها، جلسات امضاء کتاب، فعالیت برای کودکان و خانواده‌ها نیز برگزار می‌شود تا تجربه فرهنگی نیز ایجاد گردد. این رویداد در گسترش فرهنگ کتاب‌خوانی در ساحل غربی عربستان و شهر جده نقش مهمی دارد.[22] 

علاوه بر موارد فوق در راستای برنامه کتاب‌فروشی‌ها و نمایشگاه‌های کتاب که توسط کمیسیون نشر عربستان راه‌اندازی شده است، نمایشگاه‌های منطقه‌ای مختلفی در شهرها و استان‌های گوناگون این کشور برگزار می‌شوند تا دسترسی به کتاب و نشر را فراتر از ریاض و جده گسترش دهند. در این راستا از جمله می‌توان به نمایشگاههایی مانند نمایشگاه کتاب مدینه و جازان اشاره کرد که با حضور قابل توجهی از ناشران برگزار شده و با مجموعه‌ای از فعالیتهای فرهنگی همراه است. این نمایشگاه‌ها نشان‌دهنده سیاست «توسعه نشر در سطح کشور»، افزایش تنوع جغرافیایی نشر و نشر آثار مناسب برای مناطق مختلف عربستان هستند. [23]

حضور بین‌المللی و ایجاد غرفه عربستان در رویدادهای جهانی نشر نیز از جمله تلاشهایی است که در این راستا قابل توجه است. از جمله عربستان در سال ۲۰۲۵ غرفه ملی خود را در نمایشگاه بین‌المللی کتاب بلوونیا[24] در ایتالیا راه اندازی کرد. هدف از این حضور، ارتقای همکاری بین ناشران سعودی و ناشران بین‌المللی، معرفی ادبیات و نشر سعودی، و تقویت جایگاه عربستان در بازار جهانی کتاب است. همچنین عربستان در نمایشگاه‌های بین‌المللی دیگر نیز حضور دارد. این سیاست نشان‌دهنده عزم سعودیها برای جهانی‌سازی نشر، ترجمه، و تعامل فرهنگی ادبی فراتر از مرزها است.[25]

'''سیاست ها ، قوانین، طرحها و برنامه های کلان  عربستان در زمینه کتاب و کتابخانه های عمومی'''

در عربستان، مسئولیت کلان بخش کتاب، نشر، ترجمه و کتابخانه‌ها بر عهده کمیسیون کتابخانه‌ها است. این نهاد در فوریه ۲۰۲۰ با تصویب شورای وزیران تأسیس شد. این کمیسیون تحت نظارت وزرات فرهنگ قرار دارد و بر توسعه، سازماندهی، نوسازی و سیاست‌گذاری در حوزه کتابخانه‌ها، نشر و ترویج خواندن تمرکز دارد. از منظر سیاست فرهنگی کلان، این اقدامات بخشی از برنامه وسیع چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان هستند که شامل اهداف اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی است.

کمیسیون کتابخانه‌ها و وزارت فرهنگ چند برنامه و استراتژی مهم برای گسترش فرهنگ مطالعه و دسترسی به کتاب در اولویت قرار داده است. بر اساس برنامه توسعه کتابخانه‌های عمومی که در سال ۲۰۲۰ اعلام شد،  قرار است در سراسر عربستان ۱۵۳ کتابخانه عمومی ایجاد شود، به طوری که ۱۳ کتابخانه نخست تا ۲۰۲۲ و باقی تا ۲۰۳۰ ساخته خواهند شد. تحول کارکرد کتابخانه‌ها و ایجاد خانه فرهنگ یکی دیگر از برنامه‌هاست. این برنامه طوری طراحی شده که کتابخانه‌ها صرفاً مراکز نگهداری کتاب نباشند، بلکه به مراکز فرهنگی بدل شوند و با سالن‌های همایش، فعالیت‌های هنری، آموزش، تفریح، تئاتر، جلسات ادبی و غیره نقش اجتماعی و فرهنگی خاصی را ایفا کنند.[26]

 در سال 2021 استراتژی توسعه بخش کتابخانه‌ها با سه محور اصلی در عربستان تدوین شد. این محورها عبارتند از: توسعه ساختار فنی و سازمانی کتابخانه‌ها (استانداردسازی، سرمایه‌گذاری، توسعه نیروی انسانی)؛ تشویق مشارکت جامعه، افزایش سواد اطلاعاتی، ترویج عادت مطالعه و دسترسی آسان به خدمات کتابخانه‌ای و؛ ارتقای کارایی عملیاتی، همکاری با بخش خصوصی و بین‌المللی، جذب سرمایه و نوآوری در خدمات (مثل کتابخانه دیجیتال، کتابخانه کودکان، خدمات موبایل کتابخانه و کارت یکپارچه). بخشی از استراتژی توسعه شامل طراحی «کتابخانه عمومی دیجیتال» و «کتابخانه دیجیتال کودکان»، همراه با پلتفرم‌های الکترونیکی برای انتشار و دسترسی به کتاب و محتوای علمی است. افزایش دسترسی آزاد به منظور انتشار رایگان برخی آثار نیز گام مهم دیگری در این راستا است.  [27]

عربستان سعودی در حوزه نشر و دسترسی به کتاب نیز سیاستها و برنامه‌های خاص خود را دارد. نشر کتاب و دسترسی به محتوای مکتوب مورد توجه رسمی دولت و نهادهای مرتبط است. کمیسیون ادبیات، نشر و ترجمه مسئولیت بخشی از سیاست‌گذاری نشر، ترجمه و ترویج کتاب در جامعه را بر عهده دارد. از جمله ابتکارات این کمیسیون طرح کتاب برای همه است که با هدف افزایش دسترسی به ادبیات و تشویق نسل جوان به کتابخوانی آغاز شده است. برای نمونه، دستگاه خودکار فروش و ارائه کتاب در ایستگاه راه‌آهن شمالی ریاض نصب شده است. همچنین کمیسیون برنامه‌هایی مانند نشر دیجیتال، پروژه ادبیات در همه‌جا، و طرح‌های ترویج ترجمه و محتوای عربی را به‌خصوص با هدف تقویت ادبیات عربی و نشر آثار بومی در دستور کار دارد.[28] در سطح بین‌المللی نیز، عربستان با مشارکت در نمایشگاه‌های کتاب جهانی و ایجاد غرفه‌های ملی تلاش دارد ادبیات عربستان را به مخاطبان جهانی عرضه کند.

کمیسیون کتابخانه‌ها دارای شخصیت حقوقی عمومی، استقلال مالی و اداری و بودجه عملیاتی سالانه در چارچوب بودجه وزارت فرهنگ است. این کمیسیون از نظر سازمانی وابسته به وزیر فرهنگ است و دفتر مرکزی آن در ریاض، قرار دارد. این کمیسیون از هیئت‌ مدیره‌ای تشکیل شده که وزیر فرهنگ ریاست آن را بر عهده دارد و مدیریت و امور کمیسیون را نظارت و هدایت کرده و همه تصمیمات لازم برای تحقق اهداف آن را اتخاذ می‌کند. مدیرعامل کمیسیون که توسط هیئت مدیره منصوب می‌شود، مسئول اداره امور کمیسیون است.[29]

بر اساس ساختار سازمانی آن، کمیسیون وظایف گوناگونی را بر عهده دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از: تشویق افراد، مؤسسات و شرکت‌ها به تولید و توسعه محتوا در بخش کتابخانه‌ها؛ ایجاد پایگاه داده برای این بخش؛ سازمان‌دهی رویدادها و مسابقات، برگزاری نمایشگاه‌ها و کنفرانس‌های داخلی و بین‌المللی و ؛ صدور مجوز برای فعالیت‌های مرتبط با حوزه مأموریت کمیسیون. کمیسیون بورسیه‌هایی را برای افراد بااستعداد ارائه می‌دهد و از فناوری‌های نوین برای اجرای ابتکارات و برنامه‌های اجرایی خود بهره می‌گیرد. علاوه بر این، برنامه‌های آموزش حرفه‌ای را به‌ کار می‌گیرد و از نهادهای تخصصی صدور گواهینامه در حوزه‌های مرتبط استفاده می‌کند. در سال ۲۰۲۰، وزارت فرهنگ با راه‌اندازی یک پلتفرم الکترونیکی یکپارچه برای بورسیه‌های فرهنگی، برای نخستین بار در تاریخ پادشاهی، از این ابتکار حمایت کرد. کمیسیون در پی توسعه بخش کتابخانه‌ها، تقویت مؤلفه‌های آن، و حمایت و تشویق فعالان این حوزه است.[30]

----[1] Mohammad N. Khreisat (2023), Investigating EFL Saudi University Students' Reading and Online Habits and Interests, International Journal of Language and Literary Studies, 5(3).169-181.


[2]HAJAR ALQUSAYER (2025), How ‘BookTok’ is redefining reading for a new generation of Saudis, at: <nowiki>https://arab.news/zyurt</nowiki>

[3] Ministry of Culture. (2024). The Report on the State of Culture in the Kingdom of Saudi Arabia 2023 (Report). Ministry of Culture, Kingdom of Saudi Arabia, AT:

<nowiki>https://www.moc.gov.sa/-/media/Project/Ministries/Moc/Publications/The-Report-on-the-Cultural-State-of-Cultural-In-the-Kingdom-of-Saudi-Arabia-2023.pdf</nowiki>?

[4] Book Tok

<sup>[5]</sup>HAJAR ALQUSAYER, op.cit.

[6] General Authority for Statistics. (2023). Household Culture and Entertainment Publication 2023 (Report). General Authority for Statistics, Kingdom of Saudi Arabia, at:

<nowiki>https://www.stats.gov.sa/documents/20117/2435259/Household_Culture_and_Entertainment_Publication_2023_EN.pdf/7626675f-39b0-7443-6e0c-7a98f29074e3?t=1734951328112</nowiki>

[7] Safran Safar Almakaty (2024), History and Development of Printing Industry in Saudi Arabia: Review and Discussion,  International Journal of Media, Journalism and Mass Communications (IJMJMC)

Volume 10, Issue 1, PP .65-72.


[8] Ibid. 

[9] Ibid. 

[10] Arab News (2024), Monsha’at report spotlights notable progress in Saudi publishing industry, at:

<nowiki>https://www.arabnews.com/node/2583503/corporate-news</nowiki>

[11] <nowiki>https://riyadhrb.com/articles/the-publishing-industry-in-saudi-arabia-rising-popularity-faced-with-increasing-challenges/</nowiki>?

[12] Ibid.

[13] Arab News, op.cit.

[14] General information (2024), Publishing in Saudi Arabia: Dynamics and Challenges, at: <nowiki>https://freesourcelibrary.com/publishing-in-saudi-arabia-dynamics-and-challenges/</nowiki>?

[15] سعودیبیدیا (2025)، هل توجد مكتبات عامة في السعودية؟ عالی الموقع: <nowiki>https://saudipedia.com/article/11328/%D8%AB%D9%82%D8%A7%D9%81%D8%A9/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A9/%D9%87%D9%84-%D8%AA%D9%88%D8%AC%D8%AF-%D9%85%D9%83%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%AA-%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9</nowiki>

[16] المرجع السابق.

[17] المرجع السابق

[18] المرجع السابق

[19] Deep Market Insights (2025), Saudi Arabia Books Market Size & Outlook, 2025-2033, at: <nowiki>https://deepmarketinsights.com/vista/insights/books-market/saudi-arabia</nowiki>?

[20] Ibid. 

[21] Saudipedia (2025), Riyadh International Book Fair 2024, at: <nowiki>https://saudipedia.com/en/article/4494/culture/knowledge/riyadh-international-book-fair-2024</nowiki>?

[22] Saudipedia (2025), Jeddah International Book Fair, at: <nowiki>https://saudipedia.com/en/article/3191/culture/knowledge/jeddah-international-book-fair</nowiki>?


[23] Saudipedia (2025), Book Fairs in Saudi Arabia, at: <nowiki>https://saudipedia.com/en/article/536/culture/cultural-affairs/book-fairs-in-the-kingdom</nowiki>

[24] Bologna International Book Fair

[25] Saudigazette  (2025), Saudi Arabia launches pavilion at Bologna International Book Fair 2025, at:

<nowiki>https://www.saudigazette.com.sa/article/650575/SAUDI-ARABIA/Saudi-Arabia-launches-pavilion-at-Bologna-International-Book-Fair-2025</nowiki>

[26] saudigazette (2020), Saudi Arabia’s Ministry of Culture to convert public libraries into cultural hubs, at: <nowiki>https://saudigazette.com.sa/article/594477</nowiki>

[27] Saudigazette (2021), Saudi Libraries Commission launches sector development strategy, at: <nowiki>https://www.saudigazette.com.sa/article/607105/SAUDI-ARABIA/Saudi-Libraries-Commission-launches-sector-development-strategy</nowiki>

[28] TAREQ AL-THAQAFI (2023), Saudi commission initiative aims to make literature more accessible, at:  <nowiki>https://arab.news/8kgtf</nowiki>


[29] Saudipedia (2025), Libraries Commission, at: <nowiki>https://saudipedia.com/en/article/310/government-and-politics/commissions/libraries-commission</nowiki>

[30] Ibid.
بازگشت به کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عربستان سعودی.
برگرفته از «https://dmelal.ir/index.php?title=کتاب،_کتابخوانی،_کتابخانه_و_صنعت_نشر_در_عربستان_سعودی»