اندیشه ورزی در عربستان سعودی
علی اکبر اسدی
ریشه های تفکر و اندیشه ورزی در شبه جزیره عربی به دوران قبل و بعد از اسلام برمیگردد. در دوران جاهلی تفکرات غالب در شبه جزیره بر اساس پایههایی مانند قبیلهگرایی و تعصبات قبیلهای، جهانبینی دهری و سطحی از تکثرگرایی مذهبی به رغم غلبه بتپرستی قرار داشت. اما ظهور اسلام به ایجاد دگرگونیهای اساسی در ساختارهای فکری و اندیشهای در شبه جزیره عربی منجر شد و غلبه مفاهیمی مانند امت به جای قبیله، توحید و هدفمندی خلقت، عقلانیت و تدبیر، معناگرایی و اعتقاد به آخرت و تدوین قانون و شریعت از جمله تحولات اساسی بود. در دوره اسلامی نیز تفکرات و اندیشههای اسلامی در شبه جزیره عربی رشد کرد و در قالبهای مختلفی از جمله ادبیات، فقه و اصول و کلام ظهور و بروز یافت. با این حال تفکر و اندیشهورزی در شبهجزیره عربی در دوره
هایی طولانی در فضای فکری و فرهنگی عربستان غلبه داشتند.
مسیر فکری عربستان سعودی به شدت تحت تأثیر وهابیت قرار گرفته است. این جنبش که ریشههای عمیقی در مکتب فقهی حنبلی دارد و تأثیر قابل توجهی از اندیشههای ابن تیمیه پذیرفته، تفسیری سختگیرانه و تحتاللفظی از قرآن و حدیث را ترویج نموده و به شدت با آنچه بدعتهای دینی و اعمالی مانند زیارت قبور اولیاء میدانست، مخالفت میورزید. وهابیت برای بیش از دو قرن، بهعنوان اعتقاد رسمی در شبه جزیره عربی ترویج میشد و عمیقاً بر نظام آموزشی، چارچوب قانونی و هنجارهای اجتماعی کشور تأثیر میگذاشت. این سلطه تاریخی اغلب منجر به نوعی تصلب و جمود در اندیشه دینی میشد که با ساختار قدرت سیاسی در هم تنیده بود.[1]
از دهه ۱۹۸۰، یک جریان فکری داخلی مهم به نام جنبش صحوه یا بیداری در عربستان سعودی پدیدار شد. این جنبش، شکلی از وهابیت انتقادی را نمایندگی میکرد که از موج گستردهتر اسلام سیاسی، بهویژه اخوانالمسلمین مصر، الهام گرفته بود. علمای صحوه، که اغلب نسبتاً مدرن بودند، آشکارا سیاستهای جاری دولت و سکوت تأییدآمیز وهابیت رسمی را به چالش کشیدند. جنبش صحوه مراحل متمایزی را پشت سر گذاشت که نشاندهنده سازگاری و چالشهای آن بود. در ابتدا، این جنبش وارد منازعه ایدئولوژیک با دولت شد. اما پس از حملات ۱۱ سپتامبر (۱۹۹۹-۲۰۰۸)، به سمت همکاری با دولت تغییر رویکرد داد، چراکه نظام سعودی به دنبال فاصله گرفتن از خشونتهای جهادی و سرکوب مخالفان بود.در آخرین مرحله یعنی اصلاحطلبی مدنی بعد از سال 2008، چهرههای صحوه موضعی عملگرایانهتر اتخاذ کردند و از ارزشهای دموکراتیک گستردهتر، تساهل و همزیستی مسالمتآمیز حمایت کردند و از اجرای سختگیرانه شریعت فاصله گرفته و بر اسلام مدنی و اجتماعی تمرکز کردند.[2]
پیگیری توسعه و نوسازی سریع در عربستان سعودی همواره تنشهایی را با اندیشه دینی سنتی عمیقاً ریشهدار ایجاد کرده است. به خصوص تحت رهبری محمد بن سلمان، تغییری آشکار به سمت دوران پس از وهابیت، رخ داده است. این تحول شامل تلاشی آگاهانه برای کاهش نفوذ علمای دینی سنتی و ترویج فعالانه یک روایت ملیگرایانه است که بر مؤلفههای غیر اسلامی هویت سعودی تأکید دارد. این جهتگیری جدید در اصلاحات اجتماعی قابل توجهی مانند اجازه رانندگی به زنان، بازگشایی سینماهای عمومی و کاهش قابل توجه اختیارات پلیس مذهبی نمود یافته است. این اصلاحات با هدف ایجاد فضاهای لیبرالیزه بیشتر در عربستان است. [3]
بر این اساس در دهههای گذشته مواجهه رهبران و جامعه عربستان با جهان مدرن، به ورود و برجسته شدن جریانهای فکری متجدد به فضای اندیشهای عربستان منجر شد و روایتها و نظم فکری وهابی مورد چالش قرار گرفت. در این راستا و در حالی که عربستان با در اولویت قرار دادن برنامه چشمانداز 2030 به ایجاد اصلاحاتی جدی پرداخته است، فضای فکری و اندیشهای متکثری نیز در این کشور در حال شکلگیری است که به معنی ایجاد و رشد حوزههای فکری مختلف و ظهور مراکز فکری و اندیشهورزانی جدید است.
حوزه های شاخص اندیشه ورزی در عربستان
پیرو تحولات سیاسی، فرهنگی- اجتماعی و اقتصادی در عربستان، حوزه های مختلفی از اندیشهورزی در این کشور شکل گرفته و در حال رشد است. چشمانداز ۲۰۳۰ بهعنوان چارچوب راهبردی اصلی، اقتصاد این کشور را با کاهش وابستگی به نفت و تنوع بخشیدن به بخشهای دانشبنیان، بازسازی میکند. این چشمانداز صراحتاً با هدف توسعه خدمات عمومی هوشمند و پرورش یک اقتصاد پویا و نوآوریمحور است. این تغییر راهبردی ذاتاً فعالیتهای فکری را در زمینههای مختلف مرتبط با توسعه اقتصادی، نوآوری و فناوری اولویتبندی و ترویج میکند. ضمن اینکه با توجه به تغییر و تحولات فرهنگی و اجتماعی، این حوزه از مطالعات و اندیشهورزی نیز در عربستان مورد توجه است.
برای دستیابی به تنوع اقتصادی در عربستان در بخشهای حیاتی سرمایهگذاریهای قابل توجهی انجام شده است. در این راستا فعالیتهای فکری و تحقیقاتی در حوزه های اقتصادی نیز روند رو به رشدی را تجربه میکند. ضمن اینکه چگونگی بهره گیری از دانش و فناوریهای جدید برای توسغه اقتصادی نیز به شدت مورد توجه است. بهعنوان نمونه با هدف دوگانه دستیابی به امنیت غذایی و تحریک رشد اقتصادی، سرمایهگذاریها در نوآوری و فناوری کشاورزی از ۳۷ میلیارد ریال سعودی (حدود ۱۰ میلیارد دلار) فراتر رفته است، این سرمایهگذاریها شامل فناوریهای کشاورزی مدرن، دامداری، شیلات، فرآوری مواد غذایی و توسعه زیرساختها میشود. کمیته عالی پژوهش، توسعه و نوآوری عربستان که در ژوئن ۲۰۲۲ تأسیس شد، در این راستا نقش محوری دارد. این کمیته مسئول تعیین اولویتهای ملی توسعه و نوآوری است که شامل سلامت و رفاه، محیط زیست پایدار و تأمین نیازهای اساسی، رهبری در انرژی و صنعت، و اقتصادهای آینده (مانند پروژه بلندپروازانه نئوم و پروژه دریای سرخ) میشود. یک هدف بلندمدت کلیدی، افزایش سرمایهگذاری تولید ناخالص داخلی در پژوهش به ۲.۵ درصد تا سال ۲۰۴۰ است.[4]
هوش مصنوعی، امنیت سایبری و حکمرانی دیجیتال نیز از جمله حوزه های مهم فکری و اندیشهورزی در عربستان است. عربستان سعودی در توسعه هوش مصنوعی در منطقه خلیج فارس نقشی پیشگام ایفا میکند. در این راستا از جمله پیشنویس قانون جدید مالکیت فکری شامل مقررات خاصی برای مالکیت فکری محصولات ایجاد شده توسط هوش مصنوعی است. این اقدام قانونی با هدف حمایت از اهداف راهبردی سازمان یافته و هوش مصنوعی عربستان است که به دنبال حداکثر کردن سهم هوش مصنوعی در چشمانداز ۲۰۳۰ است. این قانون همچنین حمایت مالی از اختراعات مالکیت فکری مرتبط با فناوریهای نوظهور و هوش مصنوعی را فراهم میکند و سازمان داده و هوش مصنوعی ممکن است مسیر تسریعشدهای را برای بررسی آنها ارائه دهد.[5]
آموزش عالی سعودی فعالانه در حال پذیرش فناوریهای هوش مصنوعی است. این ادغام بهعنوان وسیلهای برای تقویت تجربیات یادگیری و پرورش مهارتهای ضروری قرن بیست و یکم مانند تفکر انتقادی، خلاقیت و سازگاری تلقی میشود که به صورت مستقیم با اهداف چشمانداز ۲۰۳۰ برای توسعه نیروی کار آماده برای آینده همسو است. [6]
رویکرد عربستان سعودی به مالکیت فکری، بهویژه در مورد فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی، با پیشگامی استثنایی در تنظیمگری و آیندهنگری راهبردی مشخص میشود. با تأسیس یک سازمان اختصاصی و یکپارچه مالکیت فکری و تدوین سریع قوانینی که بهطور خاص به چالشهای جدیدی مانند مالکیت فکری تولید شده توسط هوش مصنوعی میپردازند، این کشور در حال ایجاد یک محیط قانونی و مالی است که برای ترغیب و تسریع نوآوری در حوزههای فناوری پیشرفته طراحی شده است. این رویکرد نشان میدهد که دولت، فعالیت فکری در این حوزههای خاص را بهعنوان یک عامل مستقیم و حیاتی برای تحقق چشمانداز ۲۰۳۰ خود تلقی نموده و هدف آن مطرح شدن بهعنوان یک رهبر منطقهای و بالقوه جهانی در زمینههای فکری و فناورانه آیندهمحور است.[7]
در کنار حوزه های جدید علمی و فناوریهای نو، با توجه به تداوم اهمیت بخش انرژی برای عربستان، حوزه انرژی و محیط زیست نیز همچنان به عنوان یکی از اولویتهای مهم فکری و پژوهشی در این کشور است. از جمله مرکز مطالعات و تحقیقات نفتی ملک عبدالله به عنوان اندیشکده ای تخصصی در حوزه اقتصاد انرژی و سیاستهای انرژی محسوب میشود. این مرکز از جمله به تحلیل بازارهای جهانی انرژی، هیدروکربن، تجدیدپذیرها، برق، مواد معدنی استراتژیک و مطالعات گذار انرژی میپردازد.[8] همچنین، برخی گزارشها در مورد توانمندی مراکز تحقیقاتی در عربستان 2023 نشان میدهد که انرژی و منابع طبیعی یکی از موضوعات محوری برای اندیشکدهها محسوب میشود. [9]
علوم انسانی و مطالعات فرهنگی و اجتماعی یکی دیگر از حوزههای اندیشه ورزی در عربستان محسوب میشود. مرکز ملی مطالعات اجتماعی[10] که در سال ۲۰۱۲ تأسیس و در سال ۲۰۱۵ عملیاتی شد، نقش مهمی در نظارت، مطالعه و تحلیل پدیدههای اجتماعی و خانوادگی ایفا میکند. مأموریت آن شامل ارائه راهحلها و توصیههای مبتنی بر شواهد به مقامات دولتی برای سیاستگذاری است. [11]مؤسساتی مانند مرکز ملک فیصل برای پژوهشها و مطالعات اسلامی[12] نیز برنامههای مطالعات فرهنگی اختصاصی را تأسیس کردهاند. این برنامهها با هدف تحلیل تغییرات فرهنگی در سطوح محلی، منطقهای و جهانی و افزایش کیفیت بحث عمومی در مورد سیاستهای فرهنگی، بر درک فرهنگ، سیاستهای فرهنگی، هویت، گفتمانهای فرهنگی و تولیدات فرهنگی خلاقانه تمرکز دارند. این مرکز با وزارت فرهنگ برای تهیه و انتشار گزارش وضعیت فرهنگ در پادشاهی عربستان سعودی همکاری کرده است.[13]
فلسفه، که بهطور سنتی یک فعالیت آکادمیک انتزاعی تلقی میشد، اکنون شاهد احیای علاقه است. وزارت آموزش و پرورش در سال ۲۰۱۹ فلسفه را در برنامههای درسی خود، از مرحله متوسطه، گنجاند. این گنجاندن با هدف پرورش مهارتهای تفکر انتقادی از طریق لنز فلسفی، افزایش توانایی تصمیمگیری عاقلانهتر و منطقیتر، ارزیابی ارزشها و فضایل، و تسهیل بهبود تواناییهای سخنرانی عمومی و گفتوگو در میان جوانان است. کنفرانسها و انجمنهای فلسفی در پادشاهی بر مزایای فلسفه و اهمیت سؤالات آن در مقابله با چالشهای روزمره، تسهیل ارتباط میان مردم، حمایت از فرهنگ همزیستی و افزایش درک از دیگران تأکید کردهاند. کمیسیون ادبیات، نشر و ترجمه عربستان سعودی کنفرانس فلسفه بینالمللی ریاض را در سال ۲۰۲۱ راهاندازی کرد و انجمن فلسفه عربستان سعودی در سال ۲۰۲۰ تأسیس شد و پس از آن مرکز فلسفه و اخلاق عربستان سعودی در سال 2022 شکل گرفت.[14]
حوزه مهم دیگر فکری و اندیشهای که اهمیت آن هر روز افزایش مییابد، حکمرانی و سیاست خارجی است. اندیشه ورزی در حوزه حکمرانی عمدتا با محوریت دولت الکترونیک و اصلاحات اداری است که شامل محورهایی مانند بهبود کارآمدی دولت، سنجش عملکرد دستگاهها، حاکمیت داده و همچنین شفافیت و مبارزه با فساد است. در حوزه سیاست خارجی، امنیت منطقهای و ژئوپلیتیک نیز تلاش میشود تا عرصههای کلیدی برای سیاست خارجی عربستان مورد بررسی قرار گیرد که اصلیترین آنها عبارتند از: روابط با آمریکا، چین، روسیه و اتحادیه اروپا؛ خاورمیانه با محوریت عربستان؛ رقابت با ایران و مدیریت تنش حضور در پیمانهای امنیتی جدید مانند ائتلاف دریایی دریای سرخ؛ امنیت دریایی در خلیج فارس، تنگه هرمز و بابالمندب و؛ جنگ یمن و امنیت مرزی.
مراکز مطالعات راهبردی و اندیشکدههای شاخص در عربستان
اندیشکدههای عربستان به سه گروه اصلی تقسیم میشوند. اول، اندیشکدههای دولتی که عمدتاً برای کمک به دولت در سیاستگذاری، تحلیل داده، تولید ایده، حکمرانی و شناخت افکار عمومی ایجاد شدهاند و حدود 32 درصد از اندیشکدهها را تشکیل میدهند. حوزههای کاری این اندیشکدهها از جمله شامل تحلیل سیاستهای عمومی و پشتیبانی کارشناسی برای دولت و تصمیمگیران است. دوم، اندیشکدههای دانشگاهی که معمولاً زیرمجموعه دانشگاهها بوده و تمرکز آنها بیشتر بر تحقیقات علمی، نوآوری و فناوری، مطالعات اجتماعی و اقتصادی و سیاستگذاری مبتنی بر شواهد است. این اندیشکدهها حدود 29 درصد اندیشکدهها را شامل میشوند. سوم، اندیشکدههای مستقل که معمولا توسط بخش خصوصی، مراکز پژوهشی مستقل یا نهادهای غیرانتفاعی اداره میشوند و حدود 32 درصد هستند. این اندیشکدهها بر حوزههای نوآورانه، رسانه، اقتصاد دیجیتال، فناوری، و روابط بینالملل تمرکز دارند و در شکلدهی به گفتمان عمومی و تولید محتوا فعالاند. [15]
چشمانداز فکری عربستان سعودی توسط مجموعهای از مراکز مطالعاتی و اتاقهای فکر مهم شکل میگیرد که هر یک بر حوزههای تخصصی خاصی تمرکز دارند و به گفتمان ملی و بینالمللی کمک میکنند.
مرکز مطالعات و تحقیقات نفتی ملک عبدالله یک اتاق فکر راهبردی برجسته است که در مورد سیاستهای انرژی در چشمانداز پیچیده جهانی مشاوره میدهد. هدف اصلی این مرکز پر کردن شکاف میان دادهها و تصمیمگیری با ارائه دیدگاههای تخصصی در مورد اقتصاد انرژی جهانی و پایداری است. حوزههای تمرکز اصلی آن شامل بازارهای انرژی جهانی (شامل هیدروکربنها، پتروشیمیها، انرژیهای تجدیدپذیر و برق)، بخش انرژی عربستان سعودی (حملونقل، زیرساخت و بهرهوری انرژی) و مسائل حیاتی اقلیم و پایداری (از جمله فناوریهای هیدروژن، جذب کربن و راهحلهای مبتنی بر طبیعت) است. مرکز ملک عبدالله، طیف وسیعی از خروجیها از جمله انتشارات داوریشده، خدمات مشاورهای، ابزارهای داده تعاملی و یک پورتال داده عمومی را ارائه میدهد.[16]
مرکز مطالعات، پژوهش و ارتباطات اصبار که در سال ۱۹۹۴ تأسیس شد، پژوهشهایی را انجام و مشاورههای روششناختی را برای افزایش کارایی تصمیمگیری ارائه میدهد. حوزههای اصلی کاری آن شامل مطالعات اقتصادی، مطالعات راهبردی، مطالعات مستند و مطالعات اجتماعی است. مرکز اصبار همچنین در زمینه نشر فعال است و انجمنهای مهمی مانند انجمن اصبار، انجمن بینالمللی اصبار و انجمن نوآوری اجتماعی را برگزار میکند. [17]
مرکز پژوهشهای خلیج (فارس) نیز یک اتاق فکر خصوصی، غیرحزبی و غیرانتفاعی است که در سال ۲۰۰۰ تأسیس شد و در منطقه وسیعتر خلیج فارس، شامل کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، ایران، عراق و یمن تخصص دارد. تمرکز این مرکز میانرشتهای است و پژوهشهای علوم اجتماعی، روابط بینالملل، سیاست کشورهای شورای همکاری خلیج فارس، آموزش، رسانههای خبری و مشاوره را پوشش میدهد. خروجیهای کلیدی آن شامل انتشاراتی مانند مجله آراء و مقالات پژوهشی مختلف، در کنار برگزاری کارگاهها، سمینارها و کنفرانسها است.[18]
مرکز ملک سلمان برای حکمرانی محلی بهعنوان اولین اتاق فکر سعودی شناخته میشود که در سال ۲۰۱۴ تأسیس شد. این مرکز بهعنوان یک اتاق فکر غیرانتفاعی با تمرکز بر حکمرانی شهری و منطقهای، سیاست عمومی، توسعه اقتصادی محلی، مشارکت شهروندان و ظرفیتسازی نهادی فعالیت میکند و انتشارات آن نشاندهنده تمرکز بر حکمرانی شرکتی و ساختارهای دولت محلی است.[19]
مرکز آیندهپژوهی فضایی نیز یک قطب جهانی است که توسط سازمان فضایی عربستان سعودی و مجمع جهانی اقتصاد تأسیس شده است و بهعنوان اولین مرکز مرتبط با انقلاب صنعتی چهارم بهطور خاص بر فضا تمرکز دارد. مأموریت آن پیشبرد اقتصاد فضایی جهانی از طریق توسعه سیاست، نوآوری فناورانه و مشارکتهای راهبردی است. اهداف کلیدی مرکز نیز شامل هدایت و پایداری اقتصاد فضایی و تسریع فناوری فضایی است.[20]
مرکز آیندهنگری فناوری که در ابتدا در سال ۲۰۲۰ تحت وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات بهعنوان مرکز آیندهنگری فناوری تأسیس شد، اکنون بهعنوان معاونت آیندهنگری فناوری و اقتصاد دیجیتال فعالیت میکند. این معاونت مطالعات و پژوهشهای تحلیلی را در زمینههای مختلف فناوری و اقتصاد دیجیتال انجام میدهد. مأموریت مرکز شامل حمایت از تصمیمگیری مبتنی بر دانش، غنیسازی دانش در مورد فناوریهای آینده، و هدایت پذیرش فناوریهای نوظهور با ارزیابی تأثیر آنها بر بخشهای مختلف اقتصادی است.[21]
مرکز ملی مطالعات اجتماعی که در سال ۲۰۱۲ تأسیس و در سال ۲۰۱۵ عملیاتی شد، یک مرکز مشاوره سعودی است که در نظارت، مطالعه و تحلیل پدیدههای اجتماعی و خانوادگی تخصص دارد. این مرکز راهحلها و توصیههایی را به مقامات دولتی برای سیاستگذاری، برنامهریزی و تصمیمگیری ارائه میدهد و قصد دارد یک پایگاه داده متمرکز ایجاد کند، مشاوره علمی و فنی ارائه دهد، روشهای پژوهشی را توسعه دهد و مطالعاتی را منتشر کند.[22]
اندیشه ورزان برجسته عربستان
در عربستان سعودی، محمد بن عبدالوهاب همواره بهعنوان یک چهره فکری بنیادی مطرح بوده است. آموزههای الهیاتی او، که در مکتب حنبلی ریشه داشته و تحت تأثیر ابن تیمیه قرار داشت، اساس ایدئولوژیک و فکری اولین دولت سعودی را تشکیل داد و هویت دینی و اجتماعی آن را برای قرنها شکل داد. با این حال ظهور اندیشمندان برجسته در عربستان تحت تاثیر روند توسعه و تکامل دولت در این کشور بوده است. در ابتدا، نفوذ فکری تقریباً به علمای دینی گره خورده بود و مشروعیت ایدئولوژیک را برای دولت نوپای سعودی فراهم میکرد. با این حال، با مدرن شدن پادشاهی و تعامل آن با جامعه بینالمللی، تعریف اندیشمند گسترش یافت وافرادی با تخصصهای متنوع در حقوق، دیپلماسی، مدیریت و امور فرهنگی را نیز شامل شد. این چهرهها در ساختار عملی و جایگاه بینالمللی دولت مدرن سعودی نقش ابزاری داشتند. لذا چشمانداز فکری اولیه عربستان سعودی شاهد حضور چهرههایی بود که مستقیماً در شکلگیری و تثبیت دولت مدرن سعودی نقش داشتند. این افراد شامل اعضای خاندان سلطنتی و مشاوران خارجی با تخصصهای متنوع بودند. از جمله افراد برجسته میتوان به شاهزاده عبدالله بن عبدالرحمن آل فیصل آل سعود؛ شاهزاده احمد بن عبدالله الثنیان آل سعود؛ هاشم بن احمد الرفاعی؛ حافظ وهبه؛ یوسف یاسین؛ محمد بن عبدالله المانع و فؤاد حمزه اشاره کرد. این چهرهها نقشهای حیاتی در زمینههای نظامی، سیاسی و فرهنگی ایفا کردند و اغلب از طریق موقعیتهای مشاورهای، دیپلماسی و نشر مشارکت داشتند.[23]
چشمانداز فرهنگی مدرن عربستان بهطور فعال توسط نسل جدیدی از اندیشمندان و هنرمندان بازتعریف میشود. از جمله چهرههای برجسته فکری- هنری میتوان به احمد مطر اشاره کرد که یک پزشک واجد شرایط است که به یکی از تأثیرگذارترین هنرمندان معاصر عربستان سعودی تبدیل شده است. او در بازتعریف چشمانداز فرهنگی پادشاهی نقش مهمی دارد. لیان محمود نیز با پذیرش هنر غیرمتعارف و ناراحتکننده، جایگاه خود را در صحنه هنری ریاض تثبیت کرده است. او به دنبال برانگیختن ناراحتی و تفکر عمیقتر از طریق هنر خود است و صحنههای جادویی را در تصاویر معمولی خلق میکند. ریم الفیصل شاهزاده و هنرمندی است که در عکاسی فعالیت میکند و با آمیختن ارزشهای سنتی با نگاه مدرن، تلاش میکند تصویر جدیدی از هویت فرهنگی سعودی ارائه دهد. نجود العتیبی و منال الضویان نیز از دیگر چهره های هنری و فکری در این عرصه هستند.[24]
با توسعه فکری و فرهنگی در عربستان شخصیتهای عمومی و مفسران نیز به گفتمان فکری این کشور کمک میکنند. از جمله این افراد میتوان به عبدالرحمن الشبیلی (متخصص رسانه و مورخ)، عبدالعزیز الرفاعی (نویسنده، پژوهشگر و شاعر، بنیانگذار انجمن ادبی)، جواد الرمضان (نویسنده و مورخ)، سعد البواردی (شاعر و روزنامهنگار)، عباس غزاوی (گوینده و دیپلمات)، مزیاد السبیعی (شخصیت رسانهای) و محمد الطویان (بازیگر و نویسنده) اشاره کرد. در اوایل دهه ۲۰۰۰، روشنفکران سعودی نقش مهمی در درخواست برای اصلاحات، از جمله پارلمان منتخب، قوه قضائیه مستقل و حقوق زنان، ایفا کردند. [25]
علاوه بر موارد فوق میتوان به مجموعهای از اندیشهورزان در عرصه های مختلف مطالعاتی در شرایط جدید عربستان نیز اشاره کرد. از اندیشمندان و ایدهپردازان سیاست و روابط بینالملل عبدالعزیز بن صقر رئیس مرکز مطالعات خلیج (فارس) و خالد الدخیل به عنوان جامعه شناس سیاسی برجسته, علی الشدی و عبدالعزیز الخضر قابل اشاره است. از مهمترین اندیشمندان حوزه اجتماعی، فرهنگی و تحول نسلی در عربستان نیز عبارتند از: سعد البازعی، عبدالله الغدامی، ابراهیم البلیهی، ترکی الحمد و محمد الرمیح. از متفکران دینی موثر در بازتعریف اسلام سعودی میتوان به حسن المالکی، عبدالله بن بیه و شیخ صالح الفوزان اشاره کرد. همچنین از مهمترین اندیشمندان اقتصاد، توسعه و چشمانداز 2030 در عربستان نیز عبارتند از: عادل فقیه از معماران اولیه سیاستهای چشمانداز 2030؛ محمد التویجری متفکر اقتصادی و مذاکرهکننده ارشد سعودی؛ فهد الترکی، اقتصاددان برجسته و؛ راكان الطيار، متخصص مدیریت و اقتصاد. از جمله اندیشمندان حوزه فناوری، هوش مصنوعی و آیندهپژوهی در عربستان نیز میتوان به عبدالله الغامدي و مشاري النعيم اشاره کرد. مهمترین اندیشمندان رسانه، ارتباطات و قدرت نرم سعودی نیز عبارتند از: عبدالرحمن الراشد و تركي الدخيل. اندیشمندان حوزه مطالعات امنیتی و نظامی در عربستان نیز از جمله شامل محمد السليمی و منصور المرزوقي است.[26]
سیاست ها، قوانین و طرح های مهم عربستان در ارتباط با توسعه زیست بوم اندیشه ورزی
در عربستان مجموعه ای از راهبردها و سیاستهای ذیل چشمانداز 2030، با توسعه زیستبوم اندیشه ورزی در ارتباط هستند که مهمترین آنها را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد.
راهبرد ملی پژوهش، توسعه و نوآوری: کمیته عالی پژوهش، توسعه و نوآوری که در ژوئن ۲۰۲۲ تأسیس شد، مسئول تعیین اولویتهای ملی پژوهش، توسعه و نوآوری است. این اولویتها شامل سلامت و رفاه، محیط زیست پایدار و تأمین نیازهای اساسی، رهبری در انرژی و صنعت، و اقتصادهای آینده (مانند پروژههای نئوم و دریای سرخ) است. یک هدف بلندپروازانه برای این راهبرد، دستیابی به ۲.۵ درصد سرمایهگذاری تولید ناخالص داخلی در پژوهش تا سال ۲۰۴۰ است.[27]
راهبرد ملی مالکیت فکری (۲۰۲۲): این راهبرد که در دسامبر ۲۰۲۲ راهاندازی شد، با هدف صریح پرورش نوآوری و خلاقیت طراحی شده است. این راهبرد بر چهار ستون اصلی استوار است: تولید مالکیت فکری، مدیریت مؤثر آن، سرمایهگذاری در تجاریسازی آن و حفاظت قوی از آن. [28]
راهبرد توسعه توانمندی فرهنگی (۲۰۲۲): این راهبرد که در دسامبر ۲۰۲۲ توسط وزارت فرهنگ و وزارت آموزش و پرورش راهاندازی شد، بر همسو کردن نتایج آموزشی با نیازهای بخش فرهنگی، ادغام هنر و فرهنگ در تمامی مراحل آموزش و پرورش، و پرورش استعدادهای فرهنگی تمرکز دارد.[29]
حمایت از زیستبوم اندیشهورزی در عربستان سعودی نیز از طریق چارچوبهای قانونی و نهادهای حمایتی قوی انجام میشود که در زیر به مهمترین آنها پرداخته میشود.
سازمان سعودی مالکیت فکری: این سازمان که در سال ۲۰۱۸ تأسیس شد، دارای مأموریت تنظیم، حمایت، توسعه، نظارت، حفاظت و پیشبرد حقوق مالکیت فکری است. سازمان مالکیت فکری در پرورش فرهنگ نوآوری در کشور نقش کلیدی دارد و همکاریهای راهبردی با دفاتر بینالمللی مالکیت فکری برقرار کرده است تا بهترین شیوههای جهانی را جذب کند. [30]
قانون پیشنهادی مالکیت فکری هوش مصنوعی: عربستان سعودی در حال پیشگامی در تنظیمگری هوش مصنوعی است. پیشنویس قانون جدید مالکیت فکری شامل مقررات خاصی برای مالکیت فکری ایجاد شده توسط هوش مصنوعی است. این قانون همچنین حمایت مالی از اختراعات مالکیت فکری مرتبط با فناوریهای نوظهور و هوش مصنوعی را فراهم میکند. [31]
دادستانی مالکیت فکری و کلینیکهای مالکیت فکری: ابتکارات اخیر شامل دادستانی مالکیت فکری است که در فوریه ۲۰۲۴ تصویب شد و هدف آن ارائه محیطی متمایز برای تنظیم، توسعه و ارائه خدمات قضایی در زمینههای مالکیت فکری است. کلینیکهای مالکیت فکری نیز بهعنوان بخشی از برنامههای توانمندسازی مالکیت فکری، خدمات مشاورهای، فنی و پشتیبانی از شرکتهای مبتنی بر مالکیت فکری را ارائه میدهند.[32]
کتابشناسی
[1][1] محمد محمودی کیا (1402)، اندیشه توسعه در عربستان سعودی (2022- 2015)؛ تقابل نهاد قدرت با نهاد مشروعیت دینی، سیاست خارجی سال 37، شماره 1 (پیاپی 145)، صص 132-140.
[2] همان.
[3] RAIHAN ISMAI (2023), SAUDI SALAFI CLERICS UNDER MBS: REFORM AND SURVIVAL,
OCTOBER 2023, at:
https://www.brandeis.edu/crown/publications/middle-east-briefs/pdfs/101-200/meb156.pdf
[4] منهاجالدین صبوری (1403)، تحول در صنعت کشاورزی عربستان سعودی: نوآوری و سرمایهگذاری برای آیندهای پایدار، قابل دسترسی در: https://ssed.ir/%d8%aa%d8%ad%d9%88%d9%84-%d8%af%d8%b1-%d8%b5%d9%86%d8%b9%d8%aa-%da%a9%d8%b4%d8%a7%d9%88%d8%b1%d8%b2%db%8c-%d8%b9%d8%b1%d8%a8%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%b9%d9%88%d8%af%db%8c-%d9%86%d9%88%d8%a2/
[5]Melissa Murry (2023), Saudi Arabia pioneers’ regulation of Artificial Intelligence in the Gulf Region with proposed new Intellectual Property Law, at:
https://www.twobirds.com/en/insights/2023/global/saudi-arabia-pioneers-regulation-of-artificial-intelligence
[6] Eman Faisal (2024), Unlock the potential for Saudi Arabian higher education: a systematic review of the benefits of ChatGPT, Front. Educ Sec. Higher Education, Volume 9 – 2024, At: https://www.frontiersin.org/journals/education/articles/10.3389/feduc.2024.1325601/full
[7] ibid.
[8] KAPSARC (2024), 2024 Annual Report. King Abdullah Petroleum Studies and Research Center, at:
https://testws.kapsarc.org/media/lygfxay3/2024-annual-report.pdf
[9] Andrea Baertl (2023), Saudi Arabia: think tank state of the sector 2023, at: https://onthinktanks.org/publication/saudi-arabia-think-tank-state-of-the-sector-2023/?
[10] NCSS
[11] Saudipedia (2025), National Center for Social Studies, at:
https://saudipedia.com/en/article/2388/government-and-politics/centers/national-center-for-social-studies
[12] KFCRIS
[13] Kfcris (2025), Cultural Studies Program, at:
https://www.kfcris.com/en/view/77
[14]saudipedia (2025), Philosophy in the Kingdom, at:
https://saudipedia.com/en/article/1908/culture/cultural-affairs/philosophy-in-the-kingdom
[15] Andrea Baert, op.cit.
[16]Gwu (2025), Middle East and North Africa: Think Tanks & NGOs, at: https://libguides.gwu.edu/MENA/ThinkTank-NGO
[17]OTT (2025), Asbar Center for Research and Studies, at:
https://onthinktanks.org/think-tank/%D9%85%D8%B1%D9%83%D8%B2-%D8%A3%D8%B3%D8%A8%D8%A7%D8%B1-%D9%84%D9%84%D8%A8%D8%AD%D9%88%D8%AB-%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%AA/
[18] Gulf Research Center. (n.d.). Publications. Gulf Research Center, at:
https://www.grc.net/publications
[19] Eman Faisal, op.cit.
[20] Spacefutures (2025), Centre for Space Futures, at: https://www.spacefutures-sa.com/home
[21]Foresight (2025), Technology Foresight Center Research Award, at:
https://foresight.directory/profiles/643
[22]saudipedia (2025), National Center for Social Studies, at:
https://saudipedia.com/en/article/2388/government-and-politics/centers/national-center-for-social-studies
[23] Marwa Mahmoud (2022), Intellectuals around the Founder of Saudi Arabia, at:
https://www.leaders-mena.com/intellectuals-around-the-founder-of-saudi-arabia/
[24] Iffat Nawaz (2025), 5 Emerging Saudi Artists Redefining Contemporary Culture, at:
https://sandytimes.ae/articles/2543/5-emerging-saudi-artists-redefining-contemporary-culture
[25] saudipedia (2025), Figures / Intellectuals and Artists, at:
https://saudipedia.com/en/morearticles/figures/intellectuals-and-artists
[26] ibid.
[27] marifa (2025), Saudi Vision 2030, at; https://marifa.kaust.edu.sa/vision-2023/Vision2030
[28] Saudipedia (2025), Intellectual Property Protection in Saudi Arabia, at:
https://saudipedia.com/en/article/4104/government-and-politics/government-affairs/intellectual-property-protection-in-saudi-arabia
[29]saudipedia (2025), Cultural Capability Development Strategy, at:
https://saudipedia.com/en/article/3759/culture/cultural-affairs/cultural-capability-development-strategy
[30] ibid.
[31] Melissa Murray (2023), Saudi Arabia pioneers’ regulation of Artificial Intelligence in the Gulf Region with proposed new Intellectual Property Law, at:
https://www.twobirds.com/en/insights/2023/global/saudi-arabia-pioneers-regulation-of-artificial-intelligence
[32]saudipedia (2025), Intellectual Property Protection in Saudi Arabia, at:
https://saudipedia.com/en/article/4104/government-and-politics/government-affairs/intellectual-property-protection-in-saudi-arabia