هنرهای تجسمی در ترکیه
هنرهای تجسمی در ترکیه حاصل همنشینی تدریجی سه لایه تاریخی متمایز اما بههمپیوسته است: نخست، میراث دیرپای هنرهای کتابی و تزیینی در دوره عثمانی، شامل نگارگری درباری، تذهیب، خوشنویسی و دیگر هنرهای وابسته به تولید نسخههای خطی؛ دوم، گذار نهادی به آموزش آکادمیک هنر از اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم که با تأسیس مدرسهها و آکادمیهای هنرهای زیبا سامان یافت؛ و سوم، شکلگیری میدان هنر معاصر از دهه ۱۹۸۰ به بعد، همزمان با گسترش گالریها، موزهها، نمایشگاههای بینالمللی و دوسالانهها. این مسیر تاریخی نه بر گسست کامل از سنت استوار بوده و نه بر تداوم بیواسطه آن، بلکه بر بازآرایی تدریجی رابطه سنت و مدرنیته در قالب نهادها، سبکها و سازوکارهای نمایش و ارزشگذاری هنری شکل گرفته است.
میراث کلاسیک: هنرهای کتابی و تزیینی عثمانی
در دوره عثمانی، آنچه امروز ذیل عنوان «هنرهای تجسمی» شناخته میشود، عمدتاً در چارچوب هنرهای درباری و کتابی معنا مییافت. نگارگری نسخههای مصور، تذهیب، خوشنویسی، کاغذ ابر و باد و صحافی از شاخههای اصلی این منظومه بودند. کارکرد این هنرها با کتابت متون دینی، تاریخی و ادبی، تاریخنگاری تصویری و آیینهای مذهبی و درباری پیوندی تنگاتنگ داشت. اثر هنری در این ساختار نه بهمثابه کالایی مستقل در بازار، بلکه در بستر نظام حامیگری سلطنتی و سازمان کارگاهی تولید و تثبیت میشد. این میراث در دورههای بعد، بهویژه در مواجهه با مدرنیته و شکلگیری دولت-ملت، بهعنوان سرمایهای نمادین برای تعریف هویت هنری عثمانی و سپس ترکیه بهکار گرفته شد و در گفتمانهای ملیگرایانه یا بازگشت به سنت، بهصورت گزینشی بازخوانی گردید.
گذار نهادی به هنر آکادمیک
نقطه عطف مدرنسازی هنرهای تجسمی در قلمرو عثمانی را میتوان در تأسیس «مکتب صنایع نفیسه» در استانبول جستوجو کرد. این نهاد، از اواخر سده نوزدهم، آموزش رسمی نقاشی، مجسمهسازی و معماری را در قالبی آکادمیک سامان داد و چارچوب نهادی تازهای برای تربیت هنرمند پدید آورد. در روایت نهادی دانشگاه معمارسنان، آغاز فعالیت این مدرسه در سال ۱۸۸۳ بهعنوان لحظه تثبیت آموزش آکادمیک هنر در استانبول معرفی شده است[۱]. دانشنامه اسلام ترکیه نیز صنایع نفیسه را بهعنوان یک مؤسسه آموزش عالی هنرهای زیبا معرفی میکند و تحولات مدیریتی و کارکردی آن را در دهههای بعد گزارش میدهد[۲].
در این تغییرات و گذار تاریخی ، عثمان حمدی بیگ نقشی محوری و اصلی ر ایفا کرد. اهمیت او صرفاً به فعالیتهای نقاشانه محدود نبود، بلکه در پیوند دادن آموزش هنر با موزهداری، باستانشناسی و مدیریت فرهنگی تجلی یافت. منابع نهادی مرتبط با میراث عثمان حمدی بر نقش تعیینکننده او در تأسیس و پیشبرد صنایع نفیسه و توسعه آموزش هنر تأکید دارند (3). همچنین یک منبع دانشگاهی منتشرشده از سوی دانشگاه معمارسنان، شخصیت چندساحتی او و جایگاهش را در شکلدهی به هنر نوین و مدیریت میراث فرهنگی برجسته میسازد (4). پیامد این نهادینهسازی، استانداردسازی آموزش هنر و تغییر منطق مشروعیت از نظام کارگاهی و حامیگری سنتی به نهادهای آموزشی، موزهای و نمایشگاهی بود؛ تحولی که در دوره جمهوری و سپس در میدان هنر معاصر شدت و عمق بیشتری یافت.
دوره جمهوری: دولت، نوسازی و روایت ملی
با استقرار جمهوری ترکیه، هنرهای تجسمی در چارچوب پروژه نوسازی و ساخت هویت ملی بازتعریف شد. تقویت نهادهای گردآوری، حفاظت و نمایش آثار هنری—بهویژه موزههای دولتی—از ابزارهای اصلی این بازتعریف بهشمار میآمد. موزه نقاشی و مجسمهسازی آنکارا نمونهای شاخص از این سیاست نهادی است که از سوی وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه بهعنوان یکی از مجموعههای مهم هنرهای تجسمی معرفی میشود و جایگاه آن در نمایش میراث هنر مدرن و معاصر کشور مورد تأکید قرار گرفته است (5). در معرفی رسمی استانداری آنکارا نیز بر نقش این نهاد در تبدیلشدن به یک سازمان موزهای مدرن پس از مرمت و بازگشایی مجدد تأکید شده است (6).
در سطح سبکشناسی، دوره جمهوری بستری برای همزیستی گرایشهای متنوع فراهم آورد؛ از تداوم برخی عناصر سنتی در قالبهای نوین تا پیگیری زبانهای مدرنیستی. مدرنیسم هنری در ترکیه اغلب ترجمهای ساده از الگوهای اروپایی نبود، بلکه بهمیانجی آموزش آکادمیک، سیاستهای فرهنگی دولت و ضرورت تعریف هویت ملی مدرن، بازترکیب و بومیسازی شد. ازاینرو، گروهها و حلقههای هنری بیش از آنکه صرفاً جنبشهایی زیباییشناختی باشند، بخشی از سازوکار تولید میدان هنری نوین محسوب میشدند؛ میدانی که شامل تولید نمایشگاه، شبکههای حرفهای و معیارهای جدید ارزشگذاری بود.
از دهه ۱۹۸۰ به بعد: میدان معاصر و جهانیشدن
از دهه ۱۹۸۰، هنرهای تجسمی در ترکیه وارد مرحلهای شد که میتوان آن را شکلگیری میدان هنر معاصر دانست. گسترش نمایشگاههای موضوعی، حرفهایشدن گالریها، تنوع رسانههای هنری و افزایش ارتباط با شبکههای بینالمللی از ویژگیهای اصلی این دوره است. پژوهشها نشان میدهد که در این مرحله، نمایشگاه بهعنوان نهادی محوری برای تولید معنا و ارزش هنری تثبیت شد، بهویژه در دهه ۱۹۹۰ که نقش نمایشگاهگردانی و سیاستهای انتخاب و ارائه آثار پررنگتر گردید (11).
در همین چارچوب، دوسالانه استانبول بهعنوان نهادی کلیدی پدید آمد. برگزارکنندگان این رویداد از آغاز آن در سال ۱۹۸۷، هدف دوسالانه را ایجاد نقطه تلاقی میان هنرمندان فرهنگهای مختلف و مخاطبان در شهر استانبول معرفی کردهاند (7). بنیاد دوسالانهها نیز بر جایگاه این رویداد در الگوهای نمایشگاهی بینالمللی تأکید دارد (8). نتیجه عملی این فرایند، تبدیل استانبول به یک گره شبکهای در جغرافیای جهانی هنر و فعالشدن اقتصاد توجه پیرامون هنرهای تجسمی بود.
همزمان، تأسیس و تثبیت موزههای هنر مدرن و معاصر نقش تعیینکنندهای در نهادینهشدن این میدان ایفا کرد. موزه استانبول مدرن که در سال ۲۰۰۴ بنیان گذاشته شد، بهعنوان نخستین موزه هنر مدرن و معاصر ترکیه معرفی میشود (9). در بیانیههای رسمی مربوط به ساختمان جدید این موزه، پیوند میان مکانیابی تازه و مأموریت آن در نمایش و بازنمایی هنر مدرن و معاصر ترکیه برجسته شده است (10). این نهادها افزون بر تولید آرشیو و روایت رسمی، از طریق برنامههای آموزشی، پژوهشی و همکاریهای بینالمللی به حرفهایشدن میدان هنر کمک کردهاند.
از منظر جغرافیای هنر، پژوهشهای بینالمللی نشان میدهد که رشد میدان هنر در استانبول صرفاً تابع عوامل اقتصادی یا فضایی نیست، بلکه بهواسطه چارچوببندیهای شناختی و راهبردهای نهادی بازیگران محلی در تعامل با بازار جهانی هنر شکل میگیرد (15). ازاینرو، نهادهای نمایش در ترکیه نه فقط محل ارائه آثار، بلکه موتور تولید جایگاه فرهنگی و نمادین بهشمار میآیند.
عکاسی و تصویر شهری
عکاسی در ترکیه—بهویژه در استانبول—از حوزههایی است که مرز میان مستندسازی اجتماعی و هنر تجسمی را بهطور مداوم جابهجا کرده است. در این میان، جایگاه آرا گولر شاخص و تعیینکننده است. در معرفی رسمی موزه آرا گولر، بر نقش او در پیشگامی عکاسی خبری و هنری و نیز اهمیت نهادی این موزه تأکید شده است (13). همچنین در نمایشگاههای مشترک با استانبول مدرن، بر ارزش آرشیوی آثار او و ثبت تحولات شهری استانبول از دهه ۱۹۵۰ به بعد توجه ویژهای شده است (14). این روند نشان میدهد که تصویر شهر در هنرهای تجسمی ترکیه نه صرفاً موضوعی برای بازنمایی، بلکه بستری برای اندیشیدن به حافظه جمعی، مدرنیزاسیون و تجربه زیست روزمره بوده است.
جمعبندی
در مجموع، هنرهای تجسمی در ترکیه مسیری چندلایه و ترکیبی را طی کرده است: از تداوم و بازتفسیر سنتهای کتابی و تزیینی عثمانی، تا نهادینهشدن آموزش آکادمیک در صنایع نفیسه (1)(2)، گسترش در چارچوب نوسازی دولتی و روایت ملی در دوره جمهوری (5)(6)، و در نهایت ورود به میدان جهانی هنر از دهه ۱۹۸۰ به بعد با محوریت نهادهای نمایش، دوسالانهها و موزههای هنر مدرن و معاصر (7)(9)(11). این مسیر را میتوان مدلی ترکیبی دانست که در آن سنت و نوآوری، نهادهای دولتی و غیردولتی، و فضاهای نمایش و آموزش بهطور همزمان در تولید معنا، اعتبار و ارزش هنری نقش ایفا میکنند.
1. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. (n.d.). Kurum tarihi.
https://msgsu.edu.tr/universite/kurum-tarihi/
2. Türkiye Diyanet Vakfı. (n.d.). Sanâyi-i Nefîse Mektebi. TDV İslâm Ansiklopedisi.
https://islamansiklopedisi.org.tr/sanayi-i-nefise-mektebi
3. Osman Hamdi Bey (Resmî Site). (n.d.). Sanayi-i Nefîse’de sanat tarihi eğitimi ve Mehmet Vahit Bey.
https://www.osmanhamdibey.gov.tr/TR-50978/sanayi-i-nefisede-sanat-tarihi-egitimi-ve-mehmet-vahit-.html
4. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. (1983). Osman Hamdi ve Sanayi-i Nefise Mektebi [PDF].
https://acikerisim.msgsu.edu.tr/xmlui/bitstream/handle/20.500.14124/6451/Osman%20Hamdi%20ve%20Sanayi-i%20Nefise%20Mektebi-1983%20yayini-msu.pdf
5. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (n.d.). Ankara Resim ve Heykel Müzesi. Kültür Portalı.
https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/ankara/gezilecekyer/ankara-resim-ve-heykel-muzesi
6. T.C. Ankara Valiliği. (n.d.). Devlet Resim ve Heykel Müzesi.
https://ankara.gov.tr/devlet-resim-ve-heykel-muzesi
7. Istanbul Foundation for Culture and Arts (IKSV). (n.d.). History: Istanbul Biennial.
https://bienal.iksv.org/en/biennial/history
8. Biennial Foundation. (n.d.). Istanbul Biennial.
https://biennialfoundation.org/biennials/istanbul-biennial/
9. Istanbul Modern. (n.d.). New museum building.
https://www.istanbulmodern.org/en/corporate/new-museum-building
10. Istanbul Modern. (2025, April 18). Istanbul Modern opens in new landmark building designed by Renzo Piano [Press release].
https://www.istanbulmodern.org/en/press-releases/istanbul-modern-opens-in-new-landmark-building-designed-by-renzo-piano
11. Beldan, N. Y. (2012). The tradition of exhibition and the effects of globalization on Turkish contemporary art in the 1990s. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 51, 283–288.
https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2012.08.154
(نسخه دسترسی آزاد: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877042812033514)
12. Bozkuş, Ş. B. (2013). Çağdaş sanatın kentle buluşması: 1980 sonrası Türkiye’de çağdaş sanatın mekânsal dönüşümü. Marmara İletişim Dergisi, (20), 80–97.
https://dergipark.org.tr/tr/pub/maruid/issue/26664/280139
13. Ara Güler Museum. (n.d.). Official website.
https://araguler.net/tr/
14. Istanbul Modern. (2019). Istanbul Modern Photography Gallery hosts Ara Güler exhibition “Two Archives, One Selection” [Press release].
https://www.istanbulmodern.org/basin-bultenleri/istanbul-modern-photography-gallery-hosts-ara-guler-exhibition-two-archives-one
15. Quemin, A. (2015). Constructing Istanbul as a regional art centre. European Journal of Turkish Studies, (21).
https://journals.openedition.org/ejts/5248
- ↑ Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. (n.d.). Kurum tarihi. https://msgsu.edu.tr/universite/kurum-tarihi/
- ↑ Türkiye Diyanet Vakfı. (n.d.). Sanâyi-i Nefîse Mektebi. TDV İslâm Ansiklopedisi, Available for https://islamansiklopedisi.org.tr/sanayi-i-nefise-mektebi