زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی تونس

زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی تونس

میترا صمیعی

مقدمه

تونس، کشوری در شمال آفریقا با جمعیتی حدود ۱۲ میلیون نفر، تلاش‌های قابل توجهی را برای تثبیت خود به عنوان یک رهبر در تحول دیجیتال در منطقه منا انجام داده است. پس از انقلاب سال ۲۰۱۱، این کشور توسعه فناوری را به عنوان مسیری برای تنوع بخشیدن به اقتصاد و اشتغال جوانان در اولویت قرار داد. اقتصاد دیجیتال به طور فزاینده‌ای با سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های مخابراتی، توسعه مهارت‌های دیجیتال و زیست بوم های نوآوری، در مرکز راهبردی توسعه ملی تونس قرار گرفته است. در این بخش به طور نظامند ابعاد مختلف زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی تونس را بررسی کرده و یک نمای کلی جامع مناسب برای تحلیل دانشگاهی و ملاحظات سیاستی ارائه کرده و با تکیه بر داده‌های آماری و اسناد سیاستی اخیر، ارزیابی مبتنی بر شواهد از موقعیت تونس در چشم‌انداز دیجیتال جهانی و مسیر آن به سوی تبدیل شدن به یک قطب فناوری منطقه‌ای ارائه خواهیم داد.

زیرساخت فضای مجازی

زیرساخت مخابراتی تونس در طول دو دهه گذشته به طور چشمگیری تکامل یافته است و از اتصال محدود  به دسترسی دیجیتال نسبتاً گسترده‌ای رسیده است. زیرساخت فضای مجازی این کشور شامل لایه‌های متعددی از جمله شبکه‌های اصلی، اتصالات کابل زیردریایی، شبکه‌های مخابرات سیار و به طور فزاینده‌ای، استقرار فیبر نوری برای استفاده مسکونی و تجاری، است( دیتاریپورتال، 2025).

1. مخابرات

بخش اصلی مخابرات ملی تونس، توسط تونس تلکام[1]، اپراتور دولتی مستقر، در کنار اپراتورهای خصوصی از جمله اوریدو تونس[2] و اورنج تونس[3] مدیریت می‌شود. تونس از چندین سیستم کابل زیردریایی بین‌المللی بهره‌مند است که اتصال به اروپا و سایر نقاط آفریقا را فراهم می‌کند. این موارد شامل اتصالات از طریق سیستم کابل SEA-ME-WE 4 و سایر کابل‌های مدیترانه‌ای است که ظرفیت پهنای باند بین‌المللی قابل توجهی را فراهم می‌کنند.

این کشور در گسترش شبکه فیبر نوری ملی خود سرمایه‌گذاری خوبی کرده است و پوشش آن به اکثر مراکز شهری گسترش یافته و به طور فزاینده‌ای به مناطق روستایی هم رسیده است. بر اساس ارزیابی‌های زیرساختی، تونس یکی از توسعه‌یافته‌ترین مرکز مخابراتی در شمال آفریقا است، اگرچه چالش‌هایی در دستیابی به پوشش جهانی در مناطق دورافتاده و کوهستانی آن هنوزباقی مانده است(اتحادیه بین‌المللی مخابرات، 2024).

2.زیرساخت شبکه موبایل

مخابرات سیار در تونس از طریق ارتقای شبکه مخابراتی با نسل های جدید فناوری شبکه‌های تلفن همراه،  توسعه یافته است. شبکه‌های G4 LTE[4]، پوشش گسترده‌ای را در مناطق شهری و بسیاری از مناطق روستایی در تونس ایجاد کرده است، به طوری که سه اپراتور بزرگ تلفن همراه، زیرساخت‌های جامعی برای نسل 4G را ایجاد کردند. این کشور همچنین مقدمات استقرار 5G را آغاز کرده است و پروژه‌های آزمایشی را نیز در شهرهای بزرگ آغاز کرده است، اگرچه راه‌اندازی کامل آن در مراکز تجاری در دست اقدام است. زیرساخت تلفن همراه نه تنها از خدمات صوتی و پیام‌رسانی پشتیبانی می‌کند، بلکه به طور فزاینده‌ای به عنوان وسیله اصلی دسترسی به اینترنت برای بخش قابل توجهی از جمعیت تونس، به ویژه در مناطقی که پهنای باند ثابت محدود است، عمل می‌کند( دیتاریپورتال، 2025).

3.زیرساخت پهنای باند ثابت

زیرساخت پهنای باند ثابت در تونس شامل فناوری‌های اینترنت خط اشتراک دیجیتال نامتقارن(ای.دی.اس.ال)، فیبر نوری تا خانه و اینترنت کابلی است. خط اشتراک دیجیتال نامتقارن(ای.دی.اس.ال)،  در گذشته فناوری غالب و برتر پهنای باند ثابت اینترنت بوده است، با این وجود استقرار فیبر نوری در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورها، به دلیل ظرفیت بالا برای انتقال داده ها، تسریع شده است. مراکز عمده شهری از جمله تونس، صفاقس و سوسه از استقرارهای قابل توجه شبکه فیبر نوری بهره‌مند شده‌اند و گزینه‌های پهنای باند بالاتری را به مشتریان مسکونی و تجاری ارائه می‌دهند. علیرغم این پیشرفت‌ها، پذیرش پهنای باند ثابت با چالش‌های مربوط به مقرون به صرفه بودن، در دسترس بودن زیرساخت‌ها در مناطق کم جمعیت و رقابت از سوی جایگزین‌های پهنای باند تلفن همراه که انعطاف‌پذیری بیشتری را برای مصرف‌کنندگان آگاه از هزینه ارائه می‌دهند، مواجه است( اتحادیه بین‌المللی مخابرات، 2024).

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن‌های هوشمند و پهنای باند

1. نفوذ اینترنت

تا سال ۲۰۲۴، ضریب نفوذ اینترنت تونس تقریباً 4/79 درصد از جمعیت است که نشان‌دهنده رشد قابل توجهی نسبت به سال‌های قبل است و تونس را در میان ضریب های پذیرش اینترنت در رتبه بالایی در بین کشورهای آفریقایی قرار می‌دهد. این به معنای آن است که تقریباً 5/9 میلیون کاربر اینترنتی در جمعیتی حدود ۱۲ میلیون نفر است. روند رشد به ویژه از سال ۲۰۱۵ به دلیل گسترش اینترنت تلفن همراه و کاهش هزینه‌های داده، خیلی مشهود بوده است. الگوهای استفاده از اینترنت تفاوت قابل توجهی را بر اساس عوامل جمعیتی نشان می‌دهد. مناطق شهری دسترسی تقریباً همگانی به اینترنت را در بین جمعیت جوان و مشغول به کار نشان می‌دهند، در حالی که مناطق روستایی ضریب نفوذ پایین‌تری را نشان می‌دهند. جمعیت جوان، به ویژه افراد ۱۵ تا ۳۵ ساله، بالاترین ضریب استفاده از اینترنت را نشان می‌دهند و دسترسی به اینترنت در این بخش جمعیتی تقریباً همگانی است( دیتاریپورتال، 2025).

2. نفوذ تلفن‌های هوشمند

استفاده از تلفن‌های هوشمند در تونس محرک اصلی دسترسی به اینترنت بوده است. میزان نفوذ اتصال تلفن همراه در تونس در اوایل سال ۲۰۲۴ به 4/128 درصد رسید که نشان‌دهنده اشتراک‌های متعدد برای هر فرد است، الگویی رایج در بازارهایی که افراد اشتراک‌های جداگانه‌ای برای استفاده شخصی و حرفه‌ای/ کاری دارند. بازار تلفن‌های هوشمند در تونس، بیشتر دستگاه‌های اندرویدی است که به دلیل مقرون به صرفه بودن و طیف گسترده‌ای از قیمت‌ها، بخش عمده‌ای از فروش تلفن‌های هوشمند را به خود اختصاص داده‌است. تلفن‌های هوشمند چینی، سهم قابل توجهی از بازار تلفن های هوشمند تونس را به دست گرفته است و قابلیت‌های پیشرفته اینترنت همراه را برای بخش‌های اقتصادی گسترده‌تری در کشور در دسترس مردم قرار داده‌است. دستگاه‌های iOS عمدتاً در بین اقشار مردم مرفه با درآمد های بالاتر استفاده می شود. ضریب بالای مالکیت تلفن‌های هوشمند، ارائه خدمات دیجیتالی را در کشور متحول کرده است و راهبردهای مبتنی بر موبایل برای مشاغل، خدمات دولتی و سازمان‌های جامعه مدنی که به دنبال دسترسی به مخاطبان تونسی هستند، غالب شده است ( دیتاریپورتال، 2025).

3. پهنای باند اینترنت خانگی

دسترسی به پهنای باند اینترنت خانگی در تونس به طور چشمگیری بهبود یافته است، اگرچه نابرابری‌های قابل توجهی بین مناطق شهری و روستایی و در بین گروه‌های مختلف اجتماعی- اقتصادی وجود دارد. در مراکز شهری با زیرساخت فیبر نوری، اتصالات  خانه های مسکونی با سرعت 20 الی 100 مگابیت بر ثانیه به طور فزاینده‌ای رایج و مقرون به صرفه است. اتصالات خط اشتراک دیجیتال نامتقارن(ای.دی.اس.ال)، اگرچه کندتر هستند، اما همچنان به طور گسترده در تونس مورد استفاده قرار می‌گیرند و معمولاً سرعت‌هایی بین 4 الی 20  مگابیت بر ثانیه را به استفاده کنندگان، ارائه می کنند. سازمان تنظیم مقررات مخابرات[5] برای بهبود کیفیت خدمات و کاهش قیمت‌ها، رقابت بین ارائه‌دهندگان را ترویج کرده است که منجر به بهبود تدریجی نسبت پهنای باند به هزینه برای مصرف‌کنندگان شده است. با این حال، میانگین سرعت اینترنت در تونس همچنان کمتر از کشورهای توسعه یافته  است و مسائل مربوط به قابلیت اطمینان خدمات و کیفیت مداوم خدمات، به ویژه در ساعات اوج مصرف، همچنان وجود دارد. پهنای باند تلفن همراه به عنوان یک جایگزین یا مکمل مهم برای پهنای باند ثابت ظاهر شده است و شبکه‌های 4G، نسل چهارم فناوری تلفن همراه، سرعت‌های قابل توجهی را در مناطقی با پوشش قوی اینترنتی ارائه می‌کند. این امر به ویژه برای خانواده‌هایی که زیرساخت ثابت خط اشتراک دیجیتال نامتقارن(ای.دی.اس.ال)، در دسترس نبوده است، مهم بوده است (آژانس اینترنتی تونس، 2024).

شبکه‌های اجتماعی و برنامه‌های پیام‌رسان

1. چشم‌انداز رسانه‌های اجتماعی

پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی به نفوذ قابل توجهی در تونس دست یافته‌اند و به عنوان کانال‌های اصلی برای ارتباطات، مصرف اطلاعات، سرگرمی و به طور فزاینده، تجارت عمل می‌کنند. فیس‌بوک همچنان پلتفرم رسانه‌های اجتماعی غالب در تونس است، با تقریباً 1/8 میلیون کاربر تا اوایل سال ۲۰۲۴، نشان‌دهنده اکثریت قابل توجهی از کاربران اینترنتی در تونس است که نقش محوری این پلتفرم را در زندگی دیجیتالی تونس نشان می‌دهد.

محبوبیت فیس‌بوک در بین گروه‌های جمعیتی مختلف( جوان، سالمند، متخصص وغیره) را در بر می‌گیرد، اگرچه الگوهای استفاده  از آن متفاوت است. این پلتفرم عملکردهای متعددی از جمله شبکه‌سازی شخصی، مرور اخبار، معاملات بازار و سازماندهی اجتماعی را انجام می‌دهد. بسیاری از مشاغل تونسی، به ویژه شرکت‌های کوچک و متوسط، حضور دیجیتالی اصلی خود را از طریق صفحات فیس‌بوک به جای وب‌سایت‌های مستقل حفظ کرده اند، این امر نشان‌دهنده دسترسی و دامنه استفاده از این پلتفرم است. اینستاگرام به سرعت به عنوان یک پلتفرم دوم رشد کرده است، به ویژه در بین گروه‌های جمعیتی جوان‌تر و جمعیت‌های شهری بسیار محبوب و پراستفاده است. تمرکز بصری این پلتفرم، آن را برای محتوای مد، غذا، سفر و سبک زندگی جذاب کرده است و اینفلوئنسرهای تونسی دنبال‌کنندگان قابل توجهی را برای خود جذب کرده اند. تیک تاک اخیراً به عنوان یک پلتفرم مهم، به ویژه در بین کاربران نسل Z ظاهر شده است، و سازندگان محتوای محلی تونس، توانسته اند مخاطبان منطقه‌ای و گاهی بین‌المللی را جذب کنند. لینکدین عمدتاً در بین متخصصان و جویندگان کار استفاده می شود و به عنوان یک پلتفرم مهم برای شبکه‌سازی حرفه‌ای و استخدام در بخش فناوری تونس و در بین جمعیت‌های تحصیل کرده شهری عمل می‌کند. توییتر (اکنون ایکس) دارای پایگاه کاربری محدودتر اما تأثیرگذارتر در بین روزنامه‌نگاران، فعالان، سیاستمداران و متخصصان فناوری است(دیتاریپورتال، 2025).

2. برنامه‌های پیام‌رسان

برنامه‌های پیام‌رسان تقریباً در بین کاربران تلفن‌های هوشمند تونسی بسیار استفاده می شود و واتس‌اپ پلتفرم غالب برای ارتباطات شخصی و تجاری است. رمزگذاری سرتاسر، قابلیت‌های تماس صوتی و تصویری و ویژگی‌های وضعیت این برنامه، آن را برای ارتباطات روزمره در بین تونسی‌ها در داخل کشور و در حفظ ارتباط با جامعه بزرگ مهاجران تبدیل کرده است. فیس‌بوک و مسنجر به عنوان جایگزین یا مکمل واتس‌اپ در بین کاربران تونسی به ویژه کاربرانی که به شدت در زیست بوم فیس‌بوک سرمایه‌گذاری کردند، طرفدار دارند. تلگرام جایگاهی را در بین کاربران آگاه به فناوری و جوامع مختلفی که به دنبال ویژگی‌های پیشرفته حریم خصوصی و قابلیت‌های کانال برای آگاهی رسانی به مخاطبان در مقیاس وسیعتر هستند، پیدا کرده است. این پلتفرم توسط رسانه‌ها، سازمان‌های مدنی و گروه‌های ذینفع مختلف برای انتشار اطلاعات پذیرفته شده است. وایبر و سایر پلتفرم‌های پیام‌رسان حضور کمتری در تونس دارند و عموماً در بین جوامع خاص  و یا برای موارد خاص استفاده می شوند. تسلط واتس‌اپ، آن را به یک استاندارد بالفعل برای ارتباطات تجاری-مشتری تبدیل کرده است، به طوری که شرکت‌ها از طریق آن، خدمات به مشتریان خود ارائه می‌کنند، سفارش می‌گیرند و تراکنش‌های مالی را از طریق این پلتفرم انجام می دهند(دیتاریپورتال، 2025)

هوش مصنوعی

1. توسعه و تحقیق هوش مصنوعی

زیست بوم هوش مصنوعی تونس به تدریج توسعه یافته و با مراکز برجسته در مؤسسات تحقیقاتی، استارتاپ های نوپای رو به رشد و پذیرش فزاینده اما همچنان محدود در مشاغل تثبیت شده و خدمات دولتی مشخص می‌شود. چندین دانشگاه از جمله دانشگاه تونس المنار[6]، مدرسه ملی مهندسی تونس[7] و موسسه عالی علوم کامپیوتر[8] و گروه‌های تحقیقاتی متمرکز بر یادگیری ماشین، پردازش زبان طبیعی، بینایی کامپیوتر و زیرشاخه‌های مرتبط با هوش مصنوعی متمرکز شدند

خروجی تحقیقات موسسات تونسی به کنفرانس‌ها و مجلات بین‌المللی کمک کرده است، اگرچه حجم انتشارات و تاثیر استنادی در مقایسه با مراکز تحقیقاتی پیشرو جهانی در سطح متوسط است. زمینه‌های مورد توجه خاص این تحقیقات، شامل پردازش زبان عربی، کاربردهای هوش مصنوعی در بافت شمال آفریقا، و همکاری با موسسات تحقیقاتی اروپایی است که از نظر جغرافیایی و روابط تاریخی به تونس نزدیک هستند.

2. استارتاپ‌ها و نوآوری هوش مصنوعی

تونس چندین استارتاپ قابل توجه دارد که بر هوش مصنوعی تمرکز کردند. اینستادیپ[9]،  برجسته‌ترین استارآپ این کشور در زمینه هوش مصنوعی است. اینستادیپ که در تونس تأسیس شد و سپس به سطح بین‌المللی گسترش یافت، به یک بازیگر مهم در هوش مصنوعی کاربردی، به ویژه در سیستم‌های تصمیم‌گیری و تجزیه و تحلیل توالی بیولوژیکی تبدیل شده است. خرید این شرکت توسط بایون‌تک[10]در سال ۲۰۲۳ به ارزش بیش از ۶۰۰ میلیون دلار، نقطه عطفی برای زیست بوم فناوری تونس بود و نشان داد که شرکت‌های هوش مصنوعی در سطح جهانی می‌توانند از این کشور ظهور کنند. فراتر از اینستادیپ، تونس میزبان تعداد فزاینده‌ای از استارتاپ‌های هوش مصنوعی است که بر کاربردهای مختلف از جمله بینایی کامپیوتر برای نظارت بر کشاورزی، پردازش زبان طبیعی برای خودکار سازی خدمات مشتری، تجزیه و تحلیل پیش‌بینی‌کننده برای خدمات مالی و راه‌حل‌های یادگیری ماشین برای تشخیص مراقبت‌های بهداشتی متمرکز هستند. این شرکت‌ها معمولاً از نیروی کار ماهر نسبتاً مقرون به صرفه تونس، قابلیت‌های زبان فرانسوی و عربی و پشتیبانی رو به رشد زیست بوم ها استفاده می‌کنند.

شتاب‌دهنده‌ها و انکوباتورهای استارتاپی از جمله فلت سیکس لبز[11]، کوجیت[12]و سایرین به طور فزاینده‌ای بر حمایت از استارتاپ‌های هوش مصنوعی و فناوری های پیشرفته متمرکز شده‌اند و بودجه، مشاوره و ارتباط با مشتریان و سرمایه‌گذاران بالقوه را فراهم می‌کنند. با این حال، این زیست بوم با چالش‌هایی از جمله دسترسی محدود به سرمایه خطرپذیر، دشواری در مقیاس‌بندی در بازار کوچک داخلی و فرار مغزها مواجه است، زیرا افراد با استعداد به دنبال فرصت‌هایی در خارج از کشور هستند( بانک جهانی، 2024).

3. پذیرش هوش مصنوعی در صنعت و دولت

پذیرش فناوری‌های هوش مصنوعی توسط کسب‌وکارهای تثبیت‌شده تونسی و نهادهای دولتی در مقایسه با اقتصادهای توسعه‌یافته‌تر، هنوز در مراحل اولیه قرار دارد، اگرچه آگاهی و علاقه به طور قابل توجهی افزایش یافته است. بخش خدمات مالی، به ویژه بانکداری و بیمه، با کاربردهایی در تشخیص تقلب، رتبه‌بندی اعتباری و چت‌بات‌های خدمات مشتری، پیشرو در پذیرش بوده است. اپراتورهای مخابراتی، هوش مصنوعی را برای بهینه‌سازی شبکه و پیش‌بینی ریزش مشتریان پیاده‌سازی کرده‌اند. پذیرش و استفاده از هوش مصنوعی توسط دولت در سطح محدودتری انجام گرفته است و پروژه‌های آزمایشی در زمینه‌هایی مانند مدیریت ترافیک و خدمات دولت الکترونیکی انجام شده است، اما استقرار نظامند آن هنوز  نوپا و در مراحل مقدماتی است. چالش‌های دولت شامل بودجه محدود، محدودیت‌های ظرفیت، محدودیت‌های زیرساخت داده و عدم اطمینان نظارتی در مورد تصمیم‌گیری خودکار در زمینه‌های دولتی است (بانک جهانی، 2024).

.

ساختارهای حاکمیتی دولتی و غیردولتی

1. سازمان‌ها و وزارتخانه‌های دولتی

چندین نهاد دولتی، نقش محوری در حکمرانی و توسعه فضای مجازی تونس ایفا می‌کنند. وزارت فناوری‌های ارتباطات و اقتصاد دیجیتال[13]، مسئولیت اصلی تدوین سیاست‌ها و نظارت بر حکمرانی داده و فضای مجازی را بر عهده دارد. این وزارتخانه ابتکارات مختلف تحول دیجیتال را هدایت کرده و موقعیت تونس را در مجامع بین‌المللی سیاست دیجیتالی هماهنگ می‌کند(وزارت فناوری‌های ارتباطات و اقتصاد دیجیتال، 2025). آژانس اینترنت تونس[14]، به عنوان ثبت‌کننده‌ی ملی اینترنت، فضای نام دامنه .tn را مدیریت می‌کند و نقش هماهنگی فنی را در زیرساخت اینترنت تونس ایفا می‌کند(آژانس اینترنت تونس، 2025). سازمان تنظیم مقررات پست و مخابرات تونس( آی.ان.تی.تی)[15]، بخش مخابرات را تنظیم می‌کند و مدیریت صدور مجوز، تخصیص طیف، نظارت بر رقابت و حمایت از مصرف‌کننده را بر عهده دارد.

تونس یک تیم ملی واکنش اضطراری رایانه‌ای[16] را  ایجاد کرده است تا واکنش به حوادث امنیت سایبری را هماهنگ کند و راهنمایی‌های امنیتی را به دولت و اپراتورهای زیرساخت‌های مهم حکومتی ارائه دهد. این تیم، برای ایجاد ظرفیت ملی امنیت سایبری و هماهنگی با همتایان بین‌المللی در مورد مسائل امنیتی فرامرزی در تلاش است. آژانس ملی امنیت رایانه(اَنسی)[17]، بر حفاظت از سیستم‌های اطلاعاتی دولتی و زیرساخت‌های مهم و حساس، توسعه استانداردهای امنیتی و انجام ممیزی‌های امنیتی تمرکز دارد. وزارتخانه‌های مختلف دیگر واحدهای تحول دیجیتال را برای مدرن‌سازی خدمات و فرآیندهای داخلی خود ایجاد کرده‌اند.

2. شرکت‌های دولتی

شرکت مخابرات تونس[18]، تنها اپراتور مخابراتی غالب کشور تونس است که اکثریت سهام آن متعلق به دولت است، همچنان بزرگترین بازیگر در زیرساخت دیجیتالی تونس است و شبکه‌های گسترده ثابت و سیار را اداره می‌کند. پست تونس[19] فراتر از خدمات پستی سنتی عمل می کند و خدمات مالی و دیجیتالی، از جمله سیستم‌های پرداخت الکترونیکی را نیز ارائه می‌دهد. این شرکت‌های دولتی با چالش دوگانه‌ای روبرو هستند: یکی دستیابی به سودآوری تجاری در حین کار و خدمت نظیر ارائه خدمات همگانی به مردم و  چالش دیگر فقدان بودجه کافی  دولت برای حمایت از ابتکارات دیجیتالی ارائه شده.

3. سازمان‌های بخش خصوصی

بخش خصوصی در زیست بوم فضای مجازی تونس شامل اپراتورهای بین‌المللی مخابراتی(اوریدو[20] و اُرنج[21])، ارائه‌دهندگان خدمات اینترنتی، شرکت‌های فناوری، آژانس‌های دیجیتال و یک جامعه استارت‌آپی در حال رشد است. انجمن‌های صنعتی از جمله اتاق شرکت‌های فناوری و ارتباطات( سی.تی.سی.)[22] و انجمن اینترنتی تونس[23]، منافع بخش خصوصی را در بحث‌های سیاستی نمایندگی می‌کنند و خدمات شبکه‌سازی و ظرفیت‌سازی را به اعضا ارائه می‌دهند.

4. جامعه مدنی و مؤسسات دانشگاهی

سازمان‌های جامعه مدنی نقش مهمی در حمایت از حقوق دیجیتال، آگاهی از امنیت سایبری، آموزش سواد دیجیتال و بحث‌های مربوط به سیاست فناوری ایفا کرده‌اند. سازمان‌های متمرکز بر آزادی مطبوعات، حقوق بشر و مشارکت مدنی به ویژه در حمایت از آزادی اینترنت و حمایت از حریم خصوصی فعال بوده‌اند.

دانشگاه‌ها و مؤسسات تحقیقاتی نقش دوگانه‌ای به عنوان تولیدکنندگان تحقیق و فارغ‌التحصیلان ماهر ضروری برای اقتصاد دیجیتالی ایفا می‌کنند. با این حال، نگرانی‌ها در مورد همسویی بین برنامه‌های درسی دانشگاهی و نیازهای صنعت همچنان وجود دارد و تلاش‌های مداومی برای تقویت همکاری دانشگاه و صنعت در حال انجام است.

سیاست‌ها، قوانین و برنامه‌های راهبردی

1. برنامه‌ها و ابتکارات راهبردی

تونس چندین چارچوب راهبردی را با هدف هدایت تحول دیجیتال و قرار دادن این کشور به صورت رقابتی در اقتصاد دیجیتال جهانی توسعه داده است. استراتژی تونس دیجیتال 2020 [24] که در دهه گذشته راه‌اندازی شد، اهداف راهبردی را برای نفوذ اینترنت، توسعه دولت الکترونیک، مهارت‌های دیجیتال و رشد بخش های فناوری اطلاعات و ارتباطات( آی.سی.تی) را  تعیین و دنبال می کرد. در حالی که برخی از این اهداف راهبردی محقق شدند، ولی اجرای بسیاری از آنها با چالش‌هایی از جمله محدودیت‌های منابع، بی‌ثباتی سیاسی و مشکلات هماهنگی بین نهادهای دولتی روبرو شد. چارچوب‌های سیاستی جدیدتر بر نوآوری، حمایت از استارت‌آپ‌ها و قرار دادن تونس به عنوان یک قطب دیجیتال منطقه‌ای تأکید دارند. این راهبردها، اقتصاد دیجیتال را به عنوان عاملی حیاتی برای ایجاد شغل، به ویژه برای جوانان تحصیل‌کرده، و تنوع اقتصادی فراتر از بخش‌های سنتی از جمله گردشگری و کشاورزی می‌دانند. دولت سازوکارهای حمایتی مختلفی از جمله صندوق‌های نوآوری، پارک‌های فناوری و اصلاحات نظارتی را با هدف تسهیل ایجاد و رشد کسب‌وکار در بخش فناوری ایجاد کرده است( وزارت فناوری های ارتباطات و اقتصاد دیجیتال، 2020).

2. چارچوب قانونی و مقرراتی

چارچوب قانونی تونس که بر فضای مجازی حاکم است، به طور قابل توجهی تکامل یافته است، اگرچه شکاف‌ها و چالش‌هایی همچنان باقی است. قانون مخابرات[25]، چارچوب قانونی اساسی برای این بخش، از جمله الزامات صدور مجوز، تعهدات اتصال متقابل و مقررات حمایت از مصرف کننده را تعیین می‌کند. اصلاحیه‌های قانون، در طول سال‌ها تلاش کرده‌اند تا این چارچوب را با تغییرات فناوری های نوین تطبیق دهند. قانون حمایت از داده‌ها[26] در تونس شامل مقرراتی با هدف محافظت از اطلاعات شخصی است، اگرچه ظرفیت اجرا و اعمال آن در تونس محدود است. این چارچوب قانونی به مسائلی از جمله تعهدات کنترل‌کننده داده، حقوق فردی در رابطه با داده‌های شخصی و الزامات مربوط به اطلاع رسانی نقض داده‌ها می‌پردازد. با این حال، نگرانی‌ها در مورد همسویی با استانداردهای بین‌المللی مانند جی.دی.پی.آر اتحادیه اروپا[27]، همچنان وجود دارد. قانون جرایم سایبری[28] به اشکال مختلف جرایم دیجیتالی از جمله هک، سرقت هویت، کلاهبرداری آنلاین و توزیع محتوای غیرقانونی می‌پردازد. با این حال، سازمان‌های جامعه مدنی نگرانی‌هایی را در مورد مقرراتی مطرح کرده‌اند که می‌تواند برای محدود کردن آزادی بیان و اعمال مجازات‌های کیفری برای ارائه و بیان آنلاین استفاده شود. این تنش‌ها بین نگرانی‌های امنیتی و حمایت از حقوق بشر، در مباحثات سیاستی همچنان ادامه دارد. قانون تجارت الکترونیک و معاملات الکترونیکی[29]، شناسایی قانونی را برای امضاهای دیجیتال و قراردادهای الکترونیکی فراهم می‌کند و چارچوب‌هایی را برای فعالیت تجاری آنلاین ایجاد می‌کند. با این حال، پذیرش تجارت الکترونیک به دلیل عوامل مختلفی از جمله محدودیت‌های سیستم پرداخت، چالش‌های لجستیکی و مسائل مربوط به اعتماد مصرف کننده محدود است.قوانین مالکیت معنوی[30] به محتوای دیجیتال و نرم‌افزارها می‌پردازند، اگرچه چالش‌های اجرایی به ویژه در مورد سرقت ادبی نرم‌افزار و توزیع غیرمجاز محتوا همچنان در تونس وجود دارد.

3. سیاست‌های امنیت سایبری

امنیت سایبری با توجه به اینکه زیرساخت‌های دیجیتال به طور فزاینده‌ای در عملکردهای اقتصادی و اجتماعی اهمیت پیدا کرده‌اند، توجه سیاستی بیشتری را به خود جلب کرده است. راهبردهای ملی امنیت سایبری[31] بر ظرفیت‌سازی، همکاری بخش خصوصی و دولتی، قابلیت‌های واکنش به حوادث و حفاظت از زیرساخت‌های حساس تاکید کرده‌اند. با این حال، اجرای این راهبردها ناقص بوده و بسیاری از سازمان‌ها فاقد اقدامات امنیتی سایبری کافی هستند. دولت تونس، ابتکارات آگاهی‌رسانی مناسبی را در زمینه امنیت سایبری ترویج کرده و از توسعه مهارت‌های امنیت سایبری از طریق برنامه‌های آموزشی حمایت کرده است. همکاری بین‌المللی در زمینه امنیت سایبری، از جمله مشارکت در مجامع منطقه‌ای و بین‌المللی و مشارکت‌های ظرفیت‌سازی، یک اولویت سیاستی کشور تونس است.

4. سیاست هوش مصنوعی

تونس فاقد یک راهبرد ملی جامع هوش مصنوعی قابل مقایسه با راهبردها و چارچوب‌های کشورهای توسعه یافته است. اگرچه آگاهی از اهمیت بالقوه هوش مصنوعی در بین سیاست‌گذاران و برنامه ریزان دولت تونس افزایش یافته است. مسائل و مباحثات سیاستی در دولت تونس به مسائلی از جمله توسعه مهارت‌های هوش مصنوعی، تأمین مالی تحقیقات مربوطه، چارچوب‌های اخلاقی و کاربردهای بالقوه در خدمات دولتی و بخش‌های اقتصادی اولویت‌دار پرداخته است. عدم وجود یک استراتژی جامع هوش مصنوعی، منعکس کننده چالش‌های گسترده‌تری از جمله ظرفیت محدود دولت، اولویت‌های سیاستی رقابتی و عدم اطمینان در مورد رویکردهای بهینه و کارآمد در بخش های مختلف کشور است. با این حال، ابتکارات مختلف توسط دانشگاه‌ها، سازمان‌های حمایت از نوآوری و بخش خصوصی بدون هماهنگی ملی دولت تونس انجام شده است.

تجربیات و نوآوری‌ها

1. نوآوری‌های برجسته

زیست بوم دیجیتالی تونس، چندین نوآوری برجسته ارائه کرده است که پتانسیل این کشور را در توسعه فناوری نشان می‌دهد. فراتر از موفقیت برجسته اینستادیپ، شرکت‌های دیگری نیز به دلیل راه حل‌های نوآورانه، در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی، به رسمیت شناخته شده اند.  دست یافته‌اند. ‫اکسپنسیا[32]، یک استارت‌آپ تونسی است که برخودکارسازی مدیریت هزینه با استفاده از هوش مصنوعی و یادگیری ماشین برای پردازش رسید تمرکز دارد، در سطح بین‌المللی گسترش یافته و بودجه قابل توجهی را برای کشور تأمین کرده است. موفقیت اینستادیپ به سایر کارآفرینان الهام بخشید و نشان داد که شرکت‌های تأسیس شده در تونس می‌توانند در زمینه‌های فناوری های پیچیده در سطح جهانی رقابت کنند. در بخش فین‌تک، استارت‌آپ‌های مختلفی راه حل‌های پرداخت موبایلی، پلتفرم‌های تامین مالی خرد و ابزارهای شمول مالی را توسعه داده‌اند که نیازهای بازارهای تونس و آفریقا را برطرف می‌کنند. این نوآوری‌ها اغلب از فناوری تلفن همراه برای دستیابی به مردمی استفاده می‌کنند که خدمات بانکداری سنتی به آنها ارائه نمی‌شود. ابتکارات دولت الکترونیک[33]، برخی از پیاده‌سازی‌های موفق را به همراه داشته است، از جمله سیستم‌های ثبت مالیات آنلاین، زیرساخت هویت دیجیتال و رویه‌های اداری مختلف که می‌توانند به صورت الکترونیکی تکمیل شوند. با این حال، تحول دیجیتال جامع خدمات دولتی هنوز ناتمام مانده است و تکمیل نشده است.

2. توسعه زیست بوم نوآوری

تونس در توسعه زیرساخت زیست بوم نوآوری، از جمله پارک‌های فناوری، مراکز رشد، شتاب‌دهنده‌ها و فضاهای کار اشتراکی سرمایه‌گذاری کرده است. پارک فناوری الغزاله[34] در نزدیکی تونس میزبان شرکت‌های فناوری متعددی است و به عنوان یک نقطه کانونی برای بخش فناوری اطلاعات و ارتباطات عمل می کند. امکانات مختلف دیگر در سراسر کشور، زیرساخت فیزیکی و خدمات پشتیبانی را برای استارت‌آپ‌ها و شرکت‌های فناوری فراهم می‌کنند.

مسابقات استارت‌آپ و کنفرانس‌های فناوری به ویژگی‌های منظم زیست بوم نوآوری تونس تبدیل شده‌اند و فرصت‌های شبکه‌سازی، دیده شدن برای استارت‌آپ‌ها و تعامل بین کارآفرینان، سرمایه‌گذاران و مشتریان بالقوه را فراهم می‌کنند. ارتباط بین نوآوران تونسی و زیست بوم های نوآوری بین‌المللی، به ویژه در اروپا و منطقه خلیج فارس، از طریق ابتکارات مختلف از جمله برنامه‌های همکاری دوجانبه، تعامل با دیاسپورا و شرکت در برنامه‌های شتاب‌دهنده بین‌المللی رشد کرده است. این ارتباطات دسترسی به بازارها، تخصص و سرمایه فراتر از منابع محدود داخلی تونس را برای شرکت ها و استارتاپ های فناوری فراهم می‌کند.

3. ابتکارات تحول دیجیتال

سازمان و نهادهای مختلف کشور تونس، ابتکارات تحول دیجیتال را با درجات مختلف موفقیت، به انجام رساندند. بخش آموزش و پرورش، پلتفرم‌های یادگیری دیجیتالی را در زمان همه‌گیری کووید-19، آزمایش کرده اند، اگرچه  هنوز چالش‌هایی نظیرمحدودیت‌های زیرساختی، شکاف‌های سواد دیجیتال و انطباق آموزشی، تأثیرگذاری آن را در این کشور محدود کرده است.

دیجیتالی شدن مراقبت‌های بهداشتی شامل طرح‌های آزمایشی پرونده‌های الکترونیکی سلامت، طرح‌های ابتکاری پزشکی از راه دور و سیستم‌های اطلاعات بهداشتی بوده است، اگرچه اجرای نظامند آن با چالش‌های مهمی روبرو است. بخش کشاورزی شاهد نوآوری در کاربردهای کشاورزی دقیق، سیستم‌های اطلاعات هواشناسی و پلتفرم‌های اطلاعات بازار بوده است که پتانسیل بهبود بهره‌وری و تاب‌آوری را دارد.

بخش رسانه دستخوش تحول دیجیتالی اساسی شده است، به طوری که رسانه‌های سنتی حضور آنلاین و رسانه‌ای قوی در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کرده‌اند و سازمان‌های رسانه‌ای بومی دیجیتال نیز ظهور کرده‌اند. با این حال، این بخش با چالش‌هایی در زمینه مدل‌های کسب‌وکار پایدار و انطباق شیوه‌های روزنامه‌نگاری با محیط‌های دیجیتال مواجه است(وزارت فناوری های ارتباطات و اقتصاد دیجیتال، 2020).

چالش‌ها و موانع

علیرغم پیشرفت های قابل توجه، زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی تونس با چالش‌های قابل توجهی روبرو است که مانع از توسعه بیشتر می‌شود. فرار مغزها همچنان یک نگرانی دائمی است، به طوری که بسیاری از متخصصان با استعداد فناوری به دنبال فرصت‌هایی در خارج از کشور هستند. در حالی که شبکه‌های دیاسپورا می‌توانند از طریق سرمایه‌گذاری، مربیگری و دسترسی به بازار، مزایایی را ارائه دهند،  تا از دست دادن استعدادها و ظرفیت محلی متخصصان فناوری را محدود کنند. دسترسی به سرمایه، به ویژه سرمایه ریسک برای استارت‌آپ‌های فناوری، در مقایسه با زیست بوم های توسعه‌یافته‌تر، محدود باقی مانده است. محدودیت‌های اندازه بازار، پتانسیل کسب‌وکارهای فناوری متمرکز صرفاً در داخل کشور برای دستیابی به مقیاس گسترده و قابل رقابت جهانی محدود است و مستلزم گسترش منطقه‌ای یا بین‌المللی است که چالش‌های بیشتری را به همراه دارد. موانع نظارتی و سخت گیرانه دولتی، اگرچه در حال بهبود است،  ولی همچنان کارآفرینان و سرمایه‌گذاران را ناامید می‌کند. محدودیت‌های زیرساختی، از جمله سرعت اینترنت و مشکلات عدم اطمینان مردم در برخی مناطق، امکانات را برای برخی از برنامه‌ها محدود می‌کند و بر تجربه کاربری تأثیر منفی دارد. شکاف‌های سواد دیجیتال، به ویژه در میان افراد مسن‌تر و مناطق روستایی، پایگاه کاربری بالقوه برای خدمات دیجیتالی را محدود می‌کند.

نتیجه‌گیری

تونس در طول دو دهه گذشته پیشرفت چشمگیری در توسعه زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی خود داشته است. این کشور به ضریب نفوذ قابل توجه اینترنت و تلفن‌های هوشمند دست یافته، زیرساخت‌های دیجیتالی اساسی را ایجاد کرده، یک چارچوب قانونی و نظارتی توسعه داده و نوآوری‌های قابل توجهی از جمله شرکت‌های هوش مصنوعی رقابتی در سطح جهانی تولید کرده است. این دستاوردها، تونس را در شمال آفریقا و جهان در حال توسعه و در موقعیت مطلوبی قرار می‌دهد. با این حال، چالش‌های مهم همچنان پابرجاست. کیفیت زیرساخت‌ها، به ویژه در مورد پهنای باند و قابلیت اطمینان، نیاز به بهبود دارد. شکاف دیجیتالی بین مناطق شهری و روستایی و در بین گروه‌های اجتماعی-اقتصادی همچنان پابرجاست. فرار مغزها، کوچک بودن اندازه بازار داخلی و موانع مختلف نظارتی و سخت گیرانه دولتی، توسعه زیست بوم را محدود می‌کند. پذیرش هوش مصنوعی توسط مشاغل و دولت در مراحل اولیه باقی مانده است و یک راهبرد جامع هوش مصنوعی و چارچوب‌های حکمرانی داده وجود ندارد. با نگاه به آینده، مسیر دیجیتالی تونس به سرمایه‌گذاری مداوم در زیرساخت‌ها و مهارت‌ها، توسعه چارچوب‌های قانونی و نظارتی پیچیده‌تر که نوآوری را با حمایت از حقوق و منافع عمومی متعادل می‌کند، حمایت بیشتر از زیست بوم برای استارت‌آپ‌ها و نوآوری، و موفقیت در حفظ و جذب استعدادها بستگی خواهد داشت. این کشور دارای دارایی‌های قابل توجهی از جمله جمعیت نسبتاً تحصیل‌کرده، موقعیت جغرافیایی راهبردی بین اروپا و آفریقا، بخش فناوری مستقر و ظرفیت اثبات‌شده برای تولید نوآوری‌های در سطح جهانی است. اینکه آیا می‌توان از این دارایی‌ها برای دستیابی به تحول دیجیتالی جامع و قرار دادن تونس به عنوان یک رهبر فناوری منطقه‌ای استفاده کرد یا خیر، یک سوال باز و مهم برای توسعه اقتصادی و اجتماعی این کشور باقی مانده است.

منابع

DataReportal. (2025). Digital 2024: Tunisia. Retrieved from https://datareportal.com/reports/digital-2024-tunisia

International Telecommunication Union. (2024). Tunisia: ICT country profile. ITU Publications.

Ministry of Communication Technologies and Digital Economy, Tunisia. (2020). Digital Tunisia 2020: National strategy for digital transformation. Government of Tunisia.

Tunisian Internet Agency (ATI). (2024). Annual report on internet development in Tunisia. ATI Publications.

World Bank. (2024). Tunisia digital economy assessment. World Bank Group.

The Ministry of Communication Technologies and Digital Economy (2025). Smart Tunisia

Available for https://www.mtc.gov.tn/index.php?id=132

The Tunisian Internet Agency( 2025). About, Available for http://www.ati.tn/

---

[1] Tunisie Telecom

[2] Ooredoo Tunisia

[3] Orange Tunisia

[4] . LTE مخفف عبارت "تکامل بلند مدت" است. هنگامی که همراه با 4G استفاده می شود، یک شبکه 4G پیشرفته را توصیف می کند که یک تجربه اتصال سریعتر را ارائه می دهد. شبکه 4G LTE به شما امکان می دهد فایل ها را از اینترنت تا 10 برابر سریعتر از 3G دانلود کنید.

[5] Telecommunications Regulatory Authority

[6] University of Tunis El Manar

[7] National Engineering School of Tunis (ENIT)

[8] The Higher Institute of Computer Science

[9] InstaDeep

[10] BioNTech

[11] Flat6Labs

[12] Cogite

[13] . The Ministry of Communication Technologies and Digital Economy

[14] The Tunisia Internet Agency (ATI)

[15] The Tunisian Post and Telecommunications Regulatory Authority (INTT)

[16] Tunisia established a national Computer Emergency Response Team (CERT)

[17] The National Agency for Computer Security (ANSI)

[18] Tunisie Telecom

[19] Tunisia Post

[20] Ooredoo

[21] Orange

[22] Technology Companies and Communication (CTC)

[23] Tunisian Internet Association

[24] The Digital Tunisia 2020 strategy,

[25] The Telecommunications Law

[26] Data protection legislation

[27] the European Union's GDPR

[28] Cybercrime legislation

[29] E-commerce and electronic transactions legislation

[30] Intellectual property laws

[31] National cybersecurity strategies

[32] Expensya

[33] E-government initiatives

[34] The El Ghazala Technopark