مراکز فکری و اندیشکده‌های شاخص در عراق

مراکز فکری و اندیشکده‌ها نقش واسطه‌ای بین تولید علم ودانش و تصمیم‌گیرندگان سیاسی دارند. این مراکز وظیفه دارند مسائل را تحلیل کرده، راه‌حل‌های علمی ارائه دهند و دانش را به زبان سیاست تبدیل کنند.  در دهه‌های اخیر  روند شکل‌گیری اندیشکدها در جهان و منطقه تقویت شده است و در عراق بعد از 2003 نیز این روند جدی بوده است. با این حال این کشور همچنان در مقایسه با کشورهای عربی دیگر از جایگاه مناسبی در رتبه‌بندی‌ها برخوردار نیست. مراکز فکری و اندیشکده‌ها در عراق را می‌توان به چهار دسته اصلی تقسیم کرد که عبارتند از: اندیشکده‌های دولتی؛ اندیشکده‌های دانشگاهی؛ جمعیت‌ها و انجمن‌های علمی و؛ مراکز فکری غیردولتی یا مردم‌نهاد.

اندیشکده‌های دولتی

مراکز فکری دولتی در چارچوب نهادهای دولتی مانند وزارتخانه‌ها، نهادهای غیر وابسته به وزارت، یا نهادهای وابسته به نخست‌وزیری یا مجلس فعالیت می‌کنند و مأموریت دارند درباره موضوعات مرتبط با حوزه کاری همان نهاد یا وزارتخانه پژوهش، تحلیل و مطالعه انجام دهند. از ویژگیهای این مراکز عبارتند از: تمرکز بر انجام پژوهش‌ها، تهیه گزارش‌ها، برگزاری نشست‌های علمی و کارگاه‌ها؛ فعالیت در چارچوب مقررات و آیین‌نامه‌های داخلی هر نهاد یا وزارتخانه و؛  فعالیت به عنوان بخشی از ساختار رسمی اداری و نه نهادهای مستقل پژوهشی. تعداد زیادی از نهادهای دولتی دارای مراکز مطالعاتی رسمی هستند. در مجموع وزارتخانه‌ها و مراکز دولتی عراق دارای 62 موسسه و 32 مرکز فکری و مطالعاتی هستند. مراکز فکری دولتی در عراق، اگرچه از لحاظ کمی گسترش یافته‌اند، اما از نظر کیفی هنوز نتوانسته‌اند نقش مؤثر و مؤسسه‌ای واقعی در سیاست‌گذاری عمومی ایفا کنند. نبود استقلال، بی‌توجهی مدیریتی و ساختار بوروکراتیک، اصلی‌ترین موانع در مسیر عملکرد این نهادهاست.

مراکز فکری دانشگاهی

این مراکز یکی از مهم‌ترین انواع مراکز فکری و اندیشکده‌ها هستند که زیر نظر وزارت آموزش عالی و در ساختار دانشگاه‌ها فعالیت می‌کنند. این مراکز بخشی از دانشگاه‌های دولتی عراق هستند که تحت نظارت مستقیم وزارت آموزش عالی  و پژوهشهای علمی فعالیت می‌کنند و مسئولیت آن‌ها تولید دانش، پژوهش تخصصی و ارتقاء علمی در حوزه‌های مختلف است. این مراکز به دو گروه تقسیم می‌شوند: مراکز پژوهشی چندرشته‌ای و؛ واحدهای پژوهشی تخصصی. دهها اندیشکده مرتبط با دانشگاهها در عراق فعالیت می‌کنند. فعالیت این مراکز پژوهشی در شش رشته اصلی متمرکز است: پزشکی، مهندسی، علوم پایه، کشاورزی، علوم انسانی و میان‌رشته‌ای. اندیشکده‌های دانشگاهی در عراق، از نظر ساختار علمی و قانونی خوب تعریف شده‌اند و از نظر کمی نیز گسترده‌اند، اما نقش آن‌ها در تأثیرگذاری بر سیاست‌های عمومی، تولید ایده‌های راهبردی و تعامل با جامعه محدود باقی مانده است. برای ارتقاء نقش این مراکز، نیاز به بازنگری در اهداف، توسعه ارتباط با نهادهای حاکمیتی و توجه به نیازهای جامعه وجود دارد.

انجمن‌ها و جمعیت‌های علمی

انجمن‌ها و جمعیت‌های علمی، نهادهایی غیردولتی و تخصصی هستند که توسط اساتید دانشگاه و پژوهشگران تأسیس می‌شوند و فعالیت آن‌ها  بر پژوهش، انتشار علمی و برگزاری رویدادهای علمی و تخصصی متمرکز است. این انجمن‌ها شباهت زیادی به مراکز پژوهشی دانشگاهی دارند ولی مستقل‌تر و متمرکزتر عمل می‌کنند. تعداد کل انجمن‌ها و جمعیت‌های علمی ثبت‌شده در عراق حدود 70 مورد است.

مراکز فکری و مطالعاتی غیر دولتی

این نوع مراکز، سازمان‌های غیردولتی هستند که با اهداف عمومی، اجتماعی و غیرانتفاعی تأسیس می‌شوند و در حوزه تولید دانش، تحلیل سیاست‌ها، ارائه راه‌حل‌ها و برگزاری نشست‌ها با نخبگان و تصمیم‌گیران فعالیت دارند. از جمله فعالیت‌های این مراکز عبارتند از: پژوهش و تحلیل موضوعات اجتماعی، سیاسی، اقتصادی؛ تهیه گزارشهای سیاستی؛  برگزاری جلسات فکری، کارگاه‌ها و کنفرانس‌ها و؛ تلاش برای اثرگذاری بر سیاست‌های عمومی کشور. در حالی که برخی از این مراکز اسمی و نمایشی یا نیمه فعال هستند، برخی دیگر واقعی و کاملا فعال محسوب می‌شوند. انجمن‌های علمی و مراکز فکری غیردولتی، مکمل یکدیگر در عرصه دانش و اندیشه هستند. با وجود چالش‌های فراوان، مراکز غیر دولتی واقعی توانسته‌اند هویت مستقلی شکل دهند و در حال شکل‌گیری یک هسته تأثیرگذار هستند. آینده این نهادها  به ایجاد قانون حمایتی، منابع مالی مستقل، و تعامل با تصمیم‌گیران بستگی دارد.

نمونه‌هایی از اندیشکده‌های مؤثر در عراق وجود دارند. مركز البيان للدراسات والتخطيط یکی از مراکز تحقیقاتی مهم است که بر روی مسائل استراتژیک و امنیتی در عراق تمرکز دارد. این مرکز، مطالعاتی در زمینه امنیت ملی و سیاست‌های منطقه‌ای ارائه می‌دهد. مركز البيدر للدراسات نیز یکی از مراکزی است که سعی دارد دیدگاه‌ها و تحلیل‌هایی در زمینه مسائل سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ارائه دهد، به‌علاوه اینکه راه‌حل‌های عملی را نیز پیشنهاد می‌کند. المعهد العراقي للحوار به عنوان یک اندیشکده به‌خاطر نقش خود در تسهیل گفت‌وگوها میان بازیگران مختلف سیاسی در عراق شناخته می‌شود. این مرکز مطالعاتی در زمینه گفت‌وگوی ملی و ایجاد صلح ارائه می‌دهد. همچنین، بسیاری از مراکز و مؤسسات مستقل وجود دارند، و اخیراً سازمان محاور للدراسات والبحوث به‌عنوان یک اندیشکده مستقل راه‌اندازی شده است.

اندیشکده‌ها در عراق با چالشهای متعددی روبرو هستند که شامل چالشهای مالی و اقتصادی، حقوقی و ساختاری، سیاسی- حکومتی، منابع انسانی، فناوری و زیربنایی، فرهنگی و اجتماعی، امنیتی و محیطی و در نهایت چالشهای درون حوزه‌ای می‌باشد. بیشتر اندیشکده‌ها وابسته به کمک‌های محدود فردی یا حمایت‌های پراکنده هستند. نبود منابع پایدار، مانع اجرای پروژه‌های بلندمدت و استخدام پژوهشگران متخصص می‌شود. مراکز فکری در عراق اغلب بدون وضعیت حقوقی خاصی فعالیت می‌کنند و در میان هزاران سازمان مردم‌نهاد دیگر گم می‌شوند. عدم ثبت یا تنظیم آن‌ها ذیل قوانین خاص اندیشکده‌ها  باعث می‌شود این مراکز نتوانند از مزایای خاصی مانند معافیت مالیاتی، اعتبار حرفه‌ای یا شفافیت مالی بهره‌مند شوند. تاثیرپذیری برخی اندیشکده‌ها از احزاب سیاسی، بی اعتمادی میان تصمیم‌گیران و اندیشکده‌ها و عدم بکارگیری نتایج پژوهشی در تصمیم‌گیریها بخشی دیگر از این چالشها هستند. برخی دیگر از چالشهای کلیدی اندیشکده‌ها در عرصه‌های مختلف عبارتند از: کمبود پژوهشگران متخصص و حرفه‌ای؛ فقدان آموزش‌های حرفه‌ای در تحلیل سیاست و پژوهش راهبردی؛ فقر زیرساخت‌های اطلاعاتی و دیجیتال؛ نبود کتابخانه‌های الکترونیکی تخصصی و شبکه‌های تحقیقاتی؛ ضعف فرهنگ سیاست‌گذاری مبتنی بر شواهد؛ فقدان درک عمومی از نقش و کارکرد اندیشکده‌ها و...

نیز نگاه کنید به

اندیشه ورزی در عراق؛ اندیشه‌ورزان و اندیشمندان برجسته در عراق؛ حوزه های شاخص اندیشه ورزی در عراق؛ سیاست ها، قوانین و طرح های مهم عراق در مورد توسعه زیست بوم اندیشه ورزی

نویسنده مقاله

علی اکبر اسدی

هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی