اندیشهورزان و اندیشمندان برجسته در عراق
عراق تاریخ طولانی از فکر و فرهنگ دارد و شاهد بسیاری از اندیشمندان و نخبههای فکری بوده است که در حوزههای مختلف تأثیرگذار بودهاند. از برجستهترین این اندیشمندان در عراق میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
ابن هیثم (حسن بن حسن بن هیثم)
ابن هیثم، متولد ۳۵۴ هجری قمری در بصره، از دانشمندان برجسته در زمینههای ریاضیات، نجوم و فیزیک است. او بهعنوان پیشگام در علم نورشناسی شناخته میشود و تأثیر قابلتوجهی بر علوم در دورههای بعدی داشته است. ابن هیثم به مباحث منطقی، فلسفی و طبی نیز پرداخته، اما بیشتر آثار او دربارۀ علوم طبیعی، ریاضیات، فیزیک و هندسه بوده که بسیار مورد توجه و تحسین دانشمندان اروپایی قرار گرفته است. فهرست آثار او که از صد متجاوز است به وسیله ابن ابی اصیبعه در کتاب "طبقات الأطبا" فراهم آمده است. اکثر این آثار دربارۀ ریاضیات و فیزیک نوشته شده است. اما وی به مباحث فلسفی و طبی نیز پرداخته است. در سر تاسر آثار فلسفه او به احاطۀ کامل وی بر نوشته های مؤلفان یونانی بخصوص بطلیموس می توان اشاره کرد[۱].
علی بن حسین مسعودی
مسعودی، متولد ۲۸۳ هجری قمری، تاریخنگار و جغرافیدان معروف عراقی است. مسعودی آثار فراوانی در علوم گوناگون زمان خود داشته که فقط دو کتاب تاریخی مروج الذهب و التنبیه و الاشراف باقی مانده است. بعضی، کتاب اثبات الوصیة را نوشته او میدانند؛ اما برخی در آن تردید کردهاند. کتاب «مروج الذهب» از آثار برجسته اوست که به تاریخ و جغرافیای جهان اسلام میپردازد[۲].
آیتالله سید علی سیستانی
آیت الله العظمی سید علی حسینی سیستانی از مراجع تقلید برجسته شیعه است که نقش مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی عراق پس از سال ۲۰۰۳ ایفا کرده است. ایشان به عنوان یکی از چهار مرجع بزرگ تقلید در نجف، جایگاه رهبری دینی برای شیعیان عراق و جهان را داراست. وی پس از درگذشت آیت الله خویی در سال ۱۹۹۲ به این مقام دست یافت. آیت الله سیستانی به عنوان نمادی از تعادل بین سنت دینی و مدرنیته سیاسی، نقش بیبدیلی در تثبیت ساختارهای دموکراتیک عراق پس از صدام حسین ایفا کرده است[۳].
عبدالجبار الرفاعی
عبدالجبار الرفاعی، متولد ۱۹۵۴ میلادی در ذیقار، متکلم و فیلسوف اسلامی است. او بنیانگذار و سردبیر مجله «قضايا إسلامية معاصرة» است که به موضوعات فلسفه دین و علم کلام مدرن میپردازد. الرفاعی با تألیف بیش از ۵۰ کتاب، تأثیر بسزایی در نوسازی اندیشه دینی در جهان عرب داشته است. برخی از آثار وی عبارتند از: معجم ما کتب في الحج و الزیارة و المعالم المشرفة في الحجاز؛ معجم ما كتب عن الرسول و أهلالبيت صلواتاللهعليهم؛ معجم المطبوعات العربية في إيران و؛ محاضرات في أصول الفقه شرح الحلقة الثانیة[۴].
آیتالله سید فضل حسینی میلانی
آیتالله میلانی، متولد ۱۹۴۴ میلادی در کربلا، از علمای برجسته شیعه و از رهبران دینی در بریتانیا بود. او نقش مهمی در ترویج گفتوگوی بین ادیان و تبیین چهره رحمانی اسلام داشت. ایشان رئیس کالج بینالمللی مطالعات اسلامی انگلیس، استاد حقوق و فلسفه اسلامی در کالج اسلامی، مسئول بنیاد آیتالله خویی(ره) در لندن، استاد فقه دانشگاه کمبریج و صاحب کتاب محاضرات في فقه الإمامية بوده است. آیتالله میلانی در سال ۲۰۲۴ میلادی درگذشت[۵].
محمد باقر صدر
شهید سید محمدباقر صدر در پنجم ذی قعده 1353 قمری در شهر کاظمین چشم به جهان گشود. ایشان یکی از برجستهترین اندیشمندان اسلامی در عراق و جهان عرب بوده است. او تأثیر زیادی در فقه و سیاست داشت و به اعتباری یکی از بنیانگذاران نظریه ولایت فقیه بوده است. ویژگیهای علمی شهید صدر تنها به دانش فقه و اصول محدود نمیشود، بلکه دیدگاههای فکری او در عرصههای منطق، فلسفه، اقتصاد، اخلاق، تفسیر و تاریخ نیز قابل ملاحظه است و او در هر یک از این موضوعات تألیفات ارزشمندی دارد. نوآوریها و سخنان تازه او در موضوعات بالا به هیچ وجه قابل انکار نیست. می توان سه اثر ارزشمند اقتصادنا، فلسفتنا ـ که در اوائل دهه شصت تألیف شدند ـ و الاسس المنطقیه للاستقراء را منابع اصلی اندیشه های سید محمد باقر صدر، در حوزههای فلسفه، کلام و اقتصاد دانست. وی و خواهرش بنت الهدی صدر توسط رژیم بعث صدام در سال 1400 ق/1359 ش به شهادت رسیدند[۶].
حسین علی محفوظ
از برجستهترین اندیشمندان و روشنفکران عراقی که به خاطر نظراتش در زمینه تفکر عربی معاصر و جامعهشناسی مشهور است. حسین علی محفوظ در شهر مقدس کاظمین چشم در سال 1344 ه.ق/ 1926، چشم به جهان گشود. تحصیلات رسمی محففوظ از کاظمین و بغداد آغاز شد.دارالمعلمین عالی بغداد در تکوین شخصیت محفوظ به عنوان ادیب، مورخ، نویسنده، مدرس و سخنران سهم بالایی داشت. وی در دانشگاه لنینگراد سابق به تدریس زبان ادبیات عربی پرداخت و در سال 1966 استاد دانشکده ادبیات دانشگاه بغداد شد. وی در دهههای هشتاد و نود استاد کرسی زبان فارسی در دانشکده زبانهای دانشگاه بغداد بود. از محفوظ دهها کتاب و مقاله بر جای مانده است که از جمله آنها کتاب متنبی و سعدی است[۷].
علی الوردی
یکی از برجستهترین و تأثیرگذارترین جامعهشناسان و اندیشمندان اجتماعی معاصر عراق بود. علی الوردی در سال۱۹۱۳در شهر کاظمیهی عراق به دنیا آمد. او بهویژه بهخاطر تحلیلهای جامعهشناختیاش درباره جامعه عراق و تاریخ اجتماعی آن شناخته میشود. الوردی در آثار خود به بررسی ویژگیهای فرهنگی، روانشناسی اجتماعی و تحولات اجتماعی در عراق و جهان عرب پرداخت. دراسه فی طبیعه المجتمع العراقی از جمله کتابهای مهم اوست[۸].
نیز نگاه کنید به
اندیشه ورزی در عراق؛ حوزه های شاخص اندیشه ورزی در عراق؛ مراکز فکری و اندیشکدههای شاخص در عراق
کتابشناسی
- ↑ دانشنامه اسلامی، ابن هیثم،( ۳۰ مهٔ ۲۰۲۳)، قابل بازیابی از https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A7%D8%A8%D9%86_%D9%87%DB%8C%D8%AB%D9%85
- ↑ ویکی شیعه، علی بن حسین مسعودی، ( ۱۸ فوریهٔ ۲۰۲۵)، قابل بازیابی از https://fa.wikishia.net/view
- ↑ كارولين مرجي صايغ، المرجعية الدينية ّ الموقف الوطني في العراق بعد 2003، ترجمة: نصر محمد علي ، مراجعة: حسن ناظم، الطبعة األولى، بيروت/ لبنان، 2020، ص 129-205.
- ↑ ویکی نور، رفاعی عبدالجبار، ( ۱۰ اکتبر ۲۰۲۴)، قابل بازیابی از https://fa.wikinoor.ir/wiki
- ↑ ویکی نور، حسینی میلانی، سید فاضل، (۹ مارس ۲۰۲۵)، قابل بازیابی از https://fa.wikinoor.ir/wiki/%+84
- ↑ حیم ابوالحسینی، پیشگامان تقریب: شهید سید محمد باقر صدر، اندیشه تقریب، شماره 6، 1385.
- ↑ جهانبخش، جویا(1394)، دکتر حسین علی محفوظ و کتابخانهاش، آینه پژوهش، 26(2)، خرداد و تیر ، ص 45-48.
- ↑ بصیری، هدی(1399)، مروری بر زندگانی و آرای علی الوردی جامعه شناس شهیر عراقی، (28 تیر)، قابل بازیابی از https://shouba.ir
نویسنده مقاله
علی اکبر اسدی
هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی