همکاری ها و مبادلات گردشگری میان ایران و عربستان سعودی
همکاری ها و مبادلات گردشگری میان ایران و عربستان سعودی
احمد ساعیان و علی اکبر اسدی
گردشگری یکی از عرصههای مهم تعامل مردمی میان کشورهای مختلف محسوب میشود. با افزایش امکانات و تسهیلات در حوزههای حمل و نقل، ارتباطات و بهبود زیرساختهای گردشگری، تعداد گردشگران در سطح جهانی روندی افزایشی دارد. دولتهای مختلف سعی دارند تا از گردشگری به عنوان عرصهای برای برندسازی ملی و معرفی استعدادها و بسترهای فرهنگی و اجتماعی و همچنین ظرفیتی برای ارتقای درآمدهای اقتصادی استفاده کنند. در طول دهههای گذشته در روابط ایران و عربستان به عنوان دو کشور بزرگ منطقه، مسایل و رقابتهای سیاسی و امنیتی بیش از همکاریها و تعاملات اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی برجسته بوده است. بر این اساس گردشگری نیز به عنوان یکی از عرصههای مهم همکاری به زمینههای خاصی مانند زیارت و گردشگری دینی محدود بوده و موانع و چالشهای مختلف مانع از شکوفایی ظرفیتهای بالقوه در این خصوص شده است.
روند گردشگری و سفر ایرانیان به عربستان
روابط ایران و عربستان در طول دهههای گذشته با فراز و فرودهای متعددی روبرو بوده است. ساختار این روابط به گونهای بوده که رقابتها و تنشهای سیاسی و امنیتی بین دو کشور برجسته بوده است. روند گردشگری بین طرفین نیز به صورت مستقیم تابعی از روابط سیاسی و امنیتی دو کشور بوده است. در دهه 1970 روابط دو کشور به رغم برخی رقابتها با تنشهای سیاسی مواجه نبود و فضای سیاسی مناسب به بهبود روابط گردشگری کمک کرد. به خصوص مناسک حج و زیارت ایرانیان برای عربستان از اهمیت برخوردار بود و ایران نیز برای زائران خود تسهیلات مناسبی را فراهم میکرد. در سالهای اولیه دهه ۱۳۶۰ (اوایل ۱۹۸۰ میلادی)، هر سال بیش از ۱۵۰ هزار ایرانی به حج اعزام میشدند تا اینکه حادثه مکه در سال ۱۹۸۷ میلادی و کشتار زائران باعث قطع اعزام حجاج شد. بین سالهای ۱۳۶۷ تا ۱۳۷۰ شمسی، دولت ایران زائران را به دلیل تنش دیپلماتیک و حادثه مکه اعزام نمیکرد.[1] اما با ارتقای روابط ایران و عربستان در دهه 1990 همکاریهای ایران و عربستان در عرصه گردشگری بهبود یافته و به خصوص تعداد زائران ایرانی که به حج و عمره میرفتند بهتدریج افزایش یافت.
در طول سالهای بعد از 2011 با تشدید رقابتهای منطقه ای و افزایش تنشهای سیاسی، همکاریهای ایران و عربستان در حوزه گردشگری نیز متاثر شد و به خصوص طرح انتقاداتی از سوی ایران در مورد نحوه مدیریت مراسم حج و عمره، وجود اختلافاتی در این حوزه را آشکار کرد. بعد از سال ۲۰۱۵ میلادی (۱۳۹۴ شمسی)، ایران تمامی اعزامهای عمره را به دلیل تنشهای سیاسی با سعودیها (و ادعاهای امنیتی)، متوقف کرد. در حالیکه معمولاً در سالهای قبل حدود ۵۰۰ هزار ایرانی برای عمره اعزام میشدند.[2] به خصوص با قطع شدن روابط ایران و عربستان در سال 2016 و توسعه تنشها هر گونه فضای حداقلی برای گسترش همکاریها در حوزه گردشگری نیز تضعیف شد.
با احیای روابط ایران و عربستان از مارس 2023 و از سرگیری روابط سیاسی و دیپلماتیک فضای جدیدی برای توسعه جدیتر همکاریهای دو کشور در حوزه گردشگری، حج، عمره و حتی گردشگری تفریحی فراهم شد. به خصوص اینکه عربستان سعودی طی سالهای اخیر در تلاش بوده تا تعداد زائران عمره را افزایش دهد. بعد از احیای روابط اولین گروه ایرانی برای عمره پس از نه سال در آوریل ۲۰۲۴ به عربستان اعزام شدند. همچنین پرواز مستقیم میان مشهد و دمام در دسامبر ۲۰۲۴ از سر گرفته شد که نشاندهنده رویکردی جدید برای تسهیل سفر ایرانیان به عربستان، حتی خارج از چارچوب حج و عمره رسمی است. [3]
توسعه گردشگری به عنوان یکی از ارکان مهم برنامه چشمانداز 2030 عربستان است و دولت سعودی در تلاش است تا تعداد گردشگران ورودی به این کشور را تا سال 2030 به 150 میلیون گردشگر افزایش دهد. در این راستا هر چند گردشگری دینی و افزایش تعداد حجاج و عمرهگذاران برای سعودیها همچنان اهمیت بالایی دارد، اما سعودیها با توسعه زیرساختها، در حال افزایش گردشگران در سایر حوزهها مانند گردشگری تفریحی، طبیعی و تاریخی و فرهنگی هستند. در این راستا با بهبود روابط سیاسی، علاوه بر گدشگری دینی، گردشگران ایرانی میتوانند با در نظر گرفتن فرصتهای جدید به بازدید از اماکن و رویدادهای تاریخی- فرهنگی و مکانهای تفریحی و طبیعی عربستان بپردازند.
سفر گردشگران عربستانی به ایران
در یک دهه گذشته روند ورود گردشگران خارجی به ایران با نوسانات قابلتوجهی همراه بوده است که از چند عامل عمده از جمله سیاستهای ویزا، روابط بینالمللی، شیوع کرونا، و رویدادهای سیاسی-اجتماعی متاثر بوده است. تا سال ۲۰۱۹ (۱۳۹۸)، ایران رشد قابلتوجهی در جذب گردشگر داشت و گردشگران ورودی به حدود 8/8 میلیون نفر رسید که بالاترین مقدار طی یک دهه اخیر بوده است. در سال ۲۰۲۰ با شیوع کرونا تعداد گردشگران ورودی به ایران به شدت کاهش یافت و به حدود 55/1 میلیون نفر رسید.[4]
پس از سال 2020، ورود گردشگران خارجی به ایران بهتدریج افزایش یافت. در سال 1401 (2022–2023) ورود حدود 23/4 میلیون گردشگر به ایران ثبت شد و سپس به 38/6 میلیون نفر در سال 1402 افزایش یافت. در سال 1403 (تا مارس 2025) بیش از 3/7 میلیون گردشگر وارد کشور شدند، که نشاندهنده ادامه روند بهبود است.[5]
طبق چشمانداز ۲۰ ساله، قرار بود ایران در سال ۲۰۲۵ به ۲۰ میلیون گردشگر ورودی برسد؛ هدفی که با توجه به شرایط خاص سیاسی و امنیتی ایران و چالشهای زیرساختی تحقق نیافت. اما برخی منابع پیشبینی کرده اند که ایران ممکن است تا سال ۱۴۰۵ به ۸ میلیون گردشگر خارجی در سال برسد. به اعتقاد برخی برای یک برنامهریزی واقعبینانه برای سال ۱۴۰۵ باید به توسعه زیرساختها و خطوط هوایی، ویزا و خدمات مقصد، مدیریت تصویر ایران در رسانههای جهانی و تحلیل آمار واقعی از گردشگری پرداخت. چراکه اگر این محورها به طور جدی دنبال شوند، رسیدن به رقم ۸ میلیون گردشگر در سال ۱۴۰۵ برخلاف هدف ۲۰ میلیون نفری قبلی، به واقعیت نزدیکتر خواهد بود.[6]
روند ورود گردشگران خارجی از کشورهای عربی خلیج فارس و عربستان سعودی به ایران با نوسانات و تغییراتی همراه بوده و به خصوص تابع روابط سیاسی طرفین بوده است. سال ۲۰۱۶ پس از حوادث سفارت عربستان در تهران، دولت سعودی سفارتخانه و کنسولگری خود را در ایران را تعطیل و سفر شهروندانش را نیز ممنوع کرد. در همان سال، مدیرکل اداره گذرنامه عربستان به اتباع این کشور هشدار داد: «بدون مجوز این اداره، شهروندان عربستانی حق سفر به یمن، سوریه، اراضی اشغالی، تایلند و ایران را ندارند.» این هشدارها زمانی جدیتر شد که همراه با آن، وزارت امور خارجه عربستان اخطار داد: «عبور از کشور سوم برای رسیدن به کشورهای ممنوعه، یا داشتن مُهر ورود و خروج این شش کشور، جرم است.»عربستان این ممنوعیت را متوجه شهروندان کویت، امارات، بحرین و دیگر کشورهای عربی همپیمان با خود نیز دانست.[7]
تنشهای سیاسی و فرامین مقامات سعودی و ممنوعیتهای اعلام شده، صنعت گردشگری ایران را تحت تاثیر قرار داد، چنانکه در سالهای بعد، هتلداران مشهد که یکی از اصلیترین مقاصد این دسته از گردشگران بودند، معترف شدند خسارت مالی سنگینی را به علت توقف سفر شهروندان کشورهای عربی به ویژه عربستانیها متحمل شدهاند و رییس اتحادیه هتلداران خراسان رضوی از به فروش گذاشته شدن هفتاد هتل در شهر مشهد خبر داد. در آن سالها، بسیاری از سرمایهگذاریها به ویژه در ساخت هتلهایی که شرکای عربی داشت نیز متوقف شد. پیش از قطع شدن روابط تهران و ریاض و تیره شدن فضای سیاسی میان ایران و کشورهای حوزه خلیجفارس، مشهد هر سال میزبان حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار گردشگر از کشورهای عربی بود و شرکتهای بحرینی و عربستانی بیش از ده هتل چهار و پنج ستاره را به صورت سالانه در مشهد اجاره میکردند. اما از سال ۱۳۹۵ به بعد، ایران حدود پنجاه درصد از بازار گردشگری کشورهای عربی و حاشیه خلیج فارس را از دست داده بود و در سالهایی شمار سفر گردشگران عربستانی به ایران نیز صفر شده بود. گردشگران عربستانی که بیشتر شیعیان این کشور به شمار میآیند در تمام این سالها از مسیر کشور سوم برای سفر به ایران استفاده کردهاند، چون پرواز مستقیمی بین ایران و عربستان برقرار نبوده است. با این وجود، دولت عربستان همچنان بر اجرای فرمان ممنوعیتِ سفر، پابرجا مانده بود.[8] ضمن اینکه با شیوع کرونا، عربستان محدودیتهای بهداشتی و موقت جدیدی را برای سفر شهروندان عربستان به سایر کشورها از جمله ایران وضع کرد.
با از سرگیری روابط دیپلماتیک ایران و عربستان در مارس ۲۰۲۳ پس از چند سال تنش، تغییرات مهمی در چشمانداز گردشگری دو کشور رخ داده است. با آغاز روند عادیسازی روابط، ممنوعیت سفر شهروندان عربستانی به ایران برداشته شد و تحرکات و تلاشهای جدیدی برای افزایش حضور شهروندان سعودی در ایران آغاز شد. بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، در نیمه نخست سال 1403، حدود ۴ میلیون و ۱۶۸ هزار و ۳۱۵ گردشگر خارجی به ایران آمدهاند که نسبت به گردشگران ورودی شش ماهه نخست سال 1402 رشد ۲۴ درصدی را نشان میدهد. بر اساس این دادهها، در بهار و تابستان 1403، عراقی ها با 2.2 میلیون نفر، بیشترین گردشگران واردشده به ایران بودهاند. اتباع افغانستانی با 967 هزار گردشگر در رتبه دوم قرار داشته و گردشگران ترکیه با 411 هزار نفر سوم بودهاند. پاکستانیها با 207 هزار گردشگر، ترکمنستان با 145 هزار گردشگر، گردشگران جمهوری آذربایجان با 138 هزار نفر، ارمنستان با 135 هزار گردشگر، بحرین با 88 هزار گردشگر، عمان با 74 هزار گردشگر و هند و عربستان نیز به ترتیب با 35 و 18 هزار گردشگر در رتبههای بعدی قرار گرفتهاند[9].
رویکرد ها و همکاریهای نهادها و سازمانهای ایران و عربستان در عرصه گردشگری
نهادها و سازمانهای مختلفی در ایران و عربستان در خصوص توسعه گردشگری بین دو کشور فعالیت میکنند. وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی ایران، مهمترین دستگاه رسمی دولتی مسئول گردشگری در ایران است. وظایف این وزارتخانه شامل سیاستگذاری، برنامهریزی، توسعه بازار گردشگری داخلی و خارجی، بازاریابی بینالمللی، تسهیل ورود گردشگران، و همکاری بینالمللی است. این وزارتخانه در برنامهریزی و اجرای راهبردهای توسعه گردشگری با کشورهای خارجی نقش کلیدی دارد و در مذاکرات با عربستان درباره همکاریهای گردشگری حضور مستقیم داشته است. مدیران و مسئولین این وزارتخانه در حال پیشبرد گفتگوها و ارایه پیشنهاداتی به دولت عربستان برای تسهیل و ارتقای همکاریهای بین دو کشور در حوزه گردشگری هستند. شرکت توسعه ایرانگردی و جهانگردی، یکی از زیرمجموعههای وزارت میراث فرهنگی است که به توسعه و مدیریت گردشگری در ایران میپردازد و مجوزهای شرکتهای گردشگری از جمله برای جذب گردشگر از کشورهای عربی خلیج فارس و عربستان را صادر میکند. ضمن اینکه سازمان حج و زیارت به عنوان نهادی کلیدی در اعزام حجاج و عمره گذاران و تفاهم با دولت سعودی در حوزه گردشگری دینی است.
بعد از احیای روابط سیاسی و دیپلماتیک ایران و عربستان، در بهمن ماه 1402، عزتالله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی وقت ایران با سفیر عربستان در تهران دیدار کرد و درباره راههای تقویت روابط گردشگری دو کشور گفتوگو کرد. ضرغامی همچنین در دیدار با وزیر گردشگری عربستان، پیشنهاد امضای تفاهمنامه همکاری بین دو کشور در حوزه گردشگری را ارایه داد.[10] سفر معاون صنایع دستی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایعدستی به ریاض در مهرماه 1402 به منظور شرکت در بزرگداشت روز جهانی گردشگری ۲۰۲۳ و دیدار با مسئولین عربستانی که باعث طرح پیشنهاد تشکیل کارگروه لغو روادید بین ایران و عربستان شد، نیز از جمله اقدامات مقامات این وزارتخانه بوده است. [11]علاوه بر این در آبان ماه 1404، سید رضا صالحی امیری، وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری جمهوری اسلامی ایران به عنوان نماینده کشور در بیست و ششمین مجمع عمومی سازمان جهانی گردشگری ملل متحد در ریاض شرکت و با وزیر گردشگری سعودی دیدار کرد. در این دیدار دو وزیر بر استمرار گفتوگوها، تشکیل کارگروه مشترک گردشگری و برگزاری رویدادهای فرهنگی و نمایشگاههای تخصصی در تهران و ریاض تأکید کردند.[12]
کانون جهانگردی و اتومبیلرانی جمهوری اسلامی ایران نیز نهادی غیردولتی اما رسمی است که در صدور مجوزها، تسهیل همکاریهای بینالمللی، و پیوستن ایران به کنوانسیونهای جهانی گردشگری نقش دارد و میتواند زمینههای همکاری با آژانسهای خارجی را تسهیل کند. دیدار مدیر عامل کانون جهانگردی ایران با سفیر عربستان در تهران یکی از مهمترین اقدامات این نهاد به منظور بسترسازی برای توسعه همکاریهای دو کشور در حوزه گردشگری بوده است. مدیرعامل کانون جهانگردی و اتومبیلرانی ایران در دیدار با سفیر عربستان در تهران پیشنهاد برگزاری رالی های گردشگری خودرویی و رویدادهای مختلف در حوزه موبیلیتی از جمله برگزاری رالی بین المللی گردشگری ایران- عراق- عربستان را مطرح کرد و از امکان ارائه خدمات امداد خودرویی به گردشگران عربستانی که با خودرو شخصی وارد ایران میشوند، خبر داد. وی از تولید محتوای رسانهای در زمینه اتومبیلرانی و گردشگری ایمن و فرهنگ صحیح رانندگی در سفر به عنوان یکی از زمینههای توسعه همکاریهای مشترک میان ایران و عربستان یاد کرد که مورد استقبال و موافقت سفیر عربستان قرار گرفت. مدیرعامل کانون جهانگردی و اتومبیلرانی همچنین پیشنهاد تقویت تردد زمینی میان دو کشور را با سفیر عربستان در میان نهاده است.[13]
در ایران بخش خصوصی نیز در توسعه همکاریها در حوزه گردشگری با عربستان نقش دارد. انجمن صنفی دفاتر خدمات مسافرتی و هوایی و نماینده آژانسهای مجاز رزرواسیون و تور در این چهارچوب هستند. جامعه هتلداران ایران و فعالان بخش خصوصی که در زمینه توسعه گردشگری و حضور در نمایشگاههای بینالمللی حضور دارند نیز در افزایش همکاری با طرف سعودی در عرصه گردشگری نقش ایفا میکنند. به خصوص اینکه بخش خصوصی میتواند عامل پیوند و مشارکت در پروژههای گردشگری مشترک با طرف سعودی از جمله در بخش تورها، زیارت، گردشگری سلامت و فرهنگی باشد. با توجه به علاقه شیعیان سعودی برای حضور در اماکن مذهبی ایران و به خصوص مشهد مقدس، آزانسهای مسافرتی و هتلهای مشهد از جمله سازمانهای خصوصی هستند که در توسعه گردشگری بین دو کشور نقش مهمی ایفا میکنند.
وزارت گردشگری عربستان مرجع رسمی و اصلی توسعه گردشگری عربستان و مسئول سیاستگذاری، توسعه، نظارت و برنامهریزی برای کل صنعت گردشگری این کشور است. این وزارتخانه در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰ فعالیت میکند و همزمان با تمرکز بر گردشگری مذهبی (حج/عمرة) و گردشگری عمومی، بهدنبال جذب گردشگران بینالمللی و سرمایهگذاری در بخش گردشگری بوده است. [14] مدیران ومسئولین این وزارتخانه به خصوص وزیر گردشگری عربستان به منظور توسعه گردشگری با ایران بارها با مقامات ایرانی دیدار و گفتگو داشته و به تبادل نظر و بررسی پیشنهاداتی در این خصوص پرداخته اند. ضمن اینکه مقامات سفارتخانه و سفیر عربستان در تهران نیز از جمله نهادها و مقاماتی بودهاند که با کنشگری فعالانه و دیدار با مقامات ایرانی برای توسعه همکاریها در حوزه گردشگری تلاش کرده است.
در سالهای اخیر و بهویژه پس از ازسرگیری روابط دیپلماتیک ایران و عربستان سعودی، تلاشها و اظهارات مقامات سعودی، بهویژه وزیر گردشگری این کشور، در راستای توسعه همکاریها با ایران در حوزه گردشگری شکل ملموسی یافته است. در سال 1402، وزیر گردشگری عربستان سعودی تاکید نمود" تمایل داریم تعداد بیشتری از ایرانیان به عربستان سفر کنند و متقابلا از عربستان نیز گردشگرانی به ایران بروند". احمد الخطیب همچنین پیشنهاد کرد یک یادداشت تفاهم همکاری دوطرفه امضا شود تا در حوزه گردشگری در آینده شاهد همکاریهای بیشتر باشیم. این یادداشت تفاهم میتواند متمرکز بر آموزش و نیز توسعه روابط گردشگری بین ایران و عربستان باشد[15].
در حوزه گردشگری دینی نیز وزارت حج و عمره عربستان به عنوان مهمترین نهادی است که برای افزایش تعداد حجاج و عمرهگذاران ایرانی در این کشور تلاش میکند. به خصوص با بهبود روابط ایران در دوره پس از 2003 رویکرد این نهاد به زائران ایرانی بسیار مثبت ارزیابی شده است. در سالهای اخیر وزارت حج و عمره عربستان اتاق عملیات ویژهای برای پیگیری وضعیت زائران ایرانی ایجاد کرد که به صورت ۲۴ ساعته خدمات، نظارت، و رسیدگی به نیازهای آنان در مکه و مدینه را فراهم میکند. این اقدام یکی از مهمترین فعالیتهای عملی برای نزدیکساختن همکاریهاست. این اقدامات شامل نظارت بر محل اسکان، حملونقل، خدمات بهداشتی و خروج ایمن زائران پس از اتمام مناسک است که بهطور خاص برای زائران ایرانی مورد توجه قرار گرفته است. در مجموع وزارت حج و عمره عربستان فراتر از وظایف سنتی خود، در همکاری با ایران در زمینه حج نقش اجرایی فعالی ایفا میکند که از تدوین توافقنامهها، ایجاد ساختارهای عملیاتی، تضمین خدمات، تسهیل بازگشت زائران تا هماهنگیهای اجرایی و حملونقل را شامل میشود.[16]
در مجموع در حالی که در مقطع بعد از قطع شدن روابط و تشدید تنشها بین ایران و عربستان، روابط دو کشور در حوزه گردشگری بسیار محدود شده بود، با احیای روابط از سال 2023، همکاریها در حوزه گردشگری روندی مثبت را طی میکند. در این راستا دیدارها و گفتگوهای مهمی بین مقامات دو کشور انجام شده و به خصوص در زمینه حضور حجاج و عمره گذاران ایرانی در عربستان و توسعه گردشگری دینی دستاوردها و پیشرفتهای ملموسی ایجاد شده است. با این حال توسعه گردشگری غیر دینی به رغم اراده مثبت مقامات دو کشور همچنان با چالشهایی مواجه است. هنوز تفاهمنامه رسمی امضا شدهای که از سوی نهادهای گردشگری ایران و عربستان منتشر شده باشد وجود ندارد، اما گفتوگوها، پیشنهادات و مذاکرات رسمی میان وزرای گردشگری نشان میدهد که دو کشور در حال طراحی چارچوبهای همکاری هستند و این روند بهعنوان یکی از مصادیق جدید دیپلماسی گردشگری بین دو کشور قابل توجه است.
[1] فارس (5 آبان 1403)، قصه 42 سال ودیعهگذاری حج تمتع، قابل دستیابی در: https://farsnews.ir/Culture/1699907700000284979/%D9%82%D8%B5%D9%87-42-%D8%B3%D8%A7%D9%84-%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%B9%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%AD%D8%AC-%D8%AA%D9%85%D8%AA%D8%B9%D8%AC%D8%AF%D9%88%D9%84
[2]Saeed Kamali Dehghan (13 Apr 2015), Iran suspends 'lesser pilgrimages' to Saudi Arabia as Yemen tensions rise, at: https://www.theguardian.com/world/2015/apr/13/iran-suspends-lesser-pilgrimages-to-saudi-arabia-by-minors-reports?
[3] Reuters (December 3, 2024), Flights resume between Iran's Mashhad and Saudi's Dammam as tensions ease, at: https://www.reuters.com/world/middle-east/flights-resume-between-irans-mashhad-saudis-dammam-tensions-ease-2024-12-03/?
[4] Worldbank (2025), International tourism, number of arrivals - Iran, Islamic Rep, at: https://data.worldbank.org/indicator/ST.INT.ARVL?locations=IR&
[5]Tehrantimes (May 14, 2025), Iran records 7.3 million foreign arrivals last Persian year, deputy minister says, at: https://www.tehrantimes.com/news/513059/Iran-records-7-3-million-foreign-arrivals-last-Persian-year?
[6] فاطمه کریمی ( ۱۰ آبان ۱۴۰۴)، آمار گردشگران ورودی؛ از اوج ۱۴۰۳ تا افت ۱۴۰۴، قابل دستیابی در:
mehrnews.com/x39sTB
[7] خبرآنلاین (شهریور ۱۳۹۸)، آیا عربستان برای سفر شهروندانش به ایران تجدید نظر میکند؟ قابل دسترسی در:
khabaronline.ir/xf2Fw
[8] هوشمند نیوز ( ۲۴ مهر ۱۴۰۰)، ممنوعیت سفر عربستانیها به ایران برداشته میشود؟، قابل دستیابی در: https://shmi.ir/?p=117691
[9] دیده بان ایران (: ۰۵ دی ۱۴۰۳)، رکورد سفر ایرانیان به خارج با ۱۴ میلیون گردشگر شکست، قابل دستیابی در:
https://www.didbaniran.ir/fa/tiny/news-210346
[10] ایسنا (۱۴ بهمن ۱۴۰۲)، در دیدار ضرغامی و سفیر عربستان چه گذشت؟، قابل دستیابی در: isna.ir/xdQw4f
[11]فاطمه کریمی (۷ مهر ۱۴۰۲)، پیشنهاد تشکیل کارگروه لغو روادید بین ایران و عربستان، قابل دستیابی در: mehrnews.com/x338FZ
[12] ایرنا ( ۱۹ آبان ۱۴۰۴)، وزیر میراث فرهنگی: گردشگری میتواند پیوند ایران و عربستان را عمیقتر کند، قابل دستیابی در: https://irna.ir/xjVWqh
[13] کانون جهانگردی و اتومبیلرانی جمهوری اسلامی ایران ( 1403/12/7)، سفیر عربستان در ایران: ایران سرزمینی شگفتانگیز است/ اهمیت تاریخی راه زمینی میان ایران و عربستان به مانند راه ابریشم است، قابل دستیابی در: https://www.taci.ir/post?id=1164
https://khabarfarsi.com/u/232846639#redirect
[14] Saudipedia (2025), Ministry of Tourism, at: https://saudipedia.com/en/article/260/government-and-politics/ministries/ministry-of-tourism?
[15] همشهری (29 مهر 1402)، تمایل عربستان برای تبادل گردشگر با ایران، قابل دستیابی در: https://newspaper.hamshahrionline.ir/j2Mwy
[16] Hajj Ministry Sets Up Operations Room and Comprehensive Plan to Serve Iranian Pilgrims (14 Jun 2025), at: https://pep.gov.sa/en/news/733?