زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در بحرین

پادشاهی بحرین، یک کشور جزیره‌ای کوچک در خلیج عربی با جمعیتی تقریباً 1.5 میلیون نفراست، به عنوان یکی از کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، به طور راهبردی خود را به عنوان یک رهبر منطقه‌ای در تحول دیجیتالی قرار داده است و از زیرساخت‌های پیشرفته مخابراتی و محیط نظارتی مترقی خود برای تقویت پیشرفت‌های فناوری استفاده می‌کند. بحرین با درک ضرورت راهبردی تحول دیجیتال برای تنوع بخشیدن به اقتصاد، سرمایه‌گذاری قابل توجهی در زیرساخت‌های مخابراتی، بازنگری مقررات و زیست بوم های نوآوری انجام داده است. داده‌های ارائه شده در این بخش ابعاد چندگانه فضای مجازی، ضریب نفوذ اینترنت، استفاده از رسانه‌های اجتماعی، پذیرش هوش مصنوعی و ابتکارات دولتی و در عین حال سیاست‌ها و نوآوری‌هایی را که اقتصاد دیجیتالی بحرین را شکل می دهد را تجزیه و تحلیل می‌کند.

زیرساخت های فضای مجازی

زیرساخت‌های مخابراتی بحرین از پیشرفته‌ترین زیرساخت‌ها در منطقه خلیج فارس است که با شبکه‌های فیبر نوری جامع، پوشش گسترده تلفن همراه و ارائه خدمات رقابتی مشخص می‌شود. سازمان تنظیم مقررات مخابرات(تی.آر.اِی.) (The Telecommunications Regulatory Authority (TRA)) که در سال 2002 تأسیس شد، بر رقابت در بازار و توسعه زیرساخت‌های مخابراتی در بحرین نظارت دارد. بازار مخابرات کشور بحرین، دارای چندین اپراتور دارای مجوز است، از جمله شرکت مخابرات بحرین(بَتِلکو)(Bahrain Telecommunications Company (Batelco))، زین بحرین(Zain Bahrain) و اس.تی.سی. بحرین(STC Bahrain)، که به طور جمعی، خدمات جامع تلفن همراه و ثابت در کشور ارائه می‌ کنند. این ساختار بازار رقابتی، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها و بهبود کیفیت خدمات را به همراه داشته و بحرین را به عنوان یک قطب مخابراتی منطقه‌ای قرار داده است.

توسعه زیرساخت شبکه

بحرین استقرار گسترده شبکه 5G را اجرا کرده است و خدمات تجاری 5G در سال ۲۰۱۹ راه اندازی شده است. این مسئله باعث شده که این کشور را در میان اولین کشورهای منطقه قرار دهد که توانسته شبکه های تلفن همراه نسل پنجم را مستقر کند. زیرساخت 5G از پهنای باند تلفن همراه پیشرفته، ارتباطات فوق العاده قابل اعتماد با تأخیر کم و ارتباطات گسترده  با سرعت بالا پشتیبانی می کند و قابلیت های اساسی را برای فناوری های نوظهور از جمله هوش مصنوعی، برنامه های کاربردی اینترنت اشیا و ابتکارات شهر هوشمند را نیز فراهم می کند. زیرساخت ملی فیبر نوری در سراسر بحرین گسترش یافته است و دولت اولویت را به استقرار فیبر نوری به خانه(اف.تی.تی.اچ.)(fiber-to-the-home (FTTH)) داده است تا از اتصال با پهنای باند بالا برای کاربران مسکونی و تجاری را فراهم کند. این سرمایه گذاری زیرساختی، از برنامه های کاربردی با پهنای باند فشرده اقتصاد دیجیتال، از جمله محاسبات ابری، پخش ویدئو و قابلیت های کار از راه دور پشتیبانی می کند.

زیرساخت مرکز داده و ابری

بحرین ظرفیت قابل توجهی از مرکز داده را برای پشتیبانی از خدمات دیجیتال منطقه ای توسعه داده است. بحرین، میزبان چندین مرکز داده تجاری است و ارائه دهندگان خدمات ابری بین المللی را نیزجذب کرده اند. دولت، سیاست هایی را برای تسهیل توسعه مرکز داده، از جمله رویه های صدور مجوز ساده و پشتیبانی زیرساختی، به اجرا گذاشته است و بحرین را به عنوان یک مرکز داده منطقه ای که بازارهای خلیج فارس را به شبکه های جهانی متصل می کند، معرفی می کند.

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن های هوشمند و پهنای باند

نفوذ اینترنت

بحرین نفوذ اینترنت فوق العاده بالایی را نشان می دهد، به طوری که بیش از 99 درصد از جمعیت بحرین، به خدمات اینترنتی دسترسی دارند، که نشان دهنده زیرساخت های پیشرفته مخابراتی و سواد دیجیتالی جمعیت بحرین است. این دسترسی تقریباً جهانی به اینترنت نشان دهنده یکی از بالاترین ضریب های نفوذ در سطح جهان است و به طور قابل توجهی از میانگین های منطقه ای و بین المللی فراتر می رود. ضریب نفوذ بالا، منعکس کننده عوامل متعددی است، از جمله  موقعیت جغرافیایی که استقرار زیرساخت را تسهیل می کند، درآمد سرانه نسبتاً بالا که از پذیرش فناوری حمایت کند، ابتکارات شمول دیجیتالی دولت و شرایط رقابتی بازار مخابرات که خدمات مقرون به صرفه ای را در کشور ارائه کند.

پذیرش تلفن همراه و تلفن هوشمند

نفوذ تلفن همراه در بحرین تقریباً به 130درصد می رسد که این مسئله نشان دهنده مالکیت چند دستگاه تلفن همراه به ازای هر نفر است، پدیده ای که در بازارهای پیشرفته مخابراتی و کشورهای توسعه یافته رایج است، جایی که افراد دستگاه های تلفن همراه را برای مصارف شخصی و حرفه ای  به صورت جداگانه استفاده می کنند. پذیرش تلفن های هوشمند به طور خاص تقریباً در بین جمعیت جهانی است و اکثریت قریب به اتفاق اتصالات تلفن همراه از دستگاه های تلفن هوشمند استفاده می کنند. توسعه پذیرش تلفن های هوشمند، پیامدهای قابل توجهی برای ارائه خدمات دیجیتالی دارد و رویکردهای تلفن همراه اول را برای خدمات دولتی، برنامه های تجاری و ارتباطات اجتماعی امکان پذیر می کند. دولت و بخش خصوصی به طور فزاینده ای اصول طراحی واکنش گرا به تلفن همراه را اتخاذ کرده اند و برنامه های تلفن همراه اختصاصی را برای استفاده گسترده از تلفن های هوشمند را توسعه داده اند.

پهنای باند و سرعت پهن باند خانگی

بحرین در مقایسه با معیارهای منطقه ای و بین المللی، سرعت پهن باند رقابتی قابل ملاحظه ای دارد. اتصالات پهن باند ثابت در بحرین سرعت دانلود  به طور متوسط، بیش از ۱۰۰ مگابیت در ثانیه ارائه می کند که از برنامه های کاربردی با پهنای باند فشرده پشتیبانی می کند. بازار رقابتی مخابرات در بحرین، بهبود مستمر سرعت دانلود و بهینه سازی قیمت را به همراه داشته است، به طوری که ارائه دهندگان خدمات اینترنتی، بسته های طبقه بندی شده ای را به مردم ارائه می کند تا نیازهای متنوع کاربران را از اتصال اولیه تا خدمات پهنای باند فوق العاده بالا را برآورده سازد. سازمان تنظیم مقررات مخابرات (تی.آر.اِی.)، معیارهای کیفیت پهن باند را نظارت می کند و معیارهای عملکرد منظم مخابرات را منتشر کرده و شفافیت و پاسخگویی را در ارائه خدمات حفظ می کند. این نظارت به بهبود مستمر کیفیت خدمات و ساختارهای قیمت گذاری رقابتی در بحرین کمک کرده است.

شبکه های اجتماعی و پلتفرم های پیام رسانی

نفوذ رسانه های اجتماعی در بحرین فوق العاده زیاد است، به طوری که تقریباً 99 درصد از جمعیت بحرین به طور فعال از پلتفرم های رسانه های اجتماعی استفاده می کنند و این نشان دهنده یکی از بالاترین ضریب های پذیرش رسانه های اجتماعی در سطح جهان است. این پذیرش گسترده هم منعکس کننده مشخصات جمعیتی جوان جمعیت و هم ادغام فرهنگی فناوری های ارتباطات دیجیتال است.

پلتفرم های رسانه های اجتماعی غالب

چشم انداز رسانه های اجتماعی در بحرین با استفاده متنوع از پلتفرم ها مشخص می شود، به طوری که فیس بوک، اینستاگرام، توییتر (ایکس)، اسنپ چت و لینکدین پایگاه های کاربری قابل توجهی در بحرین حفظ کرده اند. فیس بوک همچنان در بحرین برجسته است و نفوذ بالایی در بین بخش های جمعیتی بحرین دارد. اینستاگرام به ویژه در بین کاربران جوان تر، کشش قابل توجهی به دست آورده است، در حالی که لینکدین به عنوان پلتفرم اصلی شبکه سازی حرفه ای در بحرین عمل می کند. تنوع پلتفرم منعکس کننده ترجیحات مختلف کاربران و موارد استفاده آنها است، چراکه پلتفرم های مختلف، عملکردهای اجتماعی، حرفه ای و اطلاعاتی متمایزی را ارائه می کنند. مشاغل و نهادهای دولتی در بحرین برای دستیابی موثر به بخش های مختلف مخاطبان، حضور چند پلتفرمی را حفظ کرده اند.

برنامه‌های پیام‌رسان

واتس‌اپ بر چشم‌انداز برنامه‌های پیام‌رسان در بحرین تسلط دارد و به عنوان ابزار اصلی ارتباطی برای ارتباطات شخصی و به طور فزاینده ارتباطات تجاری عمل می‌کند. رمزگذاری سرتاسر، قابلیت‌های چندرسانه‌ای و عملکرد بین پلتفرمی، این پلتفرم، پذیرش گسترده‌ای را در بین بخش‌های جمعیتی مختلف بحرین ایجاد کرده است. سایر پلتفرم‌های پیام‌رسان از جمله تلگرام و اسنپ‌چت پایگاه‌های کاربری قابل توجهی را به ویژه در بین جمعیت‌های جوان‌تر بحرین حفظ کرده اند. شیوع برنامه‌های پیام‌رسان بر الگوهای ارتباطی تأثیر گذاشته است و پیام‌رسانی مبتنی بر متن، تماس‌های صوتی سنتی و پیام‌رسانی پیامکی را تکمیل و در برخی زمینه‌ها جایگزین می‌کند.

رسانه‌های اجتماعی در تجارت و دولت

کسب‌وکارها به طور گسترده از رسانه‌های اجتماعی برای بازاریابی، تعامل با مشتری و عملکردهای خدمات مشتری استفاده می‌کنند. بسیاری از شرکت‌ها، کانال‌های خدمات مشتری رسانه‌های اجتماعی را پیاده‌سازی کرده‌اند و تشخیص می‌دهند که مشتریان به طور فزاینده‌ای کانال‌های ارتباطی دیجیتال را ترجیح می‌دهند. نهادهای دولتی نیز به طور مشابه حضور فعالی در رسانه‌های اجتماعی دارند و از پلتفرم‌ها برای انتشار اطلاعات عمومی، تعامل شهروندان و اعلان‌های ارائه خدمات استفاده می‌کنند.

زیست بوم هوش مصنوعی

بحرین هوش مصنوعی را به عنوان یک اولویت راهبردی برای توسعه اقتصادی و نوسازی بخش دولتی تشخیص داده است. دولت، کارگروه ملی هوش مصنوعی(the National Artificial Intelligence Task Force) را برای هماهنگی توسعه و اجرای راهبرد هوش مصنوعی ایجاد کرده است. این نشان‌دهنده تعهد سطح بالای دولت به پیشرفت هوش مصنوعی است. این کارگروه نهادهای دولتی، مؤسسات دانشگاهی و ذینفعان بخش خصوصی را گرد هم می‌آورد تا رویکردهای هماهنگ برای پذیرش هوش مصنوعی را توسعه دهند. کاربردهای هوش مصنوعی به طور فزاینده‌ای در بخش‌های مختلف از جمله امور مالی، مراقبت‌های بهداشتی، خدمات دولتی و مخابرات رایج است. بخش خدمات مالی، به ویژه با توجه به موقعیت بحرین به عنوان یک مرکز مالی منطقه‌ای، از اولین پذیرندگان هوش مصنوعی بوده است و کاربردهایی را در تشخیص تقلب، ارزیابی ریسک، خودکارسازی خدمات مشتری و تجارت الگوریتمی پیاده‌سازی کرده است.

هوش مصنوعی در خدمات دولتی

دولت کاربردهای هوش مصنوعی را برای ارتقای ارائه خدمات عمومی و کارایی عملیاتی پیاده‌سازی کرده است. سازمان اطلاعات و دولت الکترونیک(The Information and eGovernment Authority)، چت‌بات‌ها و دستیاران مجازی مبتنی بر هوش مصنوعی را برای بهبود دسترسی به خدمات شهروندی مستقر کرده است و امکانات پرسش خدمات ۲۴ ساعته و کاهش زمان انتظار برای درخواست‌های اطلاعاتی معمول را فراهم می‌کند. فراتر از برنامه‌های کاربردی برای شهروندان، نهادهای دولتی در حال پیاده‌سازی هوش مصنوعی برای عملکردهای اداری از جمله پردازش اسناد، تجزیه و تحلیل داده‌ها و سیستم‌های پشتیبانی تصمیم‌گیری هستند. هدف این کاربردها افزایش کارایی عملیاتی، کاهش زمان پردازش و بهبود کیفیت خدمات است.

تحقیق و توسعه هوش مصنوعی

مؤسسات دانشگاهی در بحرین، از جمله دانشگاه بحرین(The University of Bahrain)و دانشگاه خلیج عربی(The Arabian Gulf University)، برنامه‌های تحقیقاتی هوش مصنوعی را ایجاد کرده و برنامه‌های درسی هوش مصنوعی را در برنامه‌های تحصیلی ادغام کرده‌اند. هدف این ابتکارات، توسعه تخصص محلی در زمینه هوش مصنوعی و کمک به تحقیقات جهانی هوش مصنوعی ضمن پرداختن به کاربردها و چالش‌های هوش مصنوعی خاص منطقه است.حوزه‌های تمرکز تحقیقات شامل پردازش زبان عربی، کاربردهای مراقبت‌های بهداشتی، فناوری‌های شهر هوشمند و نوآوری‌های فین‌تک است. تأکید بر هوش مصنوعی زبان عربی نشان‌دهنده این شناخت است که سیستم‌های هوش مصنوعی جهانی که عمدتاً بر روی داده‌های زبان انگلیسی آموزش داده شده‌اند، ممکن است اثربخشی محدودی برای کاربردهای زبان عربی داشته باشند.

استارت‌آپ‌ها و نوآوری‌های هوش مصنوعی

زیست بوم استارت‌آپی بحرین شامل سرمایه‌گذاری‌های نوظهور متمرکز بر هوش مصنوعی است که به کاربردهای متنوعی می‌پردازند. حمایت دولت از کارآفرینی از طریق ابتکاراتی از جمله خلیج فین‌تک بحرین(Bahrain FinTech Bay) و برنامه‌های پشتیبانی از استارت‌آپ‌های تمکین(Tamkeen) محیطی را ایجاد کرده است که برای نوآوری در هوش مصنوعی مساعد است. استارت‌آپ‌ها در حال توسعه برنامه‌های کاربردی هوش مصنوعی در بخش‌هایی از جمله فین‌تک، فناوری مراقبت‌های بهداشتی، فناوری آموزش و بهینه‌سازی لجستیک هستند.

ساختارهای شاخص حاکمیتی و غیر حاکمیتی

سازمان تنظیم مقررات ارتباطات(تی.آر.اِی.)

سازمان تنظیم مقررات ارتباطات، به عنوان نهاد اصلی تنظیم مقررات برای بخش‌های ارتباطات و فناوری اطلاعات و مخابرات بحرین عمل می‌کند. سازمان تنظیم مقررات ارتباطات که از طریق فرمان قانونی شماره ۴۸ سال ۲۰۰۲ تأسیس شده است، مسئولیت صدور مجوز، تنظیم مقررات اتصال متقابل، نظارت بر رقابت و حمایت از مصرف‌کننده را بر عهده دارد. چارچوب نظارتی این سازمان بر به کارگیری فناوری های نوین، رقابت در بازار و مشوق‌های سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها تأکید دارد.

سازمان اطلاعات و دولت الکترونیک

سازمان اطلاعات و دولت الکترونیک(ای.جی.اِی)(Information and eGovernment Authority (iGA )) که در سال ۲۰۰۷ تأسیس شد، راهبرد دولت الکترونیکی و تحول دولت دیجیتالی بحرین را هماهنگ می‌کند. این سازمان، استانداردهای قابلیت همکاری را توسعه می‌دهد، پلتفرم‌های دولتی مشترک را پیاده‌سازی می‌کند، بر مدیریت داده‌های دولتی نظارت می‌کند و ابتکارات ارائه خدمات دیجیتالی را هدایت می‌کند. این سازمان در پیشبرد قابلیت‌های دولت دیجیتالی بحرین، پیاده‌سازی پورتال ملی (bahrain.bh) و توسعه زیرساخت‌های دیجیتالی بین بخش های دولتی، نقش اساسی داشته است.

مرکز ملی امنیت سایبری

مرکز ملی امنیت سایبری(The National Cybersecurity Centre) که زیر نظر سازمان امنیت ملی فعالیت می‌کند، تلاش‌های ملی در زمینه امنیت سایبری را هماهنگ می‌کند، تهدیدات سایبری را رصد می‌کند، قابلیت‌های واکنش به حوادث را فراهم می‌کند و ظرفیت امنیت سایبری را توسعه می‌دهد. این مرکز با سازمان‌های بین‌المللی امنیت سایبری همکاری می‌کند و در ابتکارات همکاری منطقه‌ای در زمینه امنیت سایبری شرکت می‌کند. مأموریت آن شامل حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، واکنش به حوادث سایبری و تقویت تاب‌آوری سایبری ملی(national cyber resilience)در کشور است.

بانک مرکزی بحرین

بانک مرکزی بحرین(سی.بی.بی.) (The Central Bank of Bahrain(CBB))، خدمات مالی، از جمله فین‌تک و نوآوری‌های بانکداری دیجیتالی را در کشور تنظیم می‌کند. بانک مرکزی بحرین، چارچوب‌های نظارتی برای بانکداری باز(open banking)، پرداخت‌های دیجیتالی، خدمات ارزهای دیجیتال و نوآوری‌های فین‌تک از طریق ابتکار عمل «سندباکس نظارتی»(Regulatory Sandbox) خود ایجاد کرده است. این رویکرد نظارتی مترقی، بحرین را به عنوان یک مرکز فین‌تک منطقه‌ای قرار داده است تا شرکت‌های بین‌المللی فناوری مالی را جذب کرده و نوآوری‌های محلی فین‌تک را تقویت کند.

هیئت توسعه اقتصادی بحرین

هیئت توسعه اقتصادی بحرین(ای.دی.بی.)(Bahrain Economic Development Board (EDB))، به عنوان آژانس ترویج سرمایه‌گذاری عمل می‌کند و سرمایه‌گذاری های مستقیم خارجی در بخش‌های فناوری را جذب می‌کند و قابلیت‌های اقتصاد دیجیتال بحرین را ترویج می‌کند. ای.دی.بی. بخش‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، فین‌تک و فناوری را به عنوان حوزه‌های تمرکز سرمایه‌گذاری راهبردی در اولویت قرار داده است و مشوق‌ها و خدمات پشتیبانی را برای شرکت‌های بین‌المللی فناوری که عملیات منطقه‌ای خود را در بحرین ایجاد می‌کنند، ارائه می‌ کند.

سازمان‌های غیردولتی و انجمن‌های صنعتی

چندین سازمان غیردولتی به زیست بوم فضای مجازی بحرین کمک می‌کنند. انجمن اینترنت بحرین(The Bahrain Internet Society)، مسائل مربوط به حاکمیت اینترنت، حقوق دیجیتال و توسعه اینترنت را ترویج می‌کند. اتاق بازرگانی و صنعت بحرین(The Bahrain Chamber of Commerce and Industry)، از منافع تجاری در توسعه سیاست‌های اقتصاد دیجیتالی حمایت می‌کند. انجمن‌های خاص صنعت از جمله خلیج فین‌تک بحرین، عملکردهای شبکه‌سازی، حمایت و توسعه زیست بوم را برای بخش‌های مربوطه خود فراهم می‌کنند.

مؤسسات دانشگاهی و تحقیقاتی

دانشگاه‌هایی از جمله دانشگاه بحرین، دانشگاه خلیج عربی و پلی‌تکنیک بحرین(Bahrain Polytechnic)، در زمینه‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات و هوش مصنوعی، تحقیق و آموزش ارائه می‌دهند. این مؤسسات با دولت و صنعت در پروژه‌های تحقیقاتی کاربردی، طرح‌های توسعه نیروی کار و برنامه‌های نوآوری همکاری می‌کنند. بخش دانشگاهی، نقش حیاتی در توسعه نیروی کار ماهر مورد نیاز برای تداوم رشد اقتصاد دیجیتال بحرین ایفا می‌کند. دولت از طریق پلتفرم‌هایی مانند مرکز ملی نوآوری (به رهبری آی.جی.اِی)(The National Innovation Hub (led by iGA))؛ آزمایشگاه هوش مصنوعی شرکت بهره‌برداری دانشگاه بحرین(The University of Bahrain–Benefit Company AI Lab)؛ مرکز تحقیق و توسعه هوش مصنوعی ناصر(The Nasser AI Research and Development Centre)، مشارکت بخش خصوصی در تحقیق و توسعه مرتبط با هوش مصنوعی را تشویق می‌کند. هدف این ابتکارات تبدیل تحقیقات به محصولات و خدمات قابل دوام و ارائه نقاط ورودی برای شرکت‌هایی است که به دنبال توسعه مشترک راه حل‌ها با شرکای دولتی یا دانشگاهی هستند.

سیاست‌ها، قوانین، برنامه‌های راهبردی و چارچوب‌های نظارتی

راهبرد ملی اقتصاد دیجیتال

توسعه اقتصاد دیجیتال بحرین توسط برنامه‌ریزی راهبردی جامعی که در چشم‌انداز اقتصادی ۲۰۳۰ بحرین ادغام شده، هدایت می‌شود. این چشم‌انداز که در سال ۲۰۰۸ راه‌اندازی شد، آرزوی تبدیل بحرین به یک قطب منطقه‌ای برای فناوری اطلاعات و ارتباطات، خدمات مالی و صنایع مبتنی بر نوآوری را بیان می‌کند. این راهبرد بر تعالی نظارتی، توسعه زیرساخت‌ها، ارتقای سرمایه انسانی و پرورش زیست بوم به عنوان عوامل کلیدی توانمندساز برای رشد اقتصاد دیجیتالی تاکید دارد.

راهبرد دولت الکترونیکی

هدف راهبرد ملی دولت الکترونیک(The national eGovernment strategy)، دستیابی به تحول دیجیتال جامع خدمات دولتی، با اهدافی چون ارائه خدمات دولتی گسترده از طریق کانال‌های دیجیتالی است. این راهبرد بر طراحی کاربر محور، قابلیت همکاری، حکمرانی مبتنی بر داده(data-driven governance) و ارائه خدمات موبایل، تاکید دارد. پیاده‌سازی شامل توسعه سامانه ملی احراز هویت یکپارچه(national single sign-on system)، ‫پیاده‌سازی معماری گذرگاه خدمات دولتی(implementing government service bus architecture) و ایجاد چارچوب‌های به اشتراک‌گذاری داده‌ها در سراسر نهادهای دولتی بوده است.

چارچوب نظارتی مخابرات

بخش مخابرات تحت یک چارچوب نظارتی جامع مبتنی بر قانون مخابرات (قانون شماره ۴۸ سال ۲۰۰۲، اصلاح شده) فعالیت می‌کند. این چارچوب، روش های صدور مجوز برای خدمات مخابراتی، سازوکارهای تخصیص طیف دسترسی و اتصال، اصول اتصال متقابل، تعهدات خدمات همگانی و مقررات حمایت از مصرف‌کننده را ارائه می کند. سازمان تنظیم مقررات مخابرات، رویکردهای صدور مجوز را پیاده‌سازی می کند تا نوآوری و همگرایی خدمات دیجیتالی را تسهیل و در عین حال خدمات نظارتی خود را نیز حفظ کند.

چارچوب نظارتی امنیت سایبری

بحرین از طریق قانون شماره ۶۰ سال ۲۰۱۴ در مورد جرایم فناوری اطلاعات، قانون جامع امنیت سایبری( cybersecurity legislation)که مقررات کیفری را برای سوء استفاده از رایانه، دسترسی غیرمجاز، مداخله در داده‌ها و جرایم سایبری مرتبط، ارائه کرده، را تصویب کرد. این قانون، مبانی قانونی برای پیگرد قانونی جرایم سایبری  را فراهم کرده و در عین حال حقوق و تعهدات مربوط به امنیت سیستم‌های اطلاعاتی را نیز ایجاد می‌کند. مرکز ملی امنیت سایبری(The National Cybersecurity Centre)، چارچوب‌ها و استانداردهای امنیت سایبری اضافی را برای حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی توسعه داده است. این چارچوب‌ها، الزامات امنیتی پایه، تعهدات گزارش‌دهی حوادث و شیوه‌های مدیریت ریسک را برای نهادهای فعال در زیرساخت‌های اطلاعاتی حیاتی تعیین می‌کنند.

قانون حمایت از داده‌ها و حریم خصوصی

قانون حمایت از داده‌های شخصی(پی.دی.پی.ال.)( The Personal Data Protection Law (PDPL))که از طریق قانون شماره ۳۰ سال ۲۰۱۸ به تصویب رسید، الزامات جامع حفاظت از داده‌ها را مطابق با استانداردهای بین‌المللی تعیین می‌کند. این قانون اصولی را برای پردازش قانونی داده‌ها، موضوع حقوق داده، تعهدات کنترل‌کننده داده، الزامات انتقال داده فرامرزی و سازوکارهای اجرایی را تعیین می‌کند. سازمان حفاظت از داده‌های شخصی بر انطباق و اجرای آن نظارت دارد. قانون حمایت از داده‌های شخصی هم برای کنترل‌کننده‌ها و هم پردازش‌کننده‌های داده‌های دولتی و بخش خصوصی اعمال می‌شود و استانداردهای یکنواخت حفاظت از داده‌ها را در سراسر بخش‌ها ایجاد می‌کند. این قانون اصولی از جمله محدودیت هدف، به حداقل رساندن داده‌ها، دقت، محدودیت ذخیره‌سازی، یکپارچگی و محرمانگی را در بر می‌گیرد که منعکس‌کننده هنجارهای بین‌المللی حفاظت از داده‌ها و در عین حال انطباق با زمینه‌های قانونی و فرهنگی منطقه‌ای است.

چارچوب مالکیت معنوی

چارچوب مالکیت معنوی بحرین(Bahrain's intellectual property framework)، که شامل حمایت از اختراعات، علائم تجاری، حق مولف و اسرار تجاری است، مبانی قانونی را برای حمایت از نوآوری‌های دیجیتالی فراهم می‌کند. بحرین عضو معاهدات بزرگ بین‌المللی مالکیت معنوی است و قوانین مربوط به مالکیت معنوی را برای رسیدگی به فناوری‌های دیجیتالی مدرن کرده است. چارچوب حفاظت مؤثر مالکیت معنوی از نوآوری ها پشتیبانی می‌کند و با ارائه قطعیت قانونی برای حقوق مالکیت معنوی، سرمایه‌گذاری ها در فناوری را جذب می‌کند.

نوآوری‌ها و تجربیات

خلیج فین‌تک بحرین(Bahrain FinTech Bay) که در سال ۲۰۱۸ تأسیس شد، بزرگترین مرکز اختصاصی فین‌تک در منطقه خاورمیانه و آفریقا است که فضای کار اشتراکی، فرصت‌های شبکه‌سازی، تعامل نظارتی و خدمات زیست بوم را برای استارت‌آپ‌های فین‌تک و شرکت‌های فناوری مالی مستقر فراهم می‌کند. این مرکز میزبان بیش از ۱۰۰ شرکت مقیم است که نماینده بخش‌های مختلف فین‌تک از جمله پرداخت‌ها، بانکداری دیجیتال، فناوری بیمه، فناوری نظارتی و برنامه‌های کاربردی بلاک‌چین هستند. موفقیت این مرکز نشان‌دهنده همگرایی پیشرفت نظارتی، پیچیدگی بخش مالی و حمایت دولت از نوآوری است. این مرکز شرکت‌های بین‌المللی فین‌تک را که در حال ایجاد عملیات در خاورمیانه هستند، جذب کرده و در عین حال از کارآفرینی فین‌تک محلی حمایت کرده و یک زیست بوم فین‌تک ایجاد می کند تا بحرین را به عنوان یک مرکز فین‌تک منطقه‌ای قرار دهد.

تحول دولت دیجیتال

بحرین در پیاده‌سازی دولت دیجیتال پیشرفت چشمگیری داشته و همواره در شاخص‌های بین‌المللی دولت الکترونیکی رتبه بالایی را کسب کرده است. دولت ارائه خدمات دیجیتال جامعی را پیاده‌سازی کرده است و پورتال bahrain.bh به عنوان یک نقطه دسترسی واحد برای خدمات دولتی در بحرین، عمل می‌کند. این پورتال خدمات نهادهای دولتی مختلف را ادغام می‌کند و شهروندان و مشاغل را قادر می‌سازد تا از طریق یک رابط واحد با احراز هویت یکپارچه به خدمات دیجیتالی دسترسی داشته باشند. پیاده‌سازی‌های قابل توجه دولت دیجیتال شامل فرآیندهای ثبت شرکت کاملاً دیجیتال، خدمات آنلاین ویزا و مهاجرت، ادغام پرداخت دیجیتال در سراسر خدمات دولتی و برنامه‌های تلفن همراه برای دسترسی به خدمات دولتی است. این پیاده‌سازی‌ها در دولت بحرین، زمان پردازش را کاهش داده، دسترسی به خدمات را افزایش داده و رضایت کاربران را بهبود بخشیده است.

ابتکارات شهر هوشمند

بحرین ابتکارات شهر هوشمند را با استفاده از اینترنت اشیاء، هوش مصنوعی و تجزیه و تحلیل داده‌ها برای ارتقای مدیریت شهری و کیفیت زندگی پیاده‌سازی کرده است. پروژه‌ها شامل سیستم‌های مدیریت ترافیک هوشمند با استفاده از داده‌های بی‌درنگ و تجزیه و تحلیل پیش‌بینی‌کننده برای بهینه‌سازی جریان ترافیک، راه‌حل‌های پارک هوشمند که اطلاعات بی‌درنگ در مورد در دسترس بودن پارکینگ ارائه می‌دهند، سیستم‌های نظارت بر محیط زیست که کیفیت هوا و پارامترهای محیطی را ردیابی می‌کنند و سیستم‌های روشنایی خیابان هوشمند که مصرف انرژی را بهینه می‌کنند، می باشد. این ابتکارات، کاربردهای عملی فناوری‌های نوظهور را نشان می‌دهند که در عین حال کارایی عملیاتی و مزایای زیست محیطی را نیز ایجاد می‌کند. دولت بحرین به گسترش پیاده‌سازی‌های شهر هوشمند با برنامه‌هایی برای ادغام جامع‌تر زیرساخت‌های شهر هوشمند ادامه می‌دهد.

بلاک چین

بحرین به عنوان یک رهبر منطقه‌ای در پذیرش و تنظیم فناوری بلاک چین ظاهر شده است. دولت برنامه‌های بلاک چین را برای خدمات دولتی پیاده‌سازی کرده است. از جمله می توان به یک سیستم مبتنی بر بلاک چین اشاره کرد که برای تأیید گواهینامه‌های تحصیلی، کاهش خطرات تقلب و ساده‌سازی فرآیندهای تأیید گواهینامه ها، استفاده می شود. بانک مرکزی بحرین، چارچوب‌های نظارتی را برای ارزهای دیجیتال و خدمات مالی مبتنی بر بلاک چین توسعه داده است و ضمن حفظ نظارت مناسب، وضوح قانونی آن را نیز ارائه می کند. بخش خصوصی، برنامه‌های بلاک چین را در تأمین مالی تجارت، مدیریت زنجیره تأمین و راه‌حل‌های هویت دیجیتال پیاده‌سازی کرده است. این پیاده‌سازی‌ها کاربرد عملی فناوری دفتر کل توزیع شده فراتر از برنامه‌های کاربردی ارزهای دیجیتال را نشان می‌دهند.

نوآوری در فناوری سلامت

بخش مراقبت‌های بهداشتی، نوآوری‌های سلامت دیجیتال را پیاده‌سازی کرده است، از جمله سیستم‌های سوابق سلامت الکترونیکی که قابلیت همکاری بین ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی را فراهم می‌کند، خدمات پزشکی از راه دور که در طول همه‌گیری کووید-۱۹ به طور قابل توجهی گسترش یافته و پس از آن نیز ادامه یافته است، ابزارهای کمک تشخیصی مبتنی بر هوش مصنوعی که به صورت آزمایشی در تصویربرداری پزشکی و آسیب‌شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرند، و زیرساخت تبادل اطلاعات سلامت که امکان اشتراک‌گذاری امن داده‌های سلامت را فراهم می‌کند. هدف این نوآوری‌ها ارتقای کیفیت مراقبت‌های بهداشتی، بهبود دسترسی و افزایش کارایی عملیاتی ضمن حفظ حریم خصوصی بیمار و امنیت داده‌ها است. حمایت دولت از نوآوری ها در فناوری سلامت شامل چارچوب‌های نظارتی است که تسهیل‌کننده خدمات پزشکی از راه دور و سلامت دیجیتال است و در عین حال از حاکمیت بالینی مناسب، اطمینان حاصل می‌کند.

فناوری آموزش

موسسات آموزشی، فناوری‌های یادگیری دیجیتالی را پذیرفته‌اند که با همه‌گیری کووید-۱۹ تسریع شده و از طریق شناخت مزایای یادگیری دیجیتال تداوم یافته است. پیاده‌سازی‌ها، شامل سیستم‌های مدیریت یادگیری برای ارائه دوره و مشارکت دانشجویان، فناوری‌های کلاس مجازی که امکان آموزش آنلاین همزمان را فراهم می‌کند، دیجیتال‌سازی محتوای آموزشی و منابع کتابخانه آنلاین، و سیستم‌های یادگیری تطبیقی مبتنی بر هوش مصنوعی که محتوای آموزشی را برای نیازهای فردی دانشجویان شخصی‌سازی می‌کنند. دولت در زیرساخت فناوری آموزشی سرمایه‌گذاری کرده است، از جمله اطمینان از اتصال پهن باند به موسسات آموزشی و ارائه دستگاه‌ها به دانشجویانی که به دسترسی به فناوری نیاز دارند. هدف این سرمایه‌گذاری‌ها ارتقای کیفیت آموزشی و آماده‌سازی دانشجویان برای مشارکت در اقتصاد دیجیتال است.

توسعه زیست بوم استارت‌آپ

بحرین از طریق برنامه‌های حمایتی دولت، خدمات شتاب‌دهی بخش خصوصی و اصلاحات نظارتی تسهیل‌کننده کارآفرینی، یک زیست بوم استارت‌آپ رو به رشد را پرورش داده است. تمکین(Tamkeen)، صندوق کار دولت(The government's labor fund)، کمک‌های مالی استارت‌آپی، برنامه‌های آموزشی و پشتیبانی از زیست بوم را ارائه می‌دهد. وزارت صنعت، تجارت و گردشگری(The Ministry of Industry, Commerce and Tourism)، فرآیندهای ثبت کسب‌ وکار را ساده کرده و موانع نظارتی برای کارآفرینی را کاهش داده است. این زیست بوم، شامل چندین مرکز رشد و شتاب‌دهنده است که فرصت‌های مربیگری، دسترسی به بودجه، فضای کار و شبکه‌سازی را فراهم می‌کنند. این خدمات زیست بومی، همراه با دسترسی به بازارهای منطقه‌ای از طریق یکپارچگی شورای همکاری خلیج فارس و اتصال بین‌المللی، بحرین را به عنوان یک مکان استارت‌آپی جذاب برای کارآفرینان منطقه‌ای قرار می‌دهد.

چالش‌ها و چشم‌انداز آینده

علی‌رغم پیشرفت‌های چشمگیر، زیست بوم فضای سایبری و هوش مصنوعی بحرین با چالش‌های متعددی روبرو است. تهدیدات امنیت سایبری همچنان در حال تکامل هستند و نیازمند انطباق مداوم قابلیت‌های دفاعی و اطلاعات تهدیدات می‌باشند. محدودیت اندازه بازار داخلی، مقیاس‌پذیری استارت‌آپ‌ها را محدود می‌کند و مستلزم جهت‌گیری به سمت بازار منطقه‌ای از همان ابتدا است. رقابت از سوی مراکز فناوری بزرگتر منطقه‌ای از جمله دبی و ابوظبی نیازمند تمایز مستمر و اصلاح ارزش پیشنهادی است. شکاف استعدادها در مهارت‌های فناوری پیشرفته، مستلزم توسعه مداوم نیروی کار و جذب انتخابی استعدادها از بازارهای بین‌المللی است.

فرصت‌های راهبردی

موقعیت راهبردی بحرین فرصت‌های قابل توجهی را برای توسعه مستمر اقتصاد دیجیتال را ارائه می‌دهد. پیشرفت‌های نظارتی و تعهد دولت به تحول دیجیتال، مزیت‌های رقابتی را فراهم می‌کند. بخش خدمات مالی تثبیت‌شده، پایه‌هایی را برای گسترش فین‌تک و نوآوری در فناوری‌های مالی ایجاد می‌کند. مجاورت جغرافیایی با بازارهای بزرگتر خلیج فارس همراه با ادغام شورای همکاری خلیج فارس، فرصت‌های دسترسی به بازار را فراهم می‌کند. جمعیت چند زبانه و بین‌المللی، تسهیل‌کننده عملیات تجاری بین‌المللی و درک بازار منطقه‌ای است.

مسیرهای آینده

مسیر توسعه  زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی بحرین بر چندین جهت‌گیری راهبردی تأکید دارد که به شرح زیر است:

• ادامه پذیرش هوش مصنوعی در سراسر بخش‌های دولتی و خصوصی با هدف افزایش کارایی و فعال‌سازی قابلیت‌های جدید؛
• گسترش کاربردهای بلاک‌چین و فناوری دفتر کل توزیع‌شده فراتر از خدمات مالی به خدمات دولتی، مدیریت زنجیره تأمین و هویت دیجیتال؛
• توسعه برنامه‌های کاربردی مبتنی بر 5G شامل اینترنت اشیا، سیستم‌های خودکار و خدمات موبایل پیشرفته؛
• تقویت قابلیت‌های امنیت سایبری برای مقابله با تهدیدات در حال تحول و حفظ اعتماد به سیستم‌های دیجیتالی؛
• ادامه توسعه نیروی کار برای اطمینان از وجود سرمایه انسانی ماهر کافی برای رشد بخش فناوری.

نتیجه‌گیری

بحرین خود را به عنوان یک رهبر منطقه‌ای در تحول دیجیتال تثبیت کرده و زیرساخت‌های پیچیده فضای مجازی، چارچوب‌های نظارتی پیشرو و زیست بوم های نوآوری فعالی را ایجاد کرده است. تاکید راهبردی بحرین بر زیرساخت‌های مخابراتی، تعالی نظارتی و توسعه اقتصاد دیجیتال، منجر به نفوذ بالای اینترنت و تلفن‌های هوشمند، پذیرش گسترده رسانه‌های اجتماعی، قابلیت‌های نوظهور هوش مصنوعی و رشد نوآوری‌های فناوری شده است. ساختارهای حکمرانی که نهادهای نظارتی، سازمان‌های توسعه و هماهنگی امنیت سایبری را در بر می‌گیرد، تعهد سازمان ها را به توسعه اقتصاد دیجیتال نشان می‌دهد. چارچوب‌های جامع سیاست‌گذاری و حقوقی که به مخابرات، امنیت سایبری، حفاظت از داده‌ها و فناوری مالی می‌پردازند، محیط‌های توانمندساز را برای نوآوری فراهم می‌کنند و در عین حال از منافع عمومی محافظت می‌کنند. نوآوری‌هایی از جمله خلیج فین‌تک بحرین، تحول دیجیتال دولت، پیاده‌سازی شهرهای هوشمند و کاربردهای بلاک‌چین، استقرار عملی فناوری را نشان می‌دهند که مزایای ملموسی به همراه دارد. در حالی که چالش‌هایی از جمله تهدیدات امنیت سایبری، محدودیت‌های استعداد و رقابت منطقه‌ای همچنان وجود دارد، موقعیت راهبردی بحرین، پیشرفت نظارتی و تلاش‌های توسعه زیست بوم، پایه‌هایی را برای رشد مستمر اقتصاد دیجیتالی فراهم می‌کند. همزمان با ادامه تکامل فناوری و تسریع تحول دیجیتال در سطح جهانی، تعهد پایدار بحرین به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، بازنگری در سیاست های نظارتی و توسعه زیست بوم نوآوری، بحرین را در موقعیتی قرار می‌دهد تا رهبری منطقه‌ای خود را در توسعه فضای سایبری و هوش مصنوعی حفظ کند. تجربیات و رویکردهای توسعه‌یافته در بحرین، بینش‌های ارزشمندی را برای سایر کشورهایی که به دنبال راهبردهای تحول دیجیتال متناسب با زمینه‌ها و آرمان‌های خود هستند، ارائه می‌دهد.

نیز نگاه کنید به

زیست بوم فضای مجازی در عراق؛ زیست بوم فضای مجازی در عربستان سعودی؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در ترکیه؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در سوریه؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در عربستان سعودی؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در کانادا؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در کویت؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی قطر؛ زیست‌بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در عمان

نویسنده مقاله

میترا صمیعی

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علامه طباطبائی