تجربیات و نوآوری‌های عمان در زیست بوم فضای مجازی

عمان تجارب و شیوه‌های نوآورانه متعددی را در زیست بوم فضای مجازی خود توسعه داده است که کاربرد عملی فناوری‌های دیجیتالی را برای حل چالش‌های توسعه‌ای و بهبود کیفیت زندگی نشان می‌دهد.

نوآوری در خدمات دولت الکترونیک

درگاه عمانونا(The Omanuna Portal) به عنوان درگاه رسمی خدمات دولت الکترونیکی عمان، دسترسی شهروندان به اطلاعات و خدمات دولتی را به صورت آنلاین فراهم می‌کند. این درگاه خدمات نهادهای مختلف دولتی را یکپارچه کرده و دسترسی در هر زمان و هر مکان را از طریق کانال‌های وب و تلفن همراه امکان‌پذیر می‌سازد. ناوبری این درگاه از یک مدل ارائه خدمات استفاده می‌کند که حول رویدادهای زندگی سازماندهی شده است و فرآیند یافتن خدمات مرتبط را ساده می‌کند.

درگاه پرداخت الکترونیکی(The e-Payment Gateway)، تراکنش‌های آنلاین امن را برای خدمات دولتی تسهیل می‌کند و نیاز به پرداخت فیزیکی در ادارات دولتی را از بین می‌برد. این نوآوری هزینه‌های تراکنش را کاهش داده، راحتی را بهبود بخشیده و شفافیت در عملیات مالی دولت را افزایش داده است. این درگاه به استانداردهای بین‌المللی بانکی و امنیتی پایبند است و به صورت امن به حفاظت از اطلاعات مالی شهروندان می پردازد. ابتکارعمل منجم(The Manjam Initiative)، بر ساده‌سازی رویه‌ها و مهندسی مجدد عملیات خدمات دولتی برای بهبود کارایی و تجربه کاربری تمرکز دارد. این ابتکار عمل، فرآیندهای موجود را تجزیه و تحلیل کرده، ناکارآمدی‌ها و اضافه‌کاری‌ها را شناسایی و جریان‌های کاری را برای به حداقل رساندن موانع بوروکراسی اداری، دوباره طراحی می‌کند. این رویکرد بر طراحی خدمات شهروند محور با در نظر گرفتن نیازها و ترجیحات کاربران نهایی تاکید دارد.

پیاده‌سازی‌های شهر هوشمند

شهر سلطان هیثم(Sultan Haitham City)، نماینده پروژه شاخص شهر هوشمند عمان است و به عنوان الگویی برای توسعه‌های شهری پایدار آینده عمل می‌کند. این شهر حسگرهای اینترنت اشیا، تجزیه و تحلیل هوش مصنوعی و زیرساخت‌های پیشرفته را برای بهینه‌سازی استفاده از منابع، ارتقای کیفیت زندگی و ترویج پایداری زیست‌محیطی به کارگرفته است. سیستم‌های حمل و نقل هوشمند، راهکارهای مدیریت انرژی و مدیریت هوشمند ساختمان، اجزای اصلی این پروژه را تشکیل می‌دهند. ابتکارات شهر هوشمند فراتر از شهر سلطان هیثم گسترش می‌یابد و شامل پروژه‌هایی در مسقط و سایر استان‌ها می‌شود. شهر مسقط، پایتخت عمان، سیستم‌های مدیریت ترافیک هوشمند را با استفاده از تجزیه و تحلیل داده‌های بلادرنگ برای بهینه‌سازی جریان ترافیک، کاهش تراکم و بهبود ایمنی جاده‌ها پیاده‌سازی کرده است. راهکارهای پارک هوشمند از حسگرها و برنامه‌های تلفن همراه برای هدایت رانندگان به فضاهای موجود پارک، کاهش زمان جستجو و انتشار گازهای گلخانه‌ای استفاده می‌کنند.

تحول دیجیتال در مراقبت‌های بهداشتی

سامانه اطلاعات بهداشتی عمان(اُ.اچ.آی.اس)(The Oman Health Information System (OHIS))، نمایانگر یک سیستم جامع پرونده الکترونیکی سلامت است که در سراسر مراکز بهداشت عمومی مستقر شده است. این سامانه داده‌های بیماران را از نقاط تماس متعدد یکپارچه کرده و به ارائه‌دهندگان مراقبت‌های بهداشتی امکان می‌دهد به سوابق پزشکی کامل، نتایج آزمایشگاهی، مطالعات تصویربرداری و سوابق درمانی دسترسی داشته باشند. این یکپارچگی هماهنگی مراقبت را بهبود می‌بخشد، خطاهای پزشکی را کاهش می‌دهد و تصمیم‌گیری بالینی را ارتقا می‌بخشد.

ابتکار خدمات پزشکی از راه دور(The Telemedicine Services initiative) در طول همه‌گیری کووید-۱۹ شتاب قابل توجهی به دست آورد و از آن زمان به یکی از اجزای ثابت مدل ارائه مراقبت‌های بهداشتی عمان تبدیل شده است. بیماران می‌توانند از طریق کنفرانس ویدیویی با ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی از راه دور مشورت کنند، نسخه‌ها را به صورت الکترونیکی دریافت کنند و بدون مراجعه حضوری به کلینیک به مراقبت‌های بعدی دسترسی داشته باشند. این نوآوری به ویژه برای جمعیت‌های روستایی و دورافتاده مفید است و موانع جغرافیایی دسترسی به مراقبت‌های بهداشتی را کاهش می‌دهد.کاربردهای هوش مصنوعی در مراقبت‌های بهداشتی شامل سیستم‌های پشتیبانی تشخیصی برای تفسیر تصویربرداری پزشکی، تجزیه و تحلیل پیش‌بینی‌کننده برای نظارت بر شیوع بیماری و رویکردهای پزشکی شخصی‌سازی‌شده بر اساس داده‌های ژنتیکی و سبک زندگی است. وزارت بهداشت با همکاری ارائه‌دهندگان فناوری، استفاده آزمایشی از ابزارهای تشخیصی پیشرفته مبتنی بر هوش مصنوعی را برای بیماری‌هایی از جمله رتینوپاتی دیابتی و بیماری‌های قلبی عروقی آغاز کرده است.

نوآوری‌های فناوری آموزشی

برنامه آموزش مجازی عمان(The Oman Virtual Education Program)، که در طول همه‌گیری کووید-۱۹ توسعه بیشتری یافت، زیرساخت جامعی از یادگیری آنلاین را در مدارس ایجاد کرده است که از طریق این برنامه دانش‌آموزان، معلمان و محتوای آموزشی را به هم متصل می‌کند. پلتفرم گوگل کلاس‌روم(Google Classroom)، که در سراسر مدارس دولتی عمان مصوب و اجرا می شود، محیط‌های یادگیری مشارکتی، مدیریت تکالیف و کانال‌های ارتباطی را برای دانش آموزان فراهم می‌کند. این برنامه در طول اختلالات از خود انعطاف‌پذیری نشان داد و از آن زمان به یک مدل ترکیبی تبدیل شده است که آموزش حضوری و آنلاین را با هم ترکیب می‌کند.

پروژه دیجیتالی‌سازی برنامه‌های درسی(The Digitalization of Curricula project)، کتاب‌های درسی سنتی را به مواد یادگیری دیجیتال تعاملی تبدیل می‌کند که واقعیت مجازی، واقعیت افزوده، انیمیشن‌ها و شبیه‌سازی‌ها را در خود جای داده است. این ابتکار برای کلاس‌های اول تا چهارم تجربه‌های یادگیری فراگیر ایجاد می‌کند و تعامل و درک مفاهیم را برای دانش آموزان افزایش می‌دهد. این پروژه نشان‌دهنده همکاری بین وزارت آموزش و پرورش و شرکت سهامی عام بی‌پی عمان است که مشارکت بخش دولتی و خصوصی در نوآوری آموزشی را نشان می‌دهد. ادغام هوش مصنوعی در آموزش و پرورش به پلتفرم‌های یادگیری شخصی‌سازی‌شده گسترش می‌یابد تا دشواری محتوا و سرعت را بر اساس عملکرد فردی دانش‌آموز تطبیق دهد. سیستم‌های آموزش هوشمند، پشتیبانی تکمیلی را برای دانش‌آموزانی که به کمک اضافی نیاز دارند، ارائه می‌کنند، در حالی که داشبوردهای تحلیلی معلمان را قادر می‌سازد تا پیشرفت درسی دانش آموزان را نظارت کرده و دانش‌آموزانی را که در معرض خطر عقب ماندن از درس هستند را شناسایی کند.

کاربردهای بلاک‌چین

عمان کاربردهای فناوری بلاک‌چین را در بخش‌های مختلف بررسی کرده است. وزارت ترابری، ارتباطات و فناوری اطلاعات، راهکارهای بلاک‌چین را برای مدیریت هویت دیجیتالی مورد تحقیق قرار داده و اعتبارنامه‌های هویتی امن و غیرقابل دستکاری را ایجاد کرده است تا شهروندان بتوانند از آن‌ها برای دسترسی به خدمات دولتی و اثبات هویت در تراکنش‌های دیجیتالی استفاده کنند. در بخش لجستیک، پروژه‌های آزمایشی بلاک‌چین، قابلیت ردیابی زنجیره تامین را بررسی کرده‌اند و امکان ردیابی کالاها از مبدا تا مقصد را با سوابق تغییرناپذیر نقل و انتقالات، بازرسی‌های کیفیت و ترخیص کالا از گمرک را فراهم می‌کنند. بندر صلاله، یکپارچه‌سازی بلاک‌چین را برای مستندات لجستیک دریایی بررسی کرده است که به طور بالقوه می تواند زمان پردازش اسناد را کاهش داده و شفافیت را افزایش دهد. بخش مالی شاهد آزمایش بلاک‌چین در زمینه‌هایی از جمله پرداخت‌های فرامرزی، تامین مالی تجارت و تسویه اوراق بهادار بوده است. بانک مرکزی عمان تحولات مربوط به ارزهای دیجیتالی بانک مرکزی(سی.بی.دی.سی.)( central bank digital currencies) CBDC) را زیر نظر داشته و در بحث‌های منطقه‌ای در مورد ابتکارات بالقوه مشترک ارزهای دیجیتالی بانک مرکزی در چارچوب شورای همکاری خلیج فارس شرکت کرده است.

اکوسیستم‌های نوآوری و کارآفرینی

آزمایشگاه‌های نوآوری عمانتل(Omantel Innovation Labs)، منابع، مشاوره و بودجه برای استارت‌آپ‌های فناوری که راهکارهای دیجیتال نوآورانه را توسعه می‌دهند را فراهم می‌کنند. این مرکز رشد، بر زمینه‌هایی از جمله هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، فناوری مالی و سلامت دیجیتال تمرکز دارد و به استارت‌آپ‌های منتخب، دسترسی به زیرساخت‌های فنی، پشتیبانی از توسعه کسب و کار و فرصت‌های آزمایشی بالقوه با عمانتل و مشتریان سازمانی آن را ارائه می‌دهد. صندوق فناوری عمان( The Oman Technology Fund)که توسط دولت برای حمایت از نوآوری و کارآفرینی تاسیس شده است، سرمایه‌گذاری‌هایی از طریق خرید سهام و وام‌هایی را به استارت‌آپ‌ها و SMEهای فناوری ارائه می کند. این صندوق، سرمایه‌گذاری در پروژه‌هایی را در اولویت قرار می‌دهد که راهکارهایی منطبق با اولویت‌های چشم‌انداز ۲۰۴۰عمان از جمله تحول دیجیتال، پایداری محیط زیست و تنوع اقتصادی داشته باشند.

مسابقات هکاتون و نوآوری(Hackathons and Innovation Competitions)، به ویژگی‌های زیست بوم نوآوری عمان تبدیل شده‌اند. هکاتون شهرهای هوشمند(The Smart Cities Hackathon)، توسعه‌دهندگان، طراحان و کارآفرینان را گرد هم می‌آورد تا راهکارهایی برای چالش‌های شهری ارائه کنند. چالش هوش مصنوعی عمان از گروه های کارآفرین دعوت می‌کند تا برنامه‌های کاربردی هوش مصنوعی را برای بخش‌های اولویت‌دار کشور از جمله آموزش، بهداشت و درمان، کشاورزی و خدمات دولتی توسعه دهند.

نوآوری‌های امنیت سایبری

مرکز امنیت سایبری عمان(اُ.سی.اس.سی.)(The Oman Cyber Security Centre (OCSC))، پلتفرم‌های تهدیدهای اطلاعاتی را اداره می‌کند تا بتواند اطلاعات مربوط به تهدیدات سایبری  را برای سازمان‌های کشور عمان، جمع‌آوری، تجزیه و تحلیل و منتشر کند. این مرکز با سازمان‌های بین‌المللی امنیت سایبری، از جمله گروه های سی.ای.آر.تی از سایر کشورها، اتحادیه های منطقه‌ای امنیت سایبری و ارائه دهندگان تهدید های اطلاعاتی بخش خصوصی همکاری می‌کند.

تمرینات ملی امنیت سایبری(The National Cybersecurity Exercises)، سناریوهای حمله سایبری را شبیه‌سازی می‌کنند و قابلیت‌های واکنش نهادهای دولتی، اپراتورهای زیرساخت‌های حیاتی و سازمان‌های بخش خصوصی را آزمایش می‌کند. این تمرینات، آسیب‌پذیری‌های نهادها را شناسایی، رویه‌های واکنش به حادثه را تأیید و ظرفیت را در بین متخصصان امنیت سایبری ایجاد می‌کنند.کمپین‌های آگاهی رسانی عمومی که توسط نشست توافقی اورسی در مورد آموزش رباتیک اروپا(Orsi Consensus Meeting on European Robotic Training (OCERT))و وزارت ترابری، ارتباطات و فناوری اطلاعات انجام می‌شود، شهروندان و مشاغل را در مورد بهترین شیوه‌های امنیت سایبری، تهدیدات رایج و اقدامات حفاظتی آموزش می‌دهد. کمپین "عمان امن سایبری"(The Cyber Safe Oman) از رسانه‌های اجتماعی، رسانه‌های سنتی و رویدادهای اجتماعی برای انتشار پیام‌های آگاهی رسانی برای امنیت سایبری استفاده می‌کند.

توسعه تجارت الکترونیک

قانون تجارت الکترونیک عمان(The Oman E-Commerce Law)، که انتظار می‌رود در راستای اهداف چشم‌انداز ۲۰۴۰ عمان به تصویب برسد، یک چارچوب قانونی جامع برای معاملات آنلاین، حمایت از مصرف کننده، حل اختلاف و تنظیم پلتفرم های مالی را ارائه می کند. هدف این قانون ایجاد اعتماد در تجارت الکترونیک، حمایت از حقوق مصرف کنندگان و ایجاد تعهدات روشن برای اپراتورهای تجارت الکترونیکی است. زیرساخت پرداخت دیجیتالی به طور قابل توجهی در عمان گسترش یافته است و کیف پول‌های موبایل، بانکداری آنلاین و سیستم‌های آنلاین فروش فراگیر شده‌اند. بانک مرکزی عمان قابلیت همکاری بین سیستم‌های پرداخت را ترویج می کندوانجام تراکنش‌های یکپارچه را در پلتفرم‌ها و ارائه دهندگان خدمات مختلف امکان پذیر ساخته است. معرفی سیستم‌های پرداخت فوری، امکان انتقال آنی وجوه را فراهم می‌کند و کارایی تراکنش‌های تجارت الکترونیک را افزایش می‌دهد. در عمان پلتفرم‌های تجارت الکترونیک محلی، از جمله بازارهای خاص بخش برای تحویل غذا، خرده فروشی و خدمات مالی دیجیتالی، ظهور کرده‌اند. این پلتفرم‌ها از هوش مصنوعی برای توصیه‌های شخصی، چت‌بات‌ها برای خدمات مشتری و تجزیه و تحلیل داده‌ها برای بهینه‌سازی موجودی و پیش‌بینی تقاضا برای مصرف، استفاده می‌کنند.

فناوری کشاورزی

ابتکارات  هوشمند کشاورزی(Smart farming initiatives) از حسگرهای اینترنت اشیا، تصاویر ماهواره‌ای و تجزیه و تحلیل هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی بهره‌وری کشاورزی و استفاده از منابع بهره می‌برد.  این ابتکارات با فنون دقیق کشاورزی، رطوبت خاک، سطوح مواد مغذی و سلامت محصول را نظارت کرده و آبیاری و کوددهی هدفمند را امکان‌پذیر می‌سازند که این امر منجر به صرفه‌جویی در مصرف آب و کاهش هزینه‌ها می‌شود.

مرکز ملی مدیریت آب و منابع کشاورزی(The National Centre for Agricultural Water and Resource Management)، سیستم‌های پشتیبانی از تصمیم‌گیری را توسعه می دهد تا داده‌های آب و هوا، ویژگی‌های خاک، نیازهای محصول و دسترسی به آب را برای ارائه برنامه‌های آبیاری بهینه به کشاورزان انجام دهد. برنامه‌های کاربردی تلفن همراه این اطلاعات را مستقیماً به تلفن‌های هوشمند کشاورزان ارائه کرده و دسترسی به دانش پیشرفته کشاورزی را دموکراتیزه می‌کند.کاربردهای فناوری پهپاد در کشاورزی شامل نظارت بر محصول، تشخیص آفات و سمپاشی دقیق است. این نوآوری‌ها به کمبود نیروی کار رسیدگی کرده، دقت کاربرد را بهبود بخشیده و اثرات زیست‌محیطی مواد شیمیایی کشاورزی را کاهش می‌دهد.

پایش محیط زیست و پایداری

درگاه داده‌های محیط زیست عمان(The Oman Environmental Data Portal)، داده‌ها را از منابع متعددی از جمله حسگرهای زمینی، مشاهدات ماهواره‌ای و ابتکارهای علمی شهروندان جمع‌آوری می‌کند تا کیفیت هوا، منابع آب، تنوع زیستی و شاخص‌های آب و هوایی را پایش و رصد کند. این درگاه، دسترسی عمومی به اطلاعات زیست‌محیطی را فراهم کرده و از تحقیقات، سیاست‌گذاری و آگاهی عمومی پشتیبانی می‌کند. فناوری‌های شبکه هوشمند(Smart grid technologies)، توزیع برق را بهینه می‌کنند، منابع انرژی تجدیدپذیر را ادغام می‌نمایند و برنامه‌های پاسخگویی به تقاضا را فعال می‌کنند. زیرساخت اندازه‌گیری پیشرفته(Advanced metering infrastructure)، داده‌های مصرف را در زمان واقعی ارائه می‌دهد و به مصرف‌کنندگان این امکان را می‌دهد تا مصرف انرژی را مدیریت کنند و از شرکت‌های خدمات آب و برق در تعادل بار و مدیریت قطعی برق پشتیبانی می‌کنند. سیستم‌های مدیریت آب(Water management systems) از حسگرها و تجزیه و تحلیل برای تشخیص نشت، نظارت بر الگوهای مصرف و بهینه‌سازی شبکه‌های توزیع استفاده می‌کنند. با توجه به چالش‌های کمبود آب عمان، این نوآوری‌ها به طور قابل توجهی به مدیریت پایدار منابع آب کمک می‌کنند.

نیز نگاه کنید به

تجارب و نوآوری های قطر در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی؛ تجارب و نوآوری های کویت در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی؛ تجارب و نوآوری‌های عربستان سعودی در زیست بوم فضای مجازی؛ تجربیات و نوآوری‌های ترکیه در زیست بوم فضای مجازی؛ تجربیات و نوآوری‌های سوریه در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی؛ تجربیات و نوآوری‌های عمان در زیست بوم فضای مجازی؛ تجربیات و نوآوری‌های یمن در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی؛ تجارب و نوآوری های بحرین در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی

نویسنده مقاله

میترا صمیعی

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علامه طباطبائی