ایرانیان و ایرانیتباران در عربستان سعودی
ایرانیان و ایرانیتباران در عربستان سعودی
اکبر بیرامی
کشور عربستان سعودی، زیستبومی عربنشین است و تقریباً ساکنان امروزی همهی این سرزمین، عرب هستند. عرب ریشهای سامی دارد و از ایرانی که ریشهای آریایی (هندو اروپایی) دارد متمایز است. نژاد عربی در زیرمجموعه نژاد سامی قرار میگیرد که این شاخه علاوه بر زبان عربی، شامل زبانهایی عبری، آرامی (زبان تاریخی مسیح)، و زبانهای باستانی چون اکدی و فینیقی میشود. در حالی که ایرانیان، همراه با هندیانِ شمالی، به گروه بزرگتر اقوام هندواروپایی تعلق دارند که با عنوان آریاییها شناخته میشوند. مهاجرت این اقوام از استپهای اورآسیا به فلات ایران و شبهقاره هند، باعث شکلگیری تمدنها و زبانهای جدید شد. زبانهای فارسی، کردی، بلوچی، پشتو و اوستایی (زبان باستانی زرتشتیان) همه در شاخه زبانهای ایرانی از خانواده هندو اروپایی قرار میگیرند. اما در این میان جوامعی هستند که از ایران یا دیگر نقاط به این منطقه آمده و به زبان عربی گفتگو کرده و جزو عرب به شمار آمدهاند ولیتباری غیر عربی دارند.
تبار ایرانی در عربستان در تاریخ قدیم
شواهد فراوانی در تاریخ از وجود تبار ایرانی در منطقه عربستان سعودی کنونی وجود دارد. شواهدی اعم از ارسال سرباز و فرمانده به جنوب این منطقه در دوران ساسانیان و زیستن ایرانیان فراوان در یمن و جنوب عربستان؛ باذان بن ساسان و شهر بن باذان و مهران بن باذان و آزاد و دیگر شخصیتهای ایرانی به دستور خسروپرویز و سپس با حکمی از سوی محمد بن عبدالله، پیامبر مسلمانان، بر یمن و مناطق جنوب شرقی عربستان، حکمرانی میکردند. گفته میشود که تبار باذان پسر ساسان به بهرام گور میرسد.[1]
پس از آن نیز در عصر اسلام، تبارهای فراوانی از ایرانیانِ مسلمان به منطقه حجاز و پایین شبهجزیره عربی کوچیده و در آن زیستهاند. اینکه قیام زنگیان در منطقه یمن و احسا و قطیف، با اقبال اهالی آنجا روبه رو شد و علی بن محمد زنگی معروف به صاحب الزنج توانست 11 سال عباسیان را در این منطقه به خود مشغول کند، شاهدی بر وجود خاستگاههایتبار و فرهنگ ایرانی در این مناطق است.
ناصر خسرو در سفرنامهاش ادعا دارد که هنگام عبور از احساء، هیچ مسجد جمعهای ندیده است، جز یک مسجد که به دست یک ایرانی به نام علی بن احمد بنا شده بود.[2]
ابو سعید گناوهای یا همان ابو سعید الجنّابی نیز یک ایرانیتبار ساکن جنوب شرقی شبهجزیره عربی بود که در قرن سوم و چهارم هجری قمری، طی خیزشی در منطقه احساء تا یمن و بحرین، دولت قرمطیان را بر پا نموده و با عباسیان به ستیزه برخاست.
ایرانیتباران عربستان در تاریخ میانه
در عصر صفوی، کوچ و اقامت میان ایرانیان و عرب منطقه جنوب شرقی، رواج بیشتری یافت. اشغال این مناطق به دست پرتقالیها و عزیمت سپاه صفوی برای جنگ با پرتقالیها و در نهایت شکست آنان، سبب شده بود تا بسیاری از ایرانیان به مناطق جنگی آن دوران از جمله احساء و قطیف کوچ کنند و فرهنگ ایرانی نیز در بحرین تا جنوب شرقی عربستان کنونی، رواج یابد. همچنین به علت اینکه سفر حج در تاریخ میانه، از طریق دریایی نیز انجام میشد، اغلب حاجیان ایرانی، مسیر احسا به مکه را برای سفر زمینی انتخاب میکردند و این نیز از نظر منطقی، سبب پیوندهای اجتماعی میان مردم احساء عربستان با ایرانیان میشد؛ همچنانکه ناصر خسرو قبادیانی نیز مسیر حج خویش را از احساء قرار داده و آنجا به بنای مسجد جامع به دست ایرانیان اشاره کرده است.[3]
نبود تبار ایرانی در عربستان سعودی
امروزه، خبری از ایرانیتباران در عربستان نیست و اینچنین جامعهای در عربستان، موضوعیت ندارند. وبگاه خلیج آنلاین طی تهیه و انتشار اینفوگرافیِ "آمار جعیت ایرانیان ساکن در کشورهای عربی"، شمار ایرانیان ساکن در عربستان را "صفر" تَن دانست و این یعنی اثری از ایرانیان در سرزمین عربستان سعودی یافت نمی شود.[4]
اما با مطالعه تاریخ و کاوش در انساب و نژادگان کُهن ساکن در شبهجزیره عربی، نتایج دیگری به دست میآید.
وبگاه جهانی worldmapper طی گزارشی درباره جمعیت فارسیزبان در جهان، ادعا نمود که در کشور عربستان سعودی نیز فارسیزبانانی یافت شده است. این وبگاه روشن نکرده است که آیا منظور از فارسیزبانان یعنی آنان که "تبار ایرانی" دارند یا نه؛ بلکه تنها به عبارت: "الناطقين بالفارسي" یعنی "فارسیگویان" بسنده کرده است.[5]
خاندان بلوچی در عربستان سعودی
یکی از شواهد زیست ایرانیتباران در عربستانِ معاصر، پخش جغرافیایی خاندان بلوچی ( البلوشيين ) در کشورهای عربی است. گفتیم که زبان بلوچی زیرمجموعه نژاد آریایی شناخته میشود و بلوچیان در جهان به تباری آریایی و هندو اروپایی شناخته میشوند. بلوچهای عربستان (که هر فرد از آنان با نام «البلوشی» شناخته میشود) یک جامعه قومی در پادشاهی عربستان سعودی هستند که ریشههای آنها به منطقه بلوچستان بازمیگردد؛ منطقهای که بین غرب پاکستان، شرق ایران و جنوب افغانستان گسترده شده است.
تمرکز اصلی بلوچهای عربستان در منطقه شرقی این کشور است. آنان پس از مشارکت در کنار نیروهای سعودی در مناقشه البريمی در سال ۱۹۵۵، در شهرهای دمام و خبر ساکن شدند، جایی که پس از شکست نیروهای سعودی، تبعید شدند. گروهی از آنان نیز از ساحل متصالح (امارات امروزی) به منطقه احسا مهاجرت کردند تا در مزارعی که به تازگی در دهه ۱۹۴۰ و اوایل دهه ۱۹۵۰ میلادی تأسیس شده بود، کار کنند؛ این امر به دلیل شرایط زندگی بهتر که این منطقه ارائه میداد، صورت گرفت. همچنین جوامع بلوچ در مناطقی مانند جده، مکه مکرمه و مدینه منوره وجود دارند و بسیاری از آنان با تابعیت پاکستانی شناخته میشوند.
پادشاه سعود بن عبدالعزیز آل سعود با مریم البلوشی که بعدها با نام نائله البلوشیه شناخته شد و در سال ۲۰۱۸ درگذشت، ازدواج کرد. از او صاحب دو پسر به نامهای شاهزاده سيف الاسلام بن سعود (که خاطرات مادرش نائله البلوشیه را در کتاب خود با عنوان "قلبی از بنقلان" به ثبت رساند) و شاهزاده مقرن بن سعود شد.
همچنین، شاهزاده عبدالمحسن بن عبدالله بن جلوی آل سعود با قماشه بنت مراد البلوشی ازدواج کرد و از او صاحب شاهزاده فهد بن عبدالمحسن شد. علاوه بر این، محمد بن حسن البلوشی، اهل بحرین، با شاهدخت منیره بنت مساعد بن عبدالرحمن آل سعود ازدواج کرد.
از شخصیتهای محبوب یا نامور بلوچی-سعودی در عرصه ورزش: احمد عبد الاله البلوشی بازیکن فوتبال و دروازهبان تیم الحوراء، ريم عادل البلوشی، فوتبالیست و دروازهبان تیم بانوان النصر عربستان، ریان درویش البلوشی، مهاجم تیم الاتفاق عربستان سعودی و علی بن محمد البشوی رئیس باشگاه القادسیه عربستان است.
دیگر ایرانیتباران در عربستان
گزارش هایی پراکنده درباره ریشههای ایرانی برخی از خاندانهای بزرگ در دو منطقه: قطیف و احساء وجود دارد. برای نمونه:
خاندان سید سلمان
آل السيد سلمان، از خاندانهای شریف و بزرگ سادات علوی موسوی ساکن ایران، از خاندانهای علمی اصیل و دارای جایگاه والا و موقعیت ممتاز در الاحساء هستند. از این خاندان، برخی از علماء برجسته شدهاند که برخی از آنان مرجع تقلید در الاحساء و کشورهای خلیج بودهاند. از جمله آنان سید هاشم سلمان موسوی احسائی متوفی سال ۱۳۰۹ هجری قمری، و سپس پسرش سید ناصر احسائی متوفی سال ۱۳۵۸ هجری قمری، و سید حسین بن سید محمد علی متوفی سال ۱۳۶۹ هجری قمری هستند. وی اولین عالم شیعی امامی بود که به طور رسمی منصب قضاوت جعفری را در الاحساء تحت حکومت دولت سعودی عهده دار شد و بیش از چهل سال در این سمت باقی ماند. از جمله اعضای این خاندان، پسرش سید هاشم متوفی سال ۱۳۹۰ هجری قمری، و برادرش سید هاشم علی کبیر متوفی سال ۱۴۰۰ هجری قمری هستند. همچنین از جمله آنان سید علی بن سید ناصر سلمان، سید علی یاسین سلمان، سید حسین بن علی یاسین سلمان، سید محمد سید ناصر سلمان بن حسین متوفی سال ۱۳۳۹ هجری قمری، سید محمد بن ناصر بن هاشم سلمان و سید هاشم بن سید محمد حسن سلمان هستند.
در کتابی درباره (خاندان سلمان) آمده است که خلاصه آن چنین است: سید محمد، پدر سید سلمان که این خاندان به انتساب به او شناخته میشوند، در شهر حویزه از سرزمین خوزستان سکونت داشت. سپس در اوایل قرن دوازدهم هجری به بحرین مهاجرت کرد. پس از مدتی، حوادث خونینی در بحرین رخ داد و سید سلمان یا پدرش سید محمد به الاحساء مهاجرت کرد و حدود سال ۱۱۵۱ هجری در آنجا ساکن شد. ابتدا در محله سباسب در شهر مبرز سکنی گزید، سپس از آنجا به مطیرفی (یکی از روستاهای شمال الاحساء) نقل مکان کرد. هنگامی که تعداد فرزندان و نوادگان افزایش یافت، پراکنده شدند و در مبرز، رمیله و قرین ساکن شدند و برخی نیز به سیهات، قطیف و سوق الشیوخ در عراق کوچ کردند.
در کتاب مذکور همچنین آمده است که چندین خانواده موسوی (منسوب به امام موسی کاظم) در الاحساء، آل یاسین، آل طه، آل ابراهیم و الناصر، همگی با سادات السلمان در نیای اول خود، سید اسماعیل بن حسین بن حسن، که جد سوم سید سلمان بن محمد بن یوسف بن علی بن سید اسماعیل است، مشترک هستند. نسب جملگی خاندانها به امام کاظم (علیه السلام) از طریق پسرش جعفر میرسد.[6]
شخصیتهای مشهور در فضای مجازی
علاء وردی
علاء وردی، خواننده و موسیقیدان و یوتیوبر مشهور متولد عربستان سعودی، دارای تابعیت ایرانی و مقیم فعلی ترکیه است. وی را جزو ایرانیتباران در عربستان سعودی میشناسند. علاء در امان، پایتخت اردن، کار کرده و در آنجا نیز به تحصیل موسیقی پرداخته است.او قبلاً عضو گروه تلویزیون ۱۱ بود که در آغاز کارش از او حمایت کرد.
علاء در کانال یوتیوب خود سبک موسیقی خاصی را متمایز کرده است که عمدتاً مبتنی بر بازخوانی آهنگها و ارائه آنها بدون موسیقی، بلکه با یک توالی ریتمیک انسانی و بدون استفاده از هیچگونه ابزار موسیقی است. وبگاه آتلانتیک دربارهی وی گزارشی تهیه کرده و از او به عنوان: "پادشاه یوتیوبِ عربستان سعودی" یاد کرد. این وبگاه مینویسد:
واردی احتمالا تنها نوازنده آکاپلای سعودی در یوتیوب است، و قطعا تنها کسی است که وایرال شده است. واردی که در ریاض در یک خانواده ایرانی با تجارت مبلمان به دنیا آمد، در دانشگاه اردن به تحصیل موسیقی پرداخت، با این فکر که پس از فارغالتحصیلی در سال ۲۰۰۸ و بازگشت به پادشاهی، در مهندسی صدا کار خواهد کرد. اما بعد یوتیوب را پیدا کرد.[7]
گفته میشود که شخصیتهای پراکنده دیگری نیز در عربستان، دارای تبار ایرانی هستند.[8]
[1] سنی آنلاین، الملك باذان رائعة من روائع الأمراء، 1389 خورشیدی، قابل دسترسی در:
http://sunnionline.us/arabic/2011/01/962/
[2] بحرینی، علی، فصلنامه تخصصی مطالعات خلیج فارس، سال سوم، مناسبات فرهنگی – اجتماعی ناحیه احساء و قطیف با ایران، پاییز و زمستان 1396.
[3] بحرینی، علی، فصلنامه تخصصی مطالعات خلیج فارس، سال سوم، مناسبات فرهنگی – اجتماعی ناحیه احساء و قطیف با ایران، پاییز و زمستان 1396.
[4] خلیج أونلاين، إنفوجرافيك: تعرّف على عدد الإيرانيين المقيمين في دول الخليج، 2021، قابل دسترسی در:
http://khaleej.online/XenzRq
[5] worldmapper ، انتشار اللغة الفارسية، قابل دسترسی در:
https://worldmapper.org/maps/spread-of-the-farsi-language-2005/
[6] موقع يا حسين؛ مقاله: الجذور التاريخية للعوائل في القطيف والأحساء، 05/05/2005 ؛ قابل دسترسی در:
https://www.yahosein.com/vb/node/39092
[7] Alice Su، وبگاه آتلانتیک؛ مقاله: Saudi Arabia's King of YouTube، 2014، قابل دسترسی در:
https://www.theatlantic.com/international/archive/2014/03/saudi-arabias-king-of-youtube/359521/
[8] ویکیبديا العربي، تصنيف:سعوديون من أصل إيراني؛ قابل دسترسی در:
https://ar.wikipedia.org/wiki/%D8%AA%D8%B5%D9%86%D9%8A%D9%81:%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D9%88%D9%86_%D9%85%D9%86_%D8%A3%D8%B5%D9%84_%D8%A5%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D9%86%D9%8A