زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در سوریه

در این بخش به ابعاد گوناگون زیست بوم فضای مجازی سوریه و توسعه هوش مصنوعی در چارچوب درگیری طولانی مدت و بازسازی در کشور سوریه پرداخته می شود. این تحلیل شامل توسعه زیرساخت، ضریب نفوذ اینترنت، پذیرش رسانه های اجتماعی، ابتکارات هوش مصنوعی، ساختارهای دیجیتال دولتی و غیردولتی، چارچوب های نظارتی و نوآوری های نوظهور است. علی‌رغم تخریب قابل‌توجه زیرساخت‌ها ناشی از بیش از یک دهه درگیری های داخلی در سوریه، چشم‌انداز دیجیتال سوریه از طریق فناوری‌های تطبیقی و مشارکت‌های بین‌المللی با هدف تحول دیجیتال و بهبود اقتصادی، انعطاف‌پذیری مناسبی را نشان می‌دهد.

زیرساخت فضای مجازی

سوریه در طول درگیری داخلی طولانی مدت که از سال ۲۰۱۱ آغاز شد، دچار تخریب قابل توجهی شده است. بخش مخابرات تحت نظارت دولت فعالیت می کند و وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، اقتدار نظارتی را بر تمام ارتباطات دیجیتال و توسعه زیرساخت دیجیتالی کشور اعمال می کند. پیش از درگیری ها، سوریه حرکت تدریجی به سوی خصوصی سازی مخابرات داشت و مجوزهایی را به ارائه دهندگان خدمات اینترنتی(ای.اس.پی.) در کشور اعطا کرد و اصلاحات بازار را مطابق با تعهدات خود به اتحادیه اروپا اجرا کرد. چشم انداز زیرساخت  های مجازی سوریه با دارایی های فیزیکی مخابراتی، از جمله کابل های فیبر نوری، برج های تلفن همراه و ایستگاه های سوئیچینگ مشخص می شود. اتصال بین المللی در درجه اول به سه کابل ارتباطی زیردریایی که در طرطوس(Tartous) به پایان می رسند و یک کابل زمینی که از طریق ترکیه مسیریابی می شود، متکی است. شرکت مخابرات سوریه(اس.تی.ای)(Syrian Telecommunications Establishment (STE)) که متعلق به دولت است، کنترل انحصاری بر خدمات تلفن ثابت را حفظ کرده و از طریق پروتکل های مسیریابی اجباری و کنترل های متمرکز، اقتدار بالفعل بر ارائه دهندگان خدمات اینترنتی(ای.اس.پی.) خصوصی را به عهده دارد. ابتکارات اخیر دولت تحت دولت انتقالی که در سال ۲۰۲۵ تأسیس شد، بازسازی زیرساخت ها را در اولویت قرار داده است و وزیر عبدالسلام هیکل(Minister Abdulsalam Heikal) از اجرای آزمایشی فناوری بی سیم نسل پنجم (۵G) در دمشق و پروژه شبکه اینترنت منطقه ای با هدف قرار دادن سوریه به عنوان یک مرکز داده منطقه ای خبر داد. الزامات سرمایه گذاری برای بازسازی جامع زیرساخت های مخابراتی تقریباً ۲۰۰ میلیارد دلار تخمین زده شده است که مستلزم همکاری بین المللی و تخصص فنی است.

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن‌های هوشمند و پهنای باند خانگی

نفوذ اینترنت

در ژانویه ۲۰۲۵، بر اساس گزارش دیتاریپورتال ۲۰۲۵، جمعیت کاربران اینترنت در سوریه به 9/01 میلیون نفر رسید که نشان‌دهنده نرخ نفوذ 35/8 درصدی از کل جمعیت 25/2 میلیون نفری است. این رقم نشان‌دهنده افزایش اندک ۳۵۶,۰۰۰ کاربر (41درصد) نسبت به ژانویه ۲۰۲۴ است، اگرچه 16/2 میلیون نفر - شامل 64/2 درصد از جمعیت - در ابتدای سال ۲۰۲۵ بدون دسترسی به اینترنت باقی ماندند. این آمار، سوریه را در میان کشورهایی در منطقه خاورمیانه قرار می‌دهد که پایین ترین سطح دسترسی به اینترنت را دارد و از بین چهارده کشور، رتبه سیزدهم را دارد و تنها از نظر ضریب پذیرش اینترنت از یمن پیشی می‌گیرد. توزیع جغرافیایی دسترسی به اینترنت، نابرابری‌های قابل توجهی بین جمعیت شهری و روستایی را نشان می‌دهد، به طوری که 58/3 درصد از جمعیت سوریه در مراکز شهری ساکن هستند که زیرساخت‌های اتصال در آنجا توسعه یافته‌تر است. مناطق آسیب‌دیده از درگیری و مناطقی که قبلاً خارج از کنترل دولت بودند، به راه‌حل‌های اتصال جایگزین، از جمله اتصالات ماهواره‌ای و خدمات مخابراتی فرامرزی از کشورهای همسایه، به ویژه ترکیه، متکی بوده‌اند.

تلفن هوشمند و اتصال موبایل

تعداد اتصالات تلفن همراه در اوایل سال ۲۰۲۵ به 5/19 میلیون نفر رسید که معادل 77/6 درصد از کل جمعیت است و نشان‌دهنده افزایش 3/1 میلیون اتصال (70درصد) نسبت به سال قبل است. داده‌های دیتاریپورتال، نشان می‌دهد که 91/7 درصد از اتصالات تلفن همراه به عنوان "پهنای باند" واجد شرایط هستند و از فناوری‌های شبکه 3G، 4G یا 5G استفاده می‌کنند، اگرچه این معیار لزوماً با استفاده از اینترنت تلفن همراه بستگی ندارد، زیرا برخی از طرح‌های اشتراک فقط خدمات صوتی و پیامکی ارائه می‌دهند. بازار مخابرات سیار پس از خروج گروه ام.تی.ان.(MTN) از بازار سوریه در اوت ۲۰۲۱، سيريتل[1] را به عنوان اپراتور مخابراتی غالب در مناطق تحت کنترل دولت باقی گذاشته است. دولت انتقالی در سال ۲۰۲۴ به وفا تيليكوم[2]، به عنوان سومین اپراتور تلفن همراه مجوز داد. پوشش تلفن همراه تقریباً 96 درصد از جمعیت سوریه را شامل می‌شود، اگرچه کیفیت تماس و سرعت انتقال داده‌ها، تغییرپذیری قابل توجهی را نشان می‌دهد.

پهنای باند و سرعت اینترنت خانگی

زیرساخت پهنای باند ثابت سوریه در مقایسه با استانداردهای جهانی، عملکرد بسیار پایینی را نشان می‌دهد. از ماه می ۲۰۲۴، میانگین سرعت دانلود برای اتصالات اینترنت ثابت 4/60 مگابیت بر ثانیه اندازه‌گیری شد و سوریه را در رتبه ۱۷۹ از بین ۱۸۱ کشور در رتبه‌بندی جهانی سرعت اینترنت قرار داد. در ژانویه ۲۰۲۴، میانگین سرعت دانلود اینترنت تلفن همراه ، 11/82 مگابیت بر ثانیه بود که نشان‌دهنده بهبود اندکی نسبت به دوره‌های قبل است، اما همچنان به طور قابل توجهی کمتر از میانگین‌های منطقه‌ای است. میانگین سرعت آپلود برای اتصالات ثابت 4/05 مگابیت بر ثانیه بود، در حالی که سرعت آپلود تلفن همراه به ۶ مگابیت بر ثانیه رسید. هزینه بسیار بالای خدمات اینترنتی نسبت به میانگین درآمد خانوار، همراه با کاهش ارزش پول و تحریم‌های اقتصادی، موانع مهمی را برای شمول دیجیتالی در کشور ایجاد کرده است. خدمات خط مشترک دیجیتال نامتقارن(اِی.دی.اس.ال)، که از سال ۲۰۰۳ در دسترس است، به دلیل کافی نبودن پورت های مخابراتی و محدودیت‌های زیرساختی، در بسیاری از مکان های سوریه، همچنان در دسترس نیست.

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها

پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی و برنامه‌های پیام‌رسان، کانال‌های اصلی برای انتشار اطلاعات، سازماندهی اجتماعی و ارتباطات بین فردی در زیست بوم دیجیتال سوریه را تشکیل می‌دهند. بر اساس داده‌های شرکت کیپیوس[3]، تقریباً ۶ میلیون سوری در سال ۲۰۲۰ از پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی استفاده می‌کردند که نشان‌دهنده ضریب نفوذ ۳۵ درصد است. واتس‌اپ به عنوان برنامه پیام‌رسان غالبا ظاهر می شود و تقریباً در بین کاربران رسانه‌های اجتماعی به طور جهانی مورد استفاده قرار می‌گیرد و پس از آن فیس‌بوک به عنوان دومین پلتفرم پرکاربرد قرار دارد. تلگرام به عنوان یک کانال ارتباطی امن، به ویژه به دلیل قابلیت‌های رمزگذاری و مقاومت در برابر نظارت دولتی، کشش قابل توجهی به دست آورد.

توییتر( شبکه ایکس)، پایگاه کاربری نسبتاً کوچکتری را در میان روشنفکران، فعالان و روزنامه‌نگاران حفظ می‌کند و تقریباً ۱۳۶۰۰۰ کاربر فعال در سال ۲۰۱۴ ثبت شده است، اگرچه  در جهان عرب، بالاترین ضریب استفاده و تعاملات روزانه را دارد. یوتیوب به عنوان یک پلتفرم حیاتی برای مستندسازی و به اشتراک گذاری اطلاعات عمل می‌کند و شهروندان را قادر می‌سازد تا از طریق آپلود ویدیوهایی که اعتراضات، اقدامات نظامی و شرایط بشردوستانه را ثبت می‌کنند، روایت‌های رسانه‌های خود را ثبت کنند. تحقیقات انجام شده توسط مجله علوم محاسباتی، توییتر، تلگرام و فیس‌بوک را به عنوان سه پلتفرم رسانه اجتماعی رایج و مورد استفاده در سوریه شناسایی کرده است. این پلتفرم‌ها هماهنگی بین فعالان، انتشار اطلاعات به مخاطبان بین‌المللی و بسیج حمایت از جنبش‌های مختلف سیاسی را تسهیل کردند، و به طور همزمان به عنوان ابزاری برای تبلیغات دولتی و کمپین‌های اطلاعات عمل می‌کردند. اعتراضات سال ۲۰۱۱ در سوریه، نقطه عطفی در استفاده از رسانه‌های اجتماعی سوریه بود و پلتفرم‌هایی مانند فیس‌بوک و توییتر، فعالیت‌های سازمانی، به اشتراک گذاری اخبار و مستندسازی رویدادها را امکان‌پذیر کردند. پس از انتقال سیاسی در اواخر سال ۲۰۲۴، دولت جدید از حذف محدودیت‌ها بر روی وب‌سایت‌های سانسور شده قبلی و رفع محدودیت‌های پهنای باند در برخی استان‌ها خبر داد.

هوش مصنوعی

ابتکارات توسعه هوش مصنوعی

بخش هوش مصنوعی سوریه نشان‌دهنده یک حوزه نوظهور در دستور کار گسترده‌تر تحول دیجیتالی است، به طوری که ذینفعان دولتی و بین‌المللی، هوش مصنوعی را به عنوان کاتالیزوری برای بهبود اقتصادی و ارائه خدمات می‌شناسند. در ماه می ۲۰۲۵، دمشق میزبان اولین کنفرانس منطقه‌ای در مورد هوش مصنوعی و کارآفرینی بود که توسط اتحادیه عرب برای اینترنت و ارتباطات با مشارکت وزارت ارتباطات و فناوری(Ministry of Communications and Technology)، انجمن کامپیوتر سوریه(Syrian Computer Society) و با حمایت سازمان عربی فناوری اطلاعات و ارتباطات (ای.آی.سی.تی.اُ)(The Arab ICT Organization (AICTO))، کمیسیون اقتصادی و اجتماعی سازمان ملل متحد برای غرب آسیا(ای.اس.سی.دبلیو.اِی)(United Nations Economic and Social Commission for Western Asia (ESCWA)) و برنامه توسعه سازمان ملل متحد(یو.ان.دی.پی.)(United Nations Development Programme (UNDP)) برگزار شد. این کنفرانس با اجرای توافقنامه همکاری سه جانبه بین سازمان عربی فناوری اطلاعات و ارتباطات (ای.آی.سی.تی.اُ)، وزارت ارتباطات و فناوری و اتحادیه عرب برای اینترنت و ارتباطات به اوج خود رسید و چارچوب‌هایی را برای ظرفیت‌سازی، تدوین سیاست و فرصت‌های آموزشی در زمینه حکمرانی هوش مصنوعی ایجاد کرد. این ابتکارات با چشم‌انداز ۲۰۳۰ سازمان عربی فناوری اطلاعات و ارتباطات (ای.آی.سی.تی.اُ) همسو هستند: "ایجاد آینده دیجیتال عربی هوشمند، ایمن و پایدار"، که شامل منشور عربی اخلاق هوش مصنوعی و اتحاد عربی برای حکمرانی هوش مصنوعی است. در مارس ۲۰۲۴، سوریه رسماً به ابتکار حکمرانی جهانی هوش مصنوعی پیوست، ابتکاری که توسط رئیس جمهور چین، شی جین پینگ، در "سومین فروم کمربند و راه" (Third Belt and Road Forum) مطرح شد و نشان‌دهنده تعهد به همکاری بین‌المللی در تحقیق و توسعه هوش مصنوعی است. وزارت امور خارجه و مهاجران(The Ministry of Foreign Affairs and Expatriates) از ایجاد چارچوب‌های اخلاقی جهانی حاکم بر تحقیقات بین‌المللی مشترک هوش مصنوعی و دستورالعمل‌های نظارتی برای حکمرانی هوش مصنوعی حمایت کرد.

کاربردهای هوش مصنوعی

شرکت ایان ریالیتی[4]، یک رهبر جهانی در انتقال دانش مبتنی بر واقعیت مجازی و افزوده است که در ژوئن ۲۰۲۴ از تأسیس اولین مرکز هوش مصنوعی فضایی سوریه خبر داد و ۱۰,۰۰۰ دوره آموزشی سفارشی‌سازی شده را برای رفع نیازهای خاص سیستم آموزشی و بازار کار سوریه معرفی کرد. این ابتکار بر توسعه مهارت‌ها در بخش‌هایی تأکید دارد که فرصت‌های منحصربه‌فردی در اقتصاد در حال تحول سوریه دارند، از جمله معدن، کشاورزی، انرژی‌های تجدیدپذیر، علوم محیطی، گردشگری و برنامه‌ریزی شهری.

در بخش مراقبت‌های بهداشتی، هوش مصنوعی پتانسیل رسیدگی به کمبودهای بحرانی نیروی کار مراقبت‌های بهداشتی ناشی از مهاجرت را نشان می‌دهد. از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۸، نسبت پزشک به جمعیت از0/529 به 0/291 در هر ۱۰۰۰ نفر کاهش یافت و کمبودهای شدیدی در خدمات پزشکی تخصصی از جمله مراقبت‌های ویژه، انکولوژی، رادیولوژی و تشخیص آزمایشگاهی در سوریه ایجاد کرد. ادغام  فناوری های هوش مصنوعی در بخش مراقبت‌های بهداشتی شامل تشخیص از راه دور، قابلیت‌های نظارت و سیستم‌های تجزیه و تحلیل پیش‌بینی‌کننده مانند هالا سیستمز[5] است که از هوش مصنوعی برای پیش‌بینی حملات هوایی به مراکز مراقبت‌های بهداشتی استفاده می‌کند و هشدارهای بی‌درنگ را به پرسنل پزشکی ارائه می‌کند.گزارش سازمان جهانی کار(The International Labour Organization(ILO)) در سال ۲۰۲۵ در مورد دیجیتال‌سازی و هوش مصنوعی در بازارهای کار عربی، پتانسیل قابل توجهی برای افزایش بهره‌وری ناشی از هوش مصنوعی شناسایی کرد و در عین حال بر ضرورت مدیریت سیاست فراگیر، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال، توسعه سواد دیجیتال و سازوکارهای حمایت اجتماعی برای کاهش اختلالات فناوری تأکید کرد.این گزارش پیش‌بینی می‌کند که افزایش ۱۰ درصدی در نفوذ تلفن همراه تقریباً 1/2 درصد به رشد تولید ناخالص ملی در اقتصادهای در حال توسعه کمک می‌کند و اهمیت اقتصادی ابتکارات تحول دیجیتال را برجسته می‌کند.

ساختارهای حاکمیتی و غیر حاکمیتی

نهادهای دولتی

وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، که از طریق قانون شماره ۲۵ سال ۲۰۲۴ بازسازی شد، به عنوان مرجع اصلی دولتی مسئول تنظیم مقررات مخابرات، اجرای سیاست فناوری اطلاعات و توسعه زیرساخت‌های دیجیتالی عمل می‌کند. مأموریت این وزارتخانه شامل طراحی و اجرای برنامه‌های عملیاتی برای بخش‌های مخابراتی، خدمات پستی و فناوری اطلاعات، تشکیل هیئت‌های مشورتی برای نظارت بر عملکرد و توسعه چارچوب‌های قانونی برای فناوری‌های نوظهور است. سازمان تنظیم مقررات مخابرات و پست سوریه(اس.وای.پی.تی.آر.اِی.)(The Syrian Telecommunications and Post Regulatory Authority (SYPTRA))، به عنوان نهاد نظارتی مستقل عمل می کند و نظارت بر صدور مجوز و رقابت در بازار در بخش مخابرات را بر عهده دارد. سازمان ملی خدمات فناوری اطلاعات(National Authority for Information Technology Services) که بر اساس قانون شماره ۷ سال ۲۰۲۳ تأسیس شده است، خدمات دیجیتالی دولتی، زیرساخت‌های رایانش ابری و سیستم‌های مدیریت داده را مدیریت می‌کند. قانون شماره ۱۲ سال ۲۰۲۴ در مورد حمایت از داده‌های شخصی، چارچوب‌های قانونی برای حفظ حریم خصوصی داده‌ها، امنیت و حمایت از حقوق کاربر را ایجاد کرد.

سازمان اطلاعات سوریه(اس.آی.اُ.)(The Syrian Information Organization (SIO))، بر اساس دستورالعمل‌های اجرایی رهبری، بر فیلتر کردن محتوا، مسدود کردن وب‌سایت‌ها و اجرای سیاست سانسور اعمال نفوذ می‌کند. این سازمان با سرویس‌های امنیتی و اپراتورهای مخابراتی برای اجرای اقدامات کنترل اطلاعات و پروتکل‌های نظارتی هماهنگی می‌کند.

بازیگران غیردولتی و شبه‌دولتی

ارتش سایبری سوریه(اس.ای.اِی.)(The Syrian Electronic Army (SEA))، نماینده یک بازیگر سایبری برجسته وابسته به دولت سوریه است که عملیات سایبری تهاجمی، تخریب وب‌سایت‌ها، کمپین‌های فیشینگ و توزیع بدافزار را علیه گروه‌های مخالف، سازمان‌های رسانه‌ای بین‌المللی و نهادهای دولتی خارجی انجام می‌دهد ارتش سایبری سوریه که تقریباً در سال ۲۰۱۱ تأسیس شد، در ابتدا به عنوان یک واحد تهاجمی مخفی فعالیت می‌کرد که حملات پیچیده‌ای را علیه سازمان‌هایی که به عنوان مخالف دولت سوریه تلقی می‌شدند، از جمله آسوشیتدپرس، نیویورک تایمز، بی‌بی‌سی، فایننشال تایمز، دیده‌بان حقوق بشر و وب‌سایت‌های ارتش ایالات متحده انجام می‌داد. یاسر الصادق( Yaser al-Sadeq)، فرمانده ارتش سایبری سوریه، وابستگی این سازمان را با  مقامات دولتی و نیز  به مأموریت آنها، به عنوان "نیروهای کمکی رسانه‌ای ارتش سوریه"، را تأیید کرد. شکایات کیفری وزارت دادگستری ایالات متحده که در سال ۲۰۱۶ فاش شد، سه تبعه سوری - احمد عمر آغا(Ahmad Umar Agha)، فراس دردار(Firas Dardar) و پیتر رومار(Peter Romar) - را به اتهام توطئه‌های متعدد هک رایانه‌ای، کلاهبرداری از دستگاه‌های دسترسی و دسترسی غیرقانونی به ارتباطات ذخیره شده متهم کرد. انجمن کامپیوتر سوریه(The Syrian Computer Society) که توسط باسل اسد(Bassel al-Assad) در سال ۱۹۸۹ تأسیس شد و متعاقباً قبل از ریاست جمهوری توسط بشار اسد اداره می‌شد، میزبان و ثبت‌کننده وب‌سایت‌های ارتش سایبری سوریه بود که نشان‌دهنده وابستگی دولتی و پشتیبانی زیرساخت‌های فنی است.

سازمان‌های بین‌المللی بشردوستانه و کمک‌های فنی، از جمله خوشه ارتباطات اضطراری(ای.تی.سی.)( The Emergency Telecommunications Cluster (ETC)) به رهبری برنامه جهانی غذا(World Food Programme) با همکاری کمیساریای عالی پناهندگان سازمان ملل متحد(یو.ان.اچ.سی.آر.)(United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR))، دفتر امنیت و ایمنی سازمان ملل متحد(یو.ان.دی.اس.اس.)(United Nations Department of Safety and Security (UNDSS)) و یونیسف، از سال 2013 خدمات معمول مخابراتی را به عملیات‌های بشردوستانه در سراسر سوریه، اردن، لبنان و ترکیه ارائه کردند.

سیاست‌ها، قوانین و طرح‌های کلان و راهبردی

چارچوب قانونی

بخش مخابرات سوریه تحت قانون مخابرات سوریه (قانون شماره ۱۸ سال ۲۰۱۰) فعالیت می‌کند. این بخش ساختارهای نظارتی را ایجاد کرده، نقش‌های ذینفعان را مشخص کرده و اهدافی را برای رقابت عادلانه بین اپراتورها و ارائه دهندگان خدمات ارائه کرده است. این بخش، قانون شماره ۲۵ سال ۲۰۲۴ وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات را بازنگری کرد و مسئولیت‌های وزارتی را برای اجرای تحول دیجیتال، کاربردهای علم داده، زیرساخت محاسبات ابری و توسعه جامعه دانشی را  گسترش داد. قانون حمایت از داده‌های شخصی(The personal data protection law) (قانون شماره ۱۲ سال ۲۰۲۴)، چارچوب‌های قانونی را در زمینه های گرداوری، پردازش و ذخیره‌سازی داده‌ها، حقوق کاربر را ارائه کرده است. اگرچه هنوز مکانیزم‌ها و پروتکل‌های اجرایی هنوز در حال بررسی و توسعه است. سازمان ملی خدمات فناوری اطلاعات(The National Authority for Information Technology Services)، تحت اختیارات قانونی ناشی از قانون شماره ۷ سال ۲۰۲۳ فعالیت می‌کند و پلتفرم‌های دیجیتال دولتی، سیستم‌های پرداخت الکترونیکی و سیاست‌های امنیت اطلاعاتی را مدیریت می‌کند. در آوریل ۲۰۲۵، وزارت ارتباطات تصمیم شماره ۱۶ را صادر کرد که در آن سیستم‌های صدور مجوز، مجوزها و هزینه‌هایی را که قبلاً برای خدمات برنامه‌های الکترونیکی اعمال می‌شد را لغو کرد و رویکرد مبتنی بر اطلاع‌رسانی را جایگزین آن کرد. در نتیجه آن نهادهای تجاری پس از تکمیل ثبت تجاری به سازمان ملی خدمات فناوری اطلاعات، باید اطلاع دهند. این تصمیم میزبانی برنامه‌ها در خارج از سوریه را مجاز می‌داند، به جز برنامه‌هایی که به عنوان نگرانی‌های امنیت ملی تعیین شده‌اند و دسترسی دولت به داده‌های برنامه یا پنل‌های کنترل را در غیاب مجوز قضایی ممنوع می‌کند و بر حفاظت از حریم خصوصی کاربر تأکید دارد.

برنامه‌های راهبردی و تحول دیجیتال

دولت سوریه اهداف تحول دیجیتال را از طریق مجموعه قوانین تحول دیجیتال ۲۰۲۱ بیان کرد که شامل تأسیس سازمان ملی خدمات فناوری اطلاعات، چارچوب‌های حفاظت از داده‌های شخصی، سیاست‌های امنیت اطلاعات و مرکز ملی محاسبات ابری(The National Center for Cloud Computing) است. این ابتکارات نشان‌دهنده اولویت‌بندی دولت برای خدمات دولت الکترونیک، توسعه اقتصاد دیجیتال و نوسازی فناوری برای همسویی با استانداردهای دیجیتال جهانی است. پروژه شبکه اینترنت منطقه‌ای که در ماه می ۲۰۲۵ ارائه شد، یک ابتکار راهبردی است که برای افزایش اتصال سوریه به مسیرهای داده های جهانی طراحی شده است. این پروژه، سوریه را به دلیل موقعیت جغرافیایی آن، به عنوان یک مرکز بالقوه ترانزیت داده منطقه‌ای قرار می‌دهد، و این مسئله، مشارکت با پرسنل فنی داخلی و همکاران بین‌المللی را در سوریه تقویت می‌کند. چارچوب‌های همکاری بین‌المللی سوریه شامل مشارکت با آلمان است که از ابتکارات توسعه دیجیتال سوریه حمایت می کند، عربستان سعودی، کمک‌های فنی و همکاری در بازسازی پروژه‌های مخابراتی ارائه کرده است.  اگر چه ایالات متحده و اتحادیه اروپا، تحریم‌های جزئی را برای تسهیل واردات تجهیزات مخابراتی و همکاری فنی سوریه اعمال کرده‌اند ولی دسترسی به اینترنت را برای کمک‌های بشردوستانه، بهبود اقتصادی و توسعه جامعه مدنی در سوریه، ضروری می‌دانند.

تجربیات و نوآوری‌ها

کنشگری دیجیتالی

درگیری های داخلی در سوریه باعث گسترش روزنامه‌نگاری شهروندی و کنشگری رسانه‌های اجتماعی شد و منابع اطلاعاتی جایگزینی را برای رسانه‌های تحت کنترل دولت فراهم کرد. پلتفرم‌هایی از جمله فیس‌بوک، یوتیوب و توییتر(ایکس) امکان مستندسازی رویدادها، قانون حقوق بشر و عملیات نظامی را فراهم کردند و اطلاعات را به مخاطبان داخلی و بین‌المللی منتقل کردند. زلزله سال ۲۰۲۳ در جنوب شرقی ترکیه و شمال سوریه نقش حیاتی رسانه‌های اجتماعی را در هماهنگی واکنش‌های بشردوستانه و انتشار اطلاعات در طول رویدادهای بحرانی نشان داد. تحقیقات مخاطبان که در سال ۲۰۲۳ انجام شده، نشان می دهد که سوری‌ها به‌طور فزاینده‌ای از رسانه‌های اجتماعی و برنامه‌های پیام‌رسانی به‌عنوان کانال‌های اصلی دسترسی به اخبار استفاده می‌کنند. آمار جمعیتی زنان و جوانان نشان می دهد که آنها اتکای ویژه ای‌ به پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی دارند و در آن علایق و دیدگاه‌های آنها در مقایسه با کانال‌های رسانه‌ای سنتی بازنمایی بیشتری داشته و مخاطب بیشتری را جذب کرده است.

خدمات مالی سیار و اقتصاد دیجیتال

خدمات پول سیار، توسط اپراتور ام.تی.ان سوریه قبل از خروج این شرکت از بازار انجام می شد، امکان انتقال پول همتا به همتا داخلی و بین‌المللی، خرید شارژ تلفن همراه، معاملات کالا و پرداخت قبوض را از طریق شبکه‌های نمایندگی آن در سراسر کشور سوریه فراهم بود فراهم کرد. این خدمات سازوکارهای شمول مالی را برای جمعیتی که به زیرساخت‌های بانکی سنتی دسترسی ندارند،  را در سوریه فراهم کرد، که به‌ویژه با توجه به اختلال اقتصادی ناشی از درگیری و بی‌ثباتی های ارز یاریگر و کمک کننده است. تصمیم دولت انتقالی برای حذف الزامات صدور مجوز برای برنامه‌های الکترونیکی و جایگزینی پروتکل‌های مبتنی بر اطلاع‌رسانی، نشان‌دهنده یک کاتالیزور بالقوه برای کارآفرینی دیجیتال و نوآوری است. این آزادسازی مقررات می تواند به توسعه برنامه‌های کاربردی توسعه‌یافته محلی، پلتفرم‌های تجارت الکترونیکی و ارائه‌دهندگان خدمات دیجیتالی منجر شود و به تنوع اقتصادی و ایجاد اشتغال در کشور نیز کمک کند.

فناوری آموزشی و ظرفیت‌سازی

تاسیس مرکز هوش مصنوعی فضایی توسط شرکت ایان ریالیتی و استقرار ۱۰,۰۰۰ دوره آموزشی سفارشی، نشان‌دهنده یک نوآوری قابل توجه در ادغام فناوری آموزشی است. این برنامه درسی بر موضوعات علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات همراه با شایستگی‌های سواد دیجیتالی که برای بازار کار در حال تحول سوریه ضروری است، تأکید دارد. تجزیه و تحلیل آموزش مبتنی بر هوش مصنوعی، راهبردهای یادگیری هدفمند و آموزش شخصی‌سازی‌شده متناسب با نیازهای یادگیرندگان فردی را ممکن می‌سازد. این ابتکار، شکاف‌های اساسی بین برنامه‌های آموزشی موجود و الزامات صنعت را برطرف می‌کند و دانش‌آموزان را برای فرصت‌ها در انرژی‌های تجدیدپذیر، حفاظت از محیط زیست، توسعه پایدار و بخش‌های مبتنی بر فناوری آماده می‌کند. مشارکت با ارائه دهندگان بین‌المللی فناوری آموزشی، مسیرهای بالقوه‌ای را برای انتقال دانش، ظرفیت‌سازی فنی و ادغام بهترین شیوه‌های جهانی در مؤسسات آموزشی سوریه نشان می‌دهد.

نتیجه‌گیری

زیست بوم فضای مجازی سوریه بازتاب‌دهنده تعامل پیچیده تخریب زیرساخت ناشی از درگیری، مکانیسم‌های کنترل دولتی، رفتارهای انطباقی کاربر و ابتکارات بازسازی نوظهور است. علی‌رغم ضریب نفوذ اینترنت در سوریه، ولی نفوذ اینترنت در این کشور پایین‌تر از میانگین کشورهای منطقه‌ است. پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی به زیرساخت‌های حیاتی برای هماهنگی بشردوستانه، انتشار اطلاعات و انسجام اجتماعی مردم در سوریه تکامل یافته‌اند.

توسعه هوش مصنوعی، در عین حال که نوپا است، یک اولویت راهبردی در دستور کار تحول دیجیتال سوریه است، به طوری که ذینفعان دولتی و بین‌المللی به سهم بالقوه هوش مصنوعی در مراقبت‌های بهداشتی، آموزش، بهبود اقتصادی و ارتقای ارائه خدمات اذعان دارند. مسیر زیست بوم فضای مجازی به طور قابل توجهی به سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها، چارچوب‌های همکاری بین‌المللی، رفع تحریم‌ها، نوسازی مقررات و ابتکارات ظرفیت‌سازی بستگی دارد. ایجاد تعادل بین گسترش اتصال با حمایت از حقوق بشر، حفاظت از حریم خصوصی و اصول حکمرانی دموکراتیک، یک چالش اساسی برای سیاست‌گذاران، سازمان‌های جامعه مدنی و شرکای بین‌المللی درگیر در آینده دیجیتال سوریه است. تجربیات و نوآوری‌های توسعه‌یافته از طریق شیوه‌های روزنامه‌نگاری شهروندی و خدمات مالی تلفن همراه - عناصر اساسی را فراهم می‌کنند که بر اساس آن زیست بوم فضای مجازی سوریه قوی‌تر، فراگیرتر ساخته شود.

نیز نگاه کنید به

زیست بوم فضای مجازی در عراق؛ زیست بوم فضای مجازی در عربستان سعودی؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در ترکیه؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در عربستان سعودی؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در کانادا؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در کویت؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی قطر؛ زیست‌بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در عمان؛ زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در بحرین

پاورقی

[1].Syriatel (به عربی: سيريتل) یکی از دو اپراتور تلفن همراه در سوریه است، دیگری MTN سوریه است. سیریا‌تل LTE را با سرعت 150 مگابیت بر ثانیه، تحت نام تجاری Super Surf ارائه می‌دهد.

[2].Wafa Telecom (به عربی: وفا تيليكوم) سومین اپراتور تلفن همراه در سوریه بود. دو اپراتور دیگر Syriatel و MTN Syria بودند.

[3]. Kepios، برخی از پرمخاطب‌ترین گزارش‌های جهان در مورد روندهای دیجیتال و رفتارهای آنلاین، از جمله مجموعه گزارش‌های جهانی دیجیتال تحسین‌شده را تولید می‌کند. محتوای معتبر و جذاب ما برای موارد زیر ایده‌آل است: برنامه‌ریزی و پیش‌بینی داخلی، از جمله تجزیه و تحلیل بازار.

[4]. EON Reality: یک شرکت چندملیتی توسعه‌دهنده نرم‌افزارهای واقعیت مجازی و واقعیت افزوده است که دفتر مرکزی آن در ایروین، کالیفرنیا قرار دارد. این شرکت در سال ۱۹۹۹ توسط دن لیرسکار، میکائیل یاکوبسون و متس دبلیو. یوهانسون تأسیس شد.از جمله مشتریان آن می‌توان به بوئینگ، مایکروسافت، لکسوس و دانشگاه کرنل اشاره کرد.این شرکت دارای شرکت‌های تابعه در گوتنبرگ (سوئد)، سنگاپور، ایتالیا (بولونیا)، چین و جمهوری دومینیکن است. آدرس اینترنتی:        www.eonreality.com

[5]. Hala Systems یک شرکت اجتماعی است که بر توسعه راه حل‌های مؤثر و مبتنی بر فناوری برای چالش‌های دشوار بشردوستانه در جهان متمرکز است. در حال حاضر، تمرکز هالا بر حفاظت از غیرنظامیان، پاسخگویی و جلوگیری از افراط‌گرایی خشونت‌آمیز قبل، در حین و بعد از درگیری است.

نویسنده مقاله

میترا صمیعی

دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه علامه طباطبائی