یمن در یک نگاه

یمن کشوری است که از شمال به عربستان سعودی، از شرق به عمان، از جنوب به خلیج عدن و از غرب به دریای سرخ محدود است. مساحت این کشور تقریبا ۵۳۶/۸۶۹ کیلومتر مربع است. ساختار جامعه در یمن قبیله‌ای است. مردم یمن از اقوام سامی و عرب قحطانی هستند. عرب قحطانی مادر و ریشه عربیت است که عرب‌ها را بدان منسوب می‌دانند.

دین رسمی

دین رسمی یمن، اسلام است. اکثر جمعیت این کشور مسلمان هستند. حدود ۳۰٪ مسلمانان، شیعیان زیدی مذهب و بقیه شافعی مذهب هستند. تعداد کمی شیعه اسماعیلی مذهب و نیز شمار کمی از شیعه دوازده امامی نیز در یمن ساکن هستند. تعداد اندکی هندو و مسیحی نیز در یمن زندگی می کنند.

جغرافیای انسانی یمن

یمن کشوری است که با ساختار جمعیتی پویای خود، نقش مهمی در تحولات منطقه‌ای ایفا می‌کند. این کشور نه‌تنها تحت‌تأثیر روندهای داخلی رشد جمعیت، بلکه در تعامل مستقیم با عوامل جغرافیایی و مهاجرتی نیز قرار دارد. موقعیت جغرافیایی خاص یمن، شامل مناطق کوهستانی، سواحل گسترده و بیابان‌های وسیع، بر توزیع و پراکندگی جمعیت آن اثرگذار بوده است. از سوی دیگر، مهاجرت داخلی و خارجی در طول سال‌های گذشته نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر بافت جمعیتی این کشور داشته است.

جریان‌های ادبیات فارسی در یمن

ادبیات فارسی، به‌عنوان یکی از ارکان معرفتی تمدن اسلامی، فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران، در جوامع عربی نیز ردپایی ماندگار برجای نهاده است. یمن، باوجود موقعیت خاص مذهبی و زبان‌شناختی‌اش، در سده‌های میانه و پس از آن، میزبان جریان‌هایی متنوع از حضور زبان و ادبیات فارسی بوده است؛ جریان‌هایی که نه فقط در قالب متون دیوانی، بلکه در بسترهای مردمی، شفاهی و تفسیری نیز بازتاب یافته‌اند. این مقاله با رویکردی تاریخی–تحلیلی، به شناسایی و تبیین لایه‌های این جریان‌ها در حوزه‌های مختلف می‌پردازد؛ از تألیف فرهنگ‌نامه‌های چندزبانه در ساختار دیوان‌سالاری رسولیان گرفته تا ورود مفاهیم عرفانی فارسی به متون زیدی و همچنین حضور استعاره‌های ایرانی در شعر شفاهی جنوب عربستان. هدف، ترسیم فرایندهای تأثیر، انتقال، تحول و تداوم زبان و ادبیات فارسی در فضای زبانی و فرهنگی یمن است—فرایندهایی که گاه با حمایت سیاسی و فرهنگی همراه بوده و گاه در شرایط بحران و فراموشی قرار گرفته‌اند. براین‌اساس، مقاله حاضر باتکیه‌بر شواهد تاریخی، زبان‌شناسی، نسخه‌پژوهی و مردم‌نگاری، سیر پویای این جریان‌ها را بررسی می‌کند.

ادبیات فارسی در کتابخانه‌های یمن

حضور ادبیات فارسی در یمن حاصل پیوندهای دیرینه تاریخی، مذهبی و علمی میان ایران و یمن است. این ارتباطات که از دوره‌های پیشااسلامی آغاز شده، در قرون میانه با گسترش روابط تجاری، مهاجرت علما و تبادل متون دینی و ادبی، عمق بیشتری یافت. در متون کلاسیک فارسی، از جمله شاهنامه فردوسی، یمن با نام‌هایی چون «هاماوران» یاد شده که نشان‌دهنده جایگاه این سرزمین در تخیل تاریخی ایرانیان است.

ادبیات فارسی در رسانه‌ها و فضای مجازی در یمن

با گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی، فضای مجازی به بستری مناسب برای ترویج ادبیات فارسی تبدیل شده است. شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توییتر به کاربران یمنی این امکان را می‌دهند که آثار ادبی فارسی را به اشتراک بگذارند و درباره آن بحث کنند. همچنین، وب‌سایت‌ها و بلاگ‌های مختلفی وجود دارند که به نقد و بررسی آثار ادبی فارسی می‌پردازند. جنگ و بحران‌های سیاسی اخیر در یمن باعث شده‌اند که بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی تحت تأثیر قرار گیرند. اما با این حال، هنرمندان و نویسندگان یمنی همچنان به تولید محتوا ادامه می‌دهند و از طریق رسانه‌ها و فضای مجازی سعی می‌کنند صدای خود را به گوش جهانیان برسانند.

دانشجویان ادبیات فارسی در کشور یمن

سابقه تدریس زبان و ادبیات فارسی در یمن به سال 1997 برمی‌گردد. در آن زمان، استادان ایرانی مانند دکتر غلامحسین یوسفی، دکتر شاهرخ محمدبیگی، دکتر غلامحسین تمدنی و دکتر علی اوسط ابراهیمی اولین کسانی بودند که در دانشگاه صنعا زبان فارسی تدریس کردند. در سال 2007، رشته مستقل زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا افتتاح شد. اما به دلیل روابط سیاسی نامناسب میان ایران و یمن، این رشته در سال 2008 بسته شد. پس از تحولات سیاسی یمن در سال 2014، شرایط تغییر کرد و در سال 2016 تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا از سر گرفته شد.

دانشجویان ادبیات فارسی کشور یمن در دانشگاه‌های ایران

همکاری‌های علمی و دانشگاهی بین ایران و یمن از دهه‌های گذشته آغاز شده است. پذیرش دانشجویان یمنی در رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌های ایران بخشی از این همکاری‌های آموزشی و فرهنگی است. در سال 2009، دو کشور توافقنامه‌ای برای گسترش همکاری‌های علمی امضا کردند که شامل تبادل دانشجو و استاد بود. طبق این توافقنامه، ایران متعهد شد سالانه 24 بورس تحصیلی به دانشجویان یمنی اعطا کند که 15 مورد آن در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری بود. در سال‌های اخیر نیز مقامات دو کشور بر گسترش همکاری‌های دانشگاهی تأکید کرده‌اند. در سال 2021، سفیر یمن در ایران از علاقه‌مندی کشورش برای افزایش سطح همکاری‌ها به ویژه در زمینه دانشگاهی خبر داد. همچنین در سال 2022، رئیس سازمان امور دانشجویان ایران بر آمادگی این کشور برای پذیرش دانشجو از یمن در رشته‌ها و مقاطع مختلف تأکید کرد.

خدمات و فعالیت‌های نمایندگی‌های فرهنگی ایران در زمینه ادبیات فارسی در یمن

روابط فرهنگی ایران و یمن سابقه‌ای دیرینه دارد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، سیاست فرهنگی بیرونی ایران بر پشتیبانی ساختاری از زبان و ادبیات فارسی در کشورهای منطقه—یمن—استوار شد و نمایندگی‌های سیاسی–فرهنگی ایران، همراه با نهادهای تخصصی، استوانه های اجرایی  این سیاست شدند. این مدخل بر «خدمات و فعالیت‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی» در یمن تمرکز دارد و از روایت‌های سیاسی پرهیز می‌کند.

همکاری‌های میان مراکز ادبی، فرهنگی، علمی و دانشگاهی ایران و یمن در زمینه ادبیات فارسی

روابط ادبی ایران و یمن، دست‌کم از خلال یادکردها و تصویرهای یمن در متون و شعر فارسی، سابقه‌ای دیرینه دارد و در منابع پژوهشی معاصر نیز بازتاب یافته است؛ برای نمونه، کتابِ «یمن در شعر پارسی» نمونه‌ای از گردآوری و تحلیل این پیوندهای ادبی–فرهنگی در سنت فارسی است. این زمینه تاریخی در دهه‌های اخیر پشتوانه‌ای برای شکل‌گیری همکاری‌های نهادی و برنامه‌های مشترک فراهم کرده است.

آثار علمی برجسته تألیف شده در کشور یمن در زمینه ادبیات فارسی

در طول تاریخ، دانشمندان و ادیبان یمنی آثار ارزشمندی در زمینه زبان و ادبیات فارسی تألیف کرده‌اند که برخی از آنها به عنوان منابع مهم در این حوزه شناخته می‌شوند. با توجه به جستجوهای انجام شده، آثار علمی برجسته‌ای در زمینه ادبیات فارسی در یمن تألیف شده است که نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه ادبیات فارسی در این کشور است.

ترجمه و نشر ادبیات فارسی در یمن

گرچه آشنایی یمنی‌ها با ادبیات فارسی سابقه‌ای طولانی دارد، اما ترجمه و نشر گسترده آثار فارسی به عربی در یمن عمدتاً از اواخر قرن بیستم میلادی آغاز شد. پیش از آن، برخی شاعران و ادیبان یمنی مانند عبدالله البردونی با ادبیات فارسی آشنا بودند و از آن تأثیر می‌پذیرفتند. ترجمه و نشر سازمان‌یافته آثار فارسی در یمن عمدتاً پس از انقلاب 1962 و به ویژه از دهه 1980 میلادی شکل گرفت.

انجمن‌ها و محافل ادبیات فارسی در یمن

حضور زبان و ادبیات فارسی در یمن به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد. در دوره ساسانیان، یمن به مدت چند دهه تحت حاکمیت ایران قرار داشت و گروهی از سربازان و مقامات ایرانی در این کشور مستقر شدند که به "ابناء" معروف بودند. ین گروه با ازدواج با زنان عرب محلی، نسلی دو رگه را به وجود آوردند که در انتقال عناصر فرهنگی و زبانی ایرانی به جامعه یمن نقش مهمی ایفا کردند. پس از ظهور اسلام نیز روابط فرهنگی ایران و یمن ادامه یافت. در دوران اسلامی، یمن به یکی از مراکز مهم اسماعیلیه تبدیل شد و آثار متعددی به زبان عربی در این منطقه تولید شد که متأثر از اندیشه‌های ایرانی-اسلامی بود. این جریان فکری-فرهنگی زمینه‌ساز آشنایی بیشتر یمنی‌ها با زبان و ادب فارسی گردید. در دوران معاصر، با گسترش روابط سیاسی و فرهنگی ایران و یمن، زمینه برای حضور جدی‌تر زبان و ادبیات فارسی در این کشور فراهم شد. این حضور که ریشه در روابط تاریخی ایران و یمن دارد، امروزه در قالب انجمن‌ها و محافل ادبی متعددی در این کشور ادامه یافته است. تأسیس کرسی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا در دهه 1970 میلادی، نقطه عطفی در این زمینه به شمار می‌رود.

آموزش و منابع زبان فارسی در یمن

زبان فارسی در یمن هرگز جایگاه آموزشی گسترده نداشته، اما در بسترهایی خاص—از جمله روابط فرهنگی با ایران، علاقه‌مندی‌های مذهبی شیعیان زیدی، و همکاری‌های دانشگاهی—به‌عنوان زبان دوم یا زبان مطالعاتی مطرح بوده است. آموزش زبان فارسی در یمن بیشتر از طریق نهادهای فرهنگی ایرانی، مراکز ترجمه، دوره‌های آزاد، و آموزش غیرحضوری شکل‌گرفته و در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است.

آموزش زبان فارسی در فضای مجازی در یمن

آموزش زبان فارسی در یمن از طریق فضای مجازی، به عنوان بخشی از تلاش‌های فرهنگی ایران برای گسترش نفوذ زبانی و فرهنگی در این کشور، با چالش‌ها و فرصت‌های منحصر به فردی روبرو بوده است. این فعالیت‌ها در سال‌های اخیر، به ویژه پس از تشدید درگیری‌های نظامی در یمن و محدودیت‌های ناشی از آن، به سمت پلتفرم‌های دیجیتالی سوق یافته است.

آموزش زبان فارسی در مدارس و مراکز علمی– دانشگاهی و بصورت آزاد در یمن

آموزش زبان فارسی در کشورهای مختلف از جمله یمن چند سالی است که شروع شده است. آموزش این زبان در یمن در سال های گذشته روندی تقریبا روبه‌رشد داشته و در شهر صنعا، مراکز آموزشی خصوصی و دانشگاهی متعددی به آموزش زبان فارسی می‌پردازند. طبق گفته ابراهیم الدیلمی سفیر یمن در ایران،،دانشگاه صنعا با همکاری سفارت ایران بخشی برای آموزش زبان فارسی در دانشکده زبان‌های خارجی تأسیس کرده است. این اقدام بر اساس تفاهم‌نامه‌ای بین دانشگاه صنعا و سفارت ایران انجام شده و در نتیجه آن، علاقه‌مندان یمنی به زبان فارسی می‌توانند در این مراکز به یادگیری این زبان بپردازند. این امر می‌تواند به تقویت روابط فرهنگی میان دو کشور کمک شایانی کند.

آموزش و مطالعات ادبیات فارسی در مراکز علمی - دانشگاهی یمن

روابط فرهنگی ایران و یمن به پیش از اسلام برمی‌گردد. در دوران ساسانی، ایرانیان حضور قابل توجهی در یمن داشتند و زبان و فرهنگ ایرانی در این منطقه نفوذ کرده بود. پس از ظهور اسلام نیز، این ارتباطات فرهنگی ادامه یافت و در ادبیات فارسی بازتاب گسترده‌ای داشت. بسیاری از شاعران بزرگ ایرانی مانند فردوسی، نظامی و سعدی در اشعار خود به یمن اشاره کرده‌اند با این حال، گسترش رسمی و نهادینه شدن آن در مراکز دانشگاهی یمن به دهه‌های اخیر برمی‌گردد.در حال حاضر، آموزش زبان و ادبیات فارسی در یمن عمدتاً در دانشگاه صنعا متمرکز است. دانشکده زبان‌های خارجی این دانشگاه دارای بخش زبان فارسی است که با همکاری سفارت ایران در یمن راه‌اندازی شده است. علاوه بر این، مرکز آموزش زبان و ترجمه دانشگاه صنعا نیز دوره‌های آموزش زبان فارسی ارائه می‌دهد.

استادان، پژوهشگران، ادبا و نویسندگان ادبیات فارسی در یمن

ادبیات فارسی در یمن سابقه‌ای طولانی دارد که به روابط تاریخی و فرهنگی دو کشور برمی‌گردد. در طول دهه‌های اخیر، تعدادی از استادان، پژوهشگران، ادبا و نویسندگان یمنی به مطالعه و ترویج ادبیات فارسی در این کشور پرداخته‌اند. آموزش رسمی زبان و ادبیات فارسی در یمن از اواخر دهه 1990 میلادی آغاز شد. در این دوره، استادان ایرانی نقش مهمی در پایه‌گذاری رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا ایفا کردند. از جمله این افراد می‌توان به دکتر غلامحسین یوسفی؛ دکتر شاهرخ محمدبیگی؛  دکتر غلامحسین تمدنی و  دکتر علی اوسط ابراهیمی، اشاره کرد. این استادان در سال 1997 میلادی اولین دوره‌های آموزش زبان فارسی را در دانشگاه صنعا برگزار کردند.‍

ایران شناسی در یمن

دانشجویان ایران‌شناسی در یمن

دانشجویان یمنی رشته ایران‌شناسی در دانشگاه‌های ایران

دانشجویان ایرانی در یمن

آثار علمی برجسته تألیف شده در کشور یمن در زمینه ایران‌شناسی

آرشیوها و مراکز اسناد تاریخی ایران در یمن

ترجمه و نشر منابع ایران‌شناسی از زبان فارسی به زبان کشور یمن

مراکز و مؤسسات ایرانیان در یمن

ایران‌شناسی در مراکز علمی و دانشگاهی یمن

مطالعات و آثار علمی منتشر شده در یمن در زمینه اسناد تاریخی ایران

متخصصان برجسته کشور یمن در زمینه اسناد تاریخی ایران

دیجیتال‌سازی و دسترسی به اسناد تاریخی ایران در آرشیوهای یمن

جمعیت ایرانیان و پراکندگی آن در یمن

پیشینه ورود، استقرار و زندگی ایرانی‌تباران در کشور یمن

گویشوران ایرانی‌تبار زبان فارسی در یمن

گویشوران بومی و اصیل زبان فارسی در یمن

روند مهاجرت ایرانیان به یمن

ادیان و مذاهب در یمن

پیشینه اقلیت‌های مذهبی در یمن

جمعیت و پراکندگی مسیحیت در یمن

پیشینه اهل سنت در یمن

تصوف در یمن

پیشینه تصوف در یمن

نمادها، سنت‌ها و آیین‌های مذهبی تصوف در یمن

خانقاه‌ها و مراکز تبلیغی تصوف در یمن

مکاتب و جریان‌های شاخص تصوف در کشور یمن

آثار برجسته تصوف در یمن

زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن

زیرساخت های فضای مجازی در یمن

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن‌های هوشمند و پهنای باند در یمن

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها در یمن

هوش مصنوعی در یمن

ساختارهای حاکمیتی و غیر حاکمیتی زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن

سیاست‌ها، قوانین و برنامه‌های راهبردی یمن در زیست بوم فضای مجازی

تجربیات و نوآوری‌های یمن در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی