آموزش عالی در عربستان سعودی
آموزش عالی در عربستان سعودی
علی اکبر اسدی
با تاسیس اولین دانشگاه عربستان سعودی یعنی دانشگاه ملک سعود در سال ۱۹۵۷، اولین گامها برای توسعه آموزش عالی در عربستان برداشته شد. وزارت آموزش عالی که به صورت مستقیم بر دانشگاهها کنترل و نظارت دارد نیز در سال ۱۹۷۵ ایجاد شد. هر چند توسعه آموزش عالی در عربستان به صورت تدریجی با دستاوردهایی همراه بوده، اما از ابتدا برخی چالشها و معضلات نیز در این خصوص مورد توجه بوده است. کمبود ظرفیت با توجه به تعداد زیاد متقاضیان برای تحصیل، عدم تطابق رشته ها و مهارت های دانشگاهی با بازار کار و محدودیت منابع مالی از جمله این چالشها و محدودیتها برای دهه های متوالی بوده است.[1] با این حال دولت سعودی با ایجاد اصلاحات و در پیش گرفتن سیاستهای جدید توانسته است به تدریج بر بخشی از چالشها غلبه کند و در توسعه و کارآمدسازی نظام آموزش عالی موفقیتهایی را کسب کند. به خصوص در دوره جدید ذیل برنامه چشمانداز 2030 تلاشها و اقدامات مهمی برای انطباق آموزش عالی با روندهای جهانی و نیازهای داخلی عربستان در جریان است.
نظام آموزش عالی در عربستان
اسناد و اهداف بخش آموزش عالی در عربستان بر لزوم همسویی با برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ تأکید دارد که شامل سه رکن اصلی جامعهای پویا (ارتقای کیفیت آموزش)، اقتصاد شکوفا (توسعه سرمایه انسانی برای اقتصاد دانشبنیان) و ملت بلندهمت (پرورش استقلال و نوآوری آموزشی) است. محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، برهدف قرار گرفتن این کشوردر میان ۲۰ تا ۳۰ نظام آموزشی برتر جهان تاکید می ورزد.[2] نظام آموزش عالی در کانون دگرگونیهای ذیل چشمانداز 2030 قرار دارد و مأموریت آن این است که موتور محرکه گذار از یک «اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی» به یک «اقتصاد مبتنی بر دانش و نوآوری» باشد. بر این اساس عنوان میشود اصلاحات جاری در آموزش عالی عربستان، تلاشی نظاممند برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، بومیسازی فناوریهای پیشرفته و تربیت سرمایه انسانی است که بتواند در بازارهای رقابتی جهانی نقشآفرینی کند. [3]
تحول در آموزش عالی عربستان بدون اصلاحات بنیادین در لایه حکمرانی و قانونگذاری امکانپذیر نبود. تا پیش از سال ۲۰۱۹، دانشگاههای عربستان به عنوان بخشی از بدنه بوروکراتیک وزارت آموزش عمل میکردند و فاقد استقلال لازم برای تصمیمگیریهای استراتژیک بودند. تصویب قانون جدید دانشگاهها در سال ۲۰۱۹، نقطه عطفی تاریخی در این مسیر محسوب میشود که پارادایم مدیریت آموزش عالی را از کنترل متمرکز به نظارت راهبردی و استقلال عملیاتی تغییر داد. قانون جدید دانشگاهها که با فرمان سلطنتی شماره (M/27) در تاریخ ۲/۳/۱۴۴۱ هجری قمری تصویب شد، چارچوب حقوقی کاملاً متفاوتی را برای موسسات آموزش عالی ترسیم میکند. هدف اصلی این قانون، اعطای شخصیت حقوقی مستقل به دانشگاهها و تبدیل آنها به نهادهای عمومی غیرانتفاعی است که دارای استقلال مالی، اداری و آکادمیک باشند. [4]
یکی از مهمترین نوآوریهای این قانون، تأسیس شورای امور دانشگاهها است. این شورا که جایگزین شورای آموزش عالی سابق شده است، وظیفه تنظیم سیاستهای کلان و نظارت عالی را بر عهده دارد، اما اختیارات اجرایی گستردهای را به هیئت امنای دانشگاهها تفویض کرده است. این تغییر ساختاری به دانشگاهها اجازه میدهد تا قوانین داخلی، ساختارهای سازمانی و برنامههای مالی خود را متناسب با نیازهای خاص خود و شرایط بازار محلی تنظیم کنند، امری که پیش از این در ساختار یکپارچه وزارت آموزش غیرممکن بود. [5]
شورای امور دانشگاهها به عنوان مرجع قانونگذاری عمل میکند و بر سه هدف استراتژیک تمرکز دارد: تقویت حکمرانی، حمایت از استقلال دانشگاهها و ترویج توانمندسازی. وظایف اصلی این شورا عبارتند از: توسعه و نظارت بر اجرای سیاستهای آموزش عالی؛ نظارت بر حکمرانی اداری، علمی و مالی مؤسسات آموزش عالی؛ صدور آییننامهها و قوانین حاکم بر دانشگاهها و؛ نظارت بر دستیابی به اهداف چشمانداز ۲۰۳۰ و همسویی با نهادهای بینالمللی. [6]
تغییرات و تحولات پس از سال 2019 دگرگونیهای مهمی را در نظام آموزش عالی و الگوی حکمرانی در دانشگاههای عربستان نشان میدهد که مهمترین آنها را میتوان در قالب جدول زیر مورد تاکید قرار داد.[7]
| مقایسه نظام آموزش عالی و الگوی حکمرانی قدیم و جدید دانشگاههای عربستان | ||
| مؤلفه حکمرانی | نظام قدیم (پیش از ۲۰۱۹) | نظام جدید (قانون ۲۰۱۹ - تاکنون) |
| مرجع تصمیمگیری | متمرکز در وزارت آموزش عالی | غیرمتمرکز؛ هیئت امنای هر دانشگاه |
| مدل تأمین مالی | وابستگی صد در صدی به بودجه دولتی | تنوعبخشی به درآمدها (اوقاف، سرمایهگذاری، شهریه) |
| استخدام و حقوق | تابع قوانین خدمات کشوری | استقلال دانشگاه در تعیین نظام حقوق و جذب نخبگان |
| برنامههای درسی | یکسانسازی متمرکز | انعطافپذیری برای پاسخ به نیاز بازار کار |
| گستره نظارت | کنترل جزئیات اجرایی | نظارت بر شاخصهای کلیدی عملکرد (KPIs) |
اجرای قانون جدید به صورت مرحلهای انجام شده است. در فاز نخست، سه دانشگاه بزرگ و با سابقه کشور به عنوان دانشگاههای مستقل تعیین شدند که عبارت بودند از: دانشگاه ملک سعود در ریاض، دانشگاه ملک عبدالعزیز در جده، و دانشگاه امام عبدالرحمن بن فیصل در منطقه شرقی (دمام). [8]
استقلال این دانشگاهها صرفاً یک تغییر نام نیست، بلکه به معنای خروج کامل آنها از شمول بسیاری از مقررات دستوپاگیر اداری و مالی دولت است. برای مثال، دانشگاه ملک سعود در سال ۲۰۲۳ رسماً به یک موسسه آکادمیک مستقل غیرانتفاعی تبدیل شد که تحت نظارت هیئت امنای خود اداره میشود. این وضعیت حقوقی جدید به این دانشگاه اجازه داده است تا مدلهای سرمایهگذاری جسورانهای را دنبال کند، شرکتهای جدیدی تاسیس نماید و بدون محدودیتهای بوروکراتیک معمول، با شرکای بینالمللی قراردادهای همکاری امضا کند. گزارشهای استراتژیک دانشگاه ملک سعود نشان میدهد که این دانشگاه در حال تدوین یک مدل خودگردانی است که مسئولیتپذیری عمومی را با چابکی سازمانی ترکیب میکند. [9]
یکی از چالشهای تاریخی آموزش عالی در کشورهای صادرکننده نفت مانند عربستان، وابستگی شدید به نوسانات قیمت نفت بوده است. قانون جدید با هدف پایان دادن به این آسیبپذیری، دانشگاهها را ملزم و مجاز به تنوعبخشی به منابع درآمدی خود کرده است. بر این اساس دانشگاهها اکنون اجازه دارند شرکتهای سرمایهگذاری تأسیس کنند، داراییهای خود را مدیریت نمایند، حمایتهای مالی جدید جذب کنند و برای برنامههای تحصیلات تکمیلی و خدمات پژوهشی شهریه دریافت کنند. [10]
زیرساختهای آموزش عالی در عربستان
دولت عربستان به منظور توسعه و تقویت زیرساختهای آموزش عالی اقدامات مختلفی را در دستور کار قرار داده است که از رشد کمی و فیزیکی، حمایت و سرمایه گذاری مالی، ایجاد زیرساختهای قانونی و مدیریتی تا تاکید بر دیجیتالسازی و هوشمندسازی دانشگاهها در دوره اخیر را در بر میگیرد. به لحاظ رشد کمی و فیزیکی در حالی که اولین دانشگاه عربستان در دهه ۱۹۵۰ تاسیس شد، تا سال ۲۰۲۱، زیرساخت آموزش عالی این کشور شامل ۲۹ دانشگاه دولتی و ۳۶ موسسه خصوصی بوده است. بیشترین تعداد دانشگاههای خصوصی در دهه اخیر تاسیس شدهاند. به لحاظ مالی، دولت سرمایهگذاری سنگینی روی زیرساختهای آموزشی انجام داده است؛ به طوری که در سال ۲۰۲۰، مبلغ ۱۹۳ میلیارد ریال سعودی (۵۱.۵ میلیارد دلار) معادل ۱۹ درصد از کل بودجه کشور به آموزش اختصاص یافت. ضمن اینکه در پنج سال منتهی به سال 2023، به طور متوسط ۸ درصد از تولید ناخالص داخلی عربستان صرف آموزش شده است. [11]
در خصوص زیرساختهای قانونی و مدیریتی، قانون جدید تحول مهمی محسوب میشود. همانطور که عنوان شد در سال ۲۰۱۹، قانون جدید دانشگاهها تصویب شد که هدف آن اعطای استقلال اداری، مالی و علمی به دانشگاههاست. این قانون به دانشگاهها اجازه میدهد تا شرکتهای سرمایهگذاری تاسیس کنند تا منابع مالی خود را متنوع کرده و وابستگی به بودجه دولتی را کاهش دهند. تشکیل شورای امور دانشگاهها برای تایید سیاستهای کلی و اجازه به دانشگاهها برای تصویب برنامهها و بودجههای داخلی خود بر اساس نیاز بازار کار، افزایش ظرفیت پذیرش دانشجو در دانشگاهها نیز موضوع کلیدی دیگر در عرصه توسعه زیرساختها است و نرخ ناخالص ثبتنام در آموزش عالی در سال ۲۰۲۰ به ۷۰.۶ درصد رسید که نشان میدهد نظام آموزش عالی عربستان به سطح جهانی رسیده است. ضمن اینکه رشد ثبتنام در موسسات خصوصی (۱۵درصد) از بخش دولتی (۰.۴درصد) پیشی گرفته است.[12]
علاوه بر توسعه فیزیکی دانشگاهها، توسعه دیجیتال و هوشمندسازی دانشگاهها نیز در عربستان بسیار مورد توجه قرار گرفته است. هر چند شیوع کرونا به عنوان عاملی مهم در این خصوص نقش داشت، اما استراتژیهای ملی نظیر استراتژی سازمان داده و هوش مصنوعی و برنامههای تحول دیجیتال وزارت آموزش، پیشرانهای اصلی این تغییر هستند. لذا زیرساختهای فعلی بر پایه سه محور اصلی استوارند که عبارتند از: رایانش ابری، اینترنت اشیاء و هوش مصنوعی.
دولت عربستان از طریق سازمان دولت دیجیتال، یکپارچهسازی سیستمهای ابری در بخش آموزش را در اولویت قرار داده است. هدف از این اقدام، ایجاد انعطافپذیری در دسترسی به منابع، کاهش هزینههای نگهداری سرورهای فیزیکی در هر دانشگاه و ارتقای امنیت سایبری است. پلتفرم ملی آموزش دیجیتال «مدرستی»[13] که ابتدا برای مدارس توسعه یافت، اکنون به الگویی برای پلتفرمهای دانشگاهی تبدیل شده است و نزدیک به ۹۸ درصد از دانشآموزان و دانشجویان به نوعی از خدمات دیجیتال دولتی استفاده میکنند. [14] همچنین زیرساختهای ابری به دانشگاهها امکان داده است تا مدلهای یادگیری ترکیبی را به استانداردی جدید تبدیل کنند. در این راستا دانشگاههای پیشرو مانند دانشگاه ملک عبدالعزیز و دانشگاه ملک سعود، سیستمهای مدیریت یادگیری خود را به طور کامل بر بستر ابر منتقل کردهاند که این امر مقیاسپذیری و پایداری سرویسها را تضمین میکند. [15]
در راستای توسعه هوشمندسازی در آموزش عالی، مفهوم پردیس هوشمند در عربستان فراتر از ارائه اینترنت پرسرعت مورد توجه قرار گرفته است. این مفهوم شامل یکپارچهسازی تمام اجزای فیزیکی و دیجیتالی دانشگاه برای بهبود تجربه کاربری و کارایی عملیاتی است. دانشگاه علم و صنعت ملک عبدالله پیشرفتهترین نمونه یک شهر هوشمند دانشگاهی در منطقه است. این دانشگاه با همکاری شرکتهای فناوری، پروژه خانه هوشمند و مدیریت هوشمند شهرک دانشگاهی را اجرا کرده است. [16] همچنین دانشگاه پرنسس نوره به عنوان بزرگترین دانشگاه زنان جهان، استراتژی تحول دیجیتال خود را بر محوریت «پردیس هوشمند و پایدار» قرار داده است. این دانشگاه با همکاری شرکتهای فناوری، سیستمهای کتابخانهای خود را با پلتفرمهای ابری یکپارچه کرده و فرآیندهای اداری و آموزشی را دیجیتالی نموده است.[17]دانشگاه ملک سعود نیز در حال اجرای پروژههای گستردهای در زمینه زیرساختهای دیجیتال است. این دانشگاه از فناوریهای اینترنت اشیاء برای نظارت بر محیط زیست پردیس، مدیریت پارکینگها و بهینهسازی مصرف انرژی در ساختمانهای قدیمی و جدید خود استفاده میکند. [18]
مراکز شاخص علمی- دانشگاهی در عربستان
عربستان از نیمه قرن بیستم به توسعه آموزش عالی مبادرت کرده و تاکنون دهها دانشگاه و مرکز آموزش عالی در این کشور راهاندازی شده است. تأسیس دانشگاههای دولتی عربستان با ایجاد دانشگاه ملک سعود در پایتخت، ریاض، در سال ۱۹۵۷ آغاز شد. پس از آن دانشگاه اسلامی در مدینه منوره در سال ۱۹۶۱ و دانشگاه نفت و معادن ملک فهد در ظهران در سال ۱۹۶۳ تأسیس شدند. همچنین دانشگاه ملک عبدالعزیز در جده در سال ۱۹۷۱، دانشگاه امام محمد بن سعود اسلامی در ریاض در سال ۱۹۷۴، دانشگاه ملک فیصل در احساء در سال ۱۹۷۵ و دانشگاه امالقرى در مکه مکرمه در سال ۱۹۸۱ تأسیس شدند. بین سالهای ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۵، هشت دانشگاه دیگر افتتاح شد؛ که از دانشگاه ملک خالد در ابها آغاز و به دانشگاه علوم سلامت ملک سعود بن عبدالعزیز ختم شد. در دهه بعد، تعداد دانشگاههای دولتی از ۱۵ به ۲۹ افزایش یافت و دانشگاههایی همچون دانشگاه پرنس نوره بنت عبدالرحمن در ریاض و دانشگاه علوم و فناوری ملک عبدالله نیز تأسیس شدند.[19]
بر اساس آخرین گزارشها ، تا سال ۲۰۲۴ مجموعاً ۶۷ مؤسسه آموزش عالی در عربستان وجود داشته است که شامل ۲۹ دانشگاه دولتی و ۳۸ مؤسسه/دانشگاه خصوصی میشود.[20]
عربستان سعودی دارای شبکهای گسترده از دانشگاههای دولتی است که بسیاری از آنها در دهههای اخیر و در دوره پادشاهان مختلف تأسیس شدهاند. در اینجا خلاصهای از اطاعات مهمترین دانشگاههای سعودی آمده است:[21]
- دانشگاه امالقرى – مکه مکرمه: هسته اولیه آن دانشکده شریعت بود که در سال ۱۹۵۰ به دستور ملک عبدالعزیز تأسیس شد. این دانشگاه در سال ۱۹۸۱ شکل رسمی یافت و اکنون شامل ۳۰ دانشکده و ۴ مؤسسه است.
- دانشگاه اسلامی – مدینه منوره: دومین دانشگاه دولتی قدیمی عربستان است که در سال ۱۹۶۱ در دوره ملک سعود تاسیس شد. این دانشگاه بر علوم اسلامی متمرکز است و شامل ۹ دانشکده میشود.
- دانشگاه امام محمد بن سعود اسلامی – ریاض: در سال ۱۹۵۳ ابتدا بهعنوان دانشکده شریعت ایجاد شد و در ۱۹۷۴ به دانشگاه تبدیل شد. ریشه آن به موسسه علمی سال ۱۹۵۰ بازمیگردد. این دانشگاه دارای ۱۴ دانشکده، ۳ مؤسسه عالی، ۵ مؤسسه علمی خارجی و ۷۰ مؤسسه علمی داخلی است و در ۲۰۲۱ مؤسسات علمی زیر نظر وزارت آموزش منتقل شدند.
- دانشگاه ملک سعود – ریاض: اولین دانشگاه دولتی عربستان (تأسیس ۱۹۵۷) است. اکنون ۲۱ دانشکده، ۱۵ مؤسسه و مرکز پژوهشی، شهر دانشجویی بانوان و شهر دانشگاهی پزشکی دارد. این دانشگاه در سال۲۰۲۲ به یک مؤسسه مستقل غیرانتفاعی تبدیل شد. دانشگاه ملک سعود در رتبهبندی شانگهای ۲۰۲۳ در بازه 150–101 قرار گرفت و برترین دانشگاه عربستان و جهان عرب شد.
- دانشگاه ملک عبدالعزیز – جده: در ۱۹۶۷ بهعنوان دانشگاه خصوصی تأسیس و در ۱۹۷۱ دولتی شد. دارای ۲۴ دانشکده، ۴ مؤسسه و ۴۵ مرکز علمی و پژوهشی است.
- دانشگاه نفت و معادن ملک فهد – ظهران: این دانشگاه در سال 1963 تاسیس شد و نخستین دانشگاه دولتی استان شرقی است. دانشگاه ملک فهد شامل ۷ دانشکده و ۲۰ رشته تخصصی است و در علوم مهندسی و انرژی شهرت دارد.
- دانشگاه ملک فیصل – احساء: این دانشگاه در سال 1975 تاسیس شد. ابتدا شامل دانشکدههای کشاورزی و دامپزشکی بود و اکنون ۱۵ دانشکده، یک مؤسسه و ۱۴ مرکز دارد.
- دانشگاه امام عبدالرحمن بن فیصل – دمام: این دانشگاه در سال ۲۰۰۹ بهعنوان دانشگاه دمام تأسیس و در ۲۰۱۶ به نام فعلی تغییر یافت. دارای ۱۹ دانشکده در شش پردیس استان شرقی است.
- دانشگاه ملک خالد – ابها: تأسیس این دانشگاه در سال 1998 با ادغام واحدهای دانشگاههای ملک سعود و امام محمد بن سعود صورت گرفت و شامل ۲۹ دانشکده در ۲۷ پردیس است.
- دانشگاه علم و فناوری ملک عبدالله : یک دانشگاه پژوهشی بینالمللی (تأسیس ۲۰۰۹) است. فقط تحصیلات تکمیلی (کارشناسی ارشد و دکتری) در سه بخش علمی و ۱۶ رشته تخصصی ارایه میدهد و کاملاً پژوهشمحور میباشد.
- دانشگاه پرنس نوره بنت عبدالرحمن – ریاض: بزرگترین دانشگاه زنان در جهان عرب است که در سال ۲۰۰۶ با ادغام چند دانشکده تاسیس شد. این دانشگاه دارای ۱۹ دانشکده و ۱۰۲ برنامه است و کاملاً توسط کادر زن اداره میشود.
دانشگاهها و مراکز آموزش عالی عربستان توانستهاند به تدریج به دستاوردها و جایگاههای مهمی دست یابند. در رتبهبندی شانگهای در سال 2024 مهمترین دستاورد ورود دانشگاه ملک سعود به جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر جهان (رتبه ۹۰) است. این نخستین بار است که یک دانشگاه سعودی به این جایگاه در رتبهبندی سختگیرانه شانگهای دست مییابد. همچنین، دانشگاه نفت و معادن ملک فهد جهشی بزرگ را تجربه کرده و از رتبه ۱۸۰ به ۱۰۱ صعود کرده است. [22] در رتبهبندی QS و تایمز در سطح منطقهای، رقابت شدیدی بین دانشگاههای عربستان وجود دارد. طبق رتبهبندی QS برای منطقه عربی (۲۰۲۵)، دانشگاه ملک فهد رتبه نخست را در کل جهان عرب کسب کرده است. دانشگاه ملک عبدالعزیز نیز در رتبهبندیهای متمرکز بر پژوهش (مانند تایمز)، به دلیل نمرات کامل در شاخصهای محیط پژوهشی و کیفیت پژوهش، پیشتاز بلامنازع است. [23] در شاخص نیچر در رتبهبندیهای مبتنی بر خروجی مقالات در مجلات تراز اول علوم طبیعی، دانشگاه ملک عبدالعزیز با فاصله زیاد رتبه اول کشور بوده و جایگاه ممتازی در سطح جهانی (رتبه زیر ۲۰ در رتبهبندی نرمالسازی شده) را در اختیار دارد که نشاندهنده کیفیت بالای تحقیقات بنیادی در این موسسه است. [24]
دانشجویان خارجی در عربستان
جذب دانشچویان خارجی یکی از مسایلی است که در سیاستها و طرحهای کلان آموزشی عربستان ذیل برنامه چشمانداز 2030 مورد توجه قرار گرفته است. به خصوص یکی از ارکان اصلی برنامه توسعه توانمندیهای انسانی، تبدیل عربستان به مقصد جذاب آموزشی برای دانشجویان و پژوهشگران بینالمللی است. در حالی که عربستان برای دهههای متوالی به اعزام صدها هزار دانشجو به خارج پرداخته است، در شرایط جدید و در روندی معکوس در تلاش است تا با توسعه و کیفی کردن نظام آموزش عالی و دانشگاههای خود به جذب دانشجویان خارجی بپردازد. در این راستا طرحها و اقدامات مختلفی از سوی دولت عربستان در حال انجام است تا به هدف جذب دانشجویان و پژوهشگران خارجی در این کشور کمک کند.
ایجاد پلتفرم تحصیل در عربستان و معرفی ویزای آموزشی از اقدامات مهم عربستان برای جذب دانشجویان خارجی محسوب میشود. وزارت آموزش عربستان پلتفرم یکپارچه «تحصیل در عربستان »[25] را راهاندازی کرده است که به عنوان دروازه ورود دانشجویان بینالمللی عمل میکند. این پلتفرم فرآیند درخواست پذیرش را متمرکز کرده و اطلاعات کاملی درباره دانشگاهها و بورسیهها ارائه میدهد. همزمان، دولت سیستم «ویزای آموزشی» را معرفی کرده است. این ویزا که از طریق همین پلتفرم صادر میشود، نیاز به کفیل سنتی را از بین برده و به دانشجویان اجازه میدهد تا در طول دوره تحصیل اقامت داشته باشند و پس از فارغالتحصیلی نیز فرصتهایی برای جستجوی کار داشته باشند. این اقدام بوروکراسی پیچیده قبلی را به شدت کاهش داده و جذابیت عربستان را برای متقاضیان افزایش داده است. [26]
همچنین عربستان از ابزار بورسیه برای جذب دانشجویان خارجی استفاده میکند. بورسیههای دولتی معمولاً شامل شهریه کامل، خوابگاه رایگان، بیمه درمانی و کمکهزینه ماهیانه است. با این حال، با استقلال دانشگاهها، مدلهای جدیدی در حال ظهور است که شامل جذب دانشجویان شهریهپرداز و ارائه بورسیههای پژوهشی رقابتی است. هدفگذاری چشمانداز ۲۰۳۰ این است که دانشگاهها بتوانند با ارتقای کیفیت و اعتبار خود، دانشجویان ممتاز را نه فقط به خاطر مشوقهای مالی، بلکه به دلیل برتری علمی جذب کنند. در کنار تقویت دانشگاههای دولتی، آزادسازی بازار آموزش عالی برای بخش خصوصی و سرمایهگذاران خارجی، راهبرد دیگری است که با جدیت دنبال میشود.
آمارهای موجود نشاندهنده رشد پیوسته تعداد دانشجویان بینالمللی در عربستان است. برآورد میشود که بیش از ۷۰,۰۰۰ دانشجوی غیرسعودی در دانشگاههای این کشور مشغول به تحصیل باشند. این رقم شامل دانشجویان بورسیه بینالمللی و فرزندان مقیمان خارجی در عربستان است. دانشگاههای دولتی بزرگ مانند دانشگاه ملک سعود و دانشگاه ملک عبدالعزیز میزبان بیشترین تعداد دانشجویان خارجی هستند. برای مثال، در دانشگاه ملک سعود، حدود ۷ درصد از کل دانشجویان (حدود ۴۰,۰۰۰ نفر) را دانشجویان بینالمللی تشکیل میدهند. [27]
بیشترین تعداد دانشجویان بینالمللی از کشورهای منطقه و جهان اسلام هستند. دانشجویان یمنی، سوری، مصری، اندونزیایی، پاکستانی و هندی بخش عمدهای از این جمعیت را تشکیل میدهند. حضور دانشجویان از کشورهای غربی هنوز محدود است، اما در دانشگاههای خاص مانند دانشگاه ملک عبدالله، تنوع ملیتی بسیار بالاست و دانشجویانی از اروپا، آمریکای شمالی و چین نیز حضور دارند. [28]
منابع
[1] Mohammad Alkhazim (2003), Higher Education in Saudi Arabia: Challenges, Solutions, and Opportunities Missed, Higher Education Policy, 16, PP. 480-485.
[2] CUA (2024), Higher Education in the Kingdom of Saudi Arabia: Governance, Empowerment, Independence, and Preparing for the Future, at: https://www.cua.gov.sa/wp-content/uploads/2024/12/E.pdf
[3] Vision2030 (2025), En-Annual Report-Vision2030-2024, at:
https://www.vision2030.gov.sa/media/25042025ev1/En-Annual%20Report-Vision2030-2024.pdf
[4] Sally Jeffrey (2019), Saudi Arabia passes new Universities Bylaw, at:
https://www.pwc.com/m1/en/tax/documents/2019/saudi-arabia-passes-new-universities-bylaw.pdf
[5] saudipedia (2025), Universities in Saudi Arabia, at:
https://saudipedia.com/en/article/3812/government-and-politics/education-and-training/universities-in-saudi-arabia
[6] CUA, op.cit.
[7]Saud Albeshir (2022), A comparative study between the new and old university laws in Saudi Arabia, International Journal of Social Science and Humanities Research ISSN 2348-3164 (online), Vol. 10, Issue 1, pp: 148-157, Available at: https://www.researchgate.net/publication/358412137_A_comparative_study_between_the_new_and_old_university_laws_in_Saudi_Arabia
[8] Saudipedia, op.cit.
[9] KSU (2024), KSU Strategic Plan Second Edition 1443 H, at: https://initiatives.ksu.edu.sa/sites/initiatives.ksu.edu.sa/files/2024-11/KSU%20strategic%20plan%20-english%20copy.pdf
[10] Sally Jeffrey, op.cit.
[11] Marie Ryan (2023), Higher education in Saudi Arabia: challenges, opportunities, and future directions, Research in Higher Education Journal, Volume 43, pp. 3-8.
[12] Ibid.
[13] Madrasati
[14] Dga (2025), Empowering Business and Improving Efficiency through Effective Integration of Cloud Computing in Digital Transformation of the Education Sector, at:
https://dga.gov.sa/sites/default/files/202504/Effective%20Integration%20of%20Cloud%20Computing%20in%20Digital%20Transformation%20of%20the%20Education%20Sector-V1.0.pdf
[15] Hani Brdesee(2022), Improving educational curriculum quality: a digital transformation model for labor market readiness using soft system methodology (SSM), Journal of Management Information and Decision Sciences, Vol: 25 Issue: 3S, at: https://www.abacademies.org/articles/improving-educational-curriculum-quality-a-digital-transformation-model-for-labor-market-readiness-using-soft-system-methodology-s-14391.html
[16] Paloaltonetworks (2025), Complete, connected cybersecurity and the human firewall, at:
https://www.paloaltonetworks.com/content/dam/pan/en_US/assets/pdf/customers/king-abdullah-university-of-science-and-technology.pdf
[17] naseej (2024), Princess Nourah University Partners with Medad Cloud to Drive Academic and Operational Excellence through Advanced Digital, at:
https://naseej.com/news/2024/10/princess-nourah-university-partners-with-medad-cloud-to-drive-academic-and-operational-excellence-through-advanced-digital/
[18] Nadire Cavus (2022), Internet of Things and Its Applications to Smart Campus: A Systematic Literature Review, iJIM ‒ Vol. 16, No. 23, at:
https://online-journals.org/index.php/i-jim/article/download/36215/12409/111199
[19] saudipedia, op.cit.
[20] Hafiz Abdul Wajid (2025), The Role of Saudi Arabian Higher Education Institutions in Sustainable Development: Participation, Framework Alignment, and Strategic Insights, Department of Electrical Engineering, Islamic University of Madinah, Madinah 42351, Saudi Arabia, Sustainability 2025, 17(6), 2530.
[21] saudipedia, op.cit.
[22] https://www.vision2030.gov.sa/media/25042025ev1/En-Annual%20Report-Vision2030-2024.pdf
[23] times higher education (2024), Arab University Rankings2024, at:
https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/arab-university-rankings
[24] kaust (2019), New Nature Index Ranks KAUST Among World Leaders, at:
kaust.edu.sa/news/new-nature-index-ranks-kaust-among-world-leaders
[25] Study in Saudi
[26] Economictimes (2025), Saudi Arabia introduces new study visa program for international students, at:
https://economictimes.indiatimes.com/industry/media/entertainment/et-snapchat-gen-z-index-on-gen-zs-watchlist-netflix-trends-while-jiohotstar-gets-stuck-on-buffer/articleshow/125215218.cms
[27] OXFORD BUSINESS GROUP (2025), New regulations are improving Saudi Arabia's education outcomes, at:
https://oxfordbusinessgroup.com/reports/saudi-arabia/2024-report/education-training/learning-landscape-regulatory-adjustments-and-technological-innovation-are-guiding-national-curriculum-development-efforts-overview/
[28] Saud G Albeshir (2025), A Literature Review of the International Student Experience in Saudi Arabia, Journal of Research in Curriculum, Instruction and Educational Technology, Vol. 11, No. 2 July , at:
https://www.researchgate.net/publication/393790122_A_Literature_Review_of_the_International_Student_Experience_in_Saudi_Arabia