جغرافیای انسانی ترکیه

نقشه سه‌بعدی تراکم جمعیت ترکیه بر اساس داده‌های ۲۰۲4، قابل بازیابی از: https://www.rayshader.com/?utm_source=copilot.com

ترکیه طی کمتر از یک قرن دگرگونی عمیقی در ساختار جمعیتی و جغرافیای انسانی خود تجربه کرده است. این کشور از جامعه‌ای عمدتاً روستایی و جوان در دهه‌های نخست جمهوری، به جامعه‌ای شهری، میان‌سال و در آستانه سالمندی در دهه ۲۰۲۰ تبدیل شده است. جمعیت ترکیه بر پایه نظام ثبت‌جمعیت مبتنی بر نشانی (ABPRS) در پایان سال ۲۰۲۴ به ۸۵٬۶۶۴٬۹۴۴ نفر رسید و نرخ رشد سالانه به حدود ۰٫۳ تا ۰٫۴ درصد کاهش یافت. ساختار سنی نیز دگرگون شده است: سهم کودکان (۰–۱۴ سال) از بیش از ۴۰ درصد در دهه ۱۹۶۰ به حدود ۲۰٫۹ درصد در ۲۰۲۴ کاهش یافته و سهم سالمندان (۶۵ سال و بیشتر) به حدود ۱۰٫۶ درصد افزایش یافته است.

هم‌زمان، نرخ باروری کل از حدود ۳٫۴ فرزند به‌ازای هر زن در ۱۹۸۰ به ۱٫۴۸ در ۲۰۲۴ سقوط کرده و پایین‌تر از سطح جانشینی تثبیت شده است. بیش از سه‌چهارم جمعیت در مناطق شهری زندگی می‌کنند و تمرکز جمعیت در نوار غربی و شهرهای ساحلی، همراه با حضور حدود ۲٫۵ تا ۲٫۶ میلیون پناهجو، سیمای انسانی کشور را دگرگون کرده است . این مدخل تحولات جغرافیای انسانی ترکیه را در شش محور بررسی می‌کند: مناطق و شهرهای مهم سیاسی؛ ساختار هرم سنی؛ ویژگی‌های جمعیتی؛ رشد جمعیت و مهاجرت؛ پراکندگی فضایی و تراکم؛ و روند شهرنشینی و روستانشینی.

مقدمه

ترکیه با مساحت ۷۸۳٬۵۶۲ کیلومتر مربع در محل تلاقی اروپا، آسیای جنوب‌غربی و شرق مدیترانه قرار دارد. این موقعیت ژئوپلیتیک و ترانزیتی، کشور را به کانونی مهم در تحولات جمعیتی، مهاجرتی و شهرسازی منطقه تبدیل کرده است. جمعیت کشور از حدود ۱۳٫۶ میلیون نفر در نخستین سرشماری جمهوری (۱۹۲۷) به بیش از ۸۵٫۷ میلیون نفر در سال ۲۰۲۴ رسیده است.

اگرچه جمعیت در قرن گذشته افزایش چشمگیری داشته، آهنگ رشد آن تغییر کرده است. در دهه‌های ۱۹۵۰ تا ۱۹۸۰، نرخ رشد سالانه ۲ تا ۳ درصد بود؛ اما در دهه ۲۰۲۰ به کمتر از ۰٫۵ درصد کاهش یافت. این کاهش بازتاب گذار جمعیتی به‌سوی باروری پایین، افزایش امید به زندگی و دگرگونی‌های اجتماعی–اقتصادی است. هدف این مدخل ارائه تصویری جامع از روندهای بلندمدت و تحولات سه دهه اخیر با اتکا به داده‌های رسمی و بین‌المللی است.

جدول ۱ – تحول جمعیت ترکیه در دوره‌های منتخب

سال	جمعیت (میلیون نفر)	نرخ رشد سالانه (%)	منبع
۱۹۲۷	۱۳٫۶	≈۲٫۵
۱۹۵۰	۲۰٫۹	≈۲٫۲
۱۹۸۰	۴۴٫۷	≈۲٫۱
۲۰۰۰	۶۷٫۸	≈۱٫۸
۲۰۱۵	۷۸٫۷	≈۱٫۳
۲۰۲۴	۸۵٫۷	≈۰٫۳–۰٫۴

تراکم جمعیتی ترکیه قابل بازیابی از: https://switchon.org/docs/competition/2024/team-223.pdf

مناطق جغرافیایی و شهرهای مهم سیاسی

تقسیم‌بندی کلاسیک کشور به هفت منطقه جغرافیایی—مرمره، اژه، مدیترانه، آناتولی مرکزی، آناتولی شرقی، آناتولی جنوب‌شرقی و دریای سیاه—با الگوهای متفاوت تراکم، ترکیب جمعیتی و ساختار اقتصادی همراه است. مرمره شهری‌ترین و پرجمعیت‌ترین ناحیه است. استانبول با بیش از ۱۵٫۵ تا ۱۵٫۸ میلیون نفر، بزرگ‌ترین مرکز اقتصادی و فرهنگی کشور است و سهمی نامتناسب از جمعیت و سرمایه دارد. آنکارا به‌عنوان پایتخت سیاسی–اداری، و ازمیر به‌عنوان قطب بندری و گردشگری اژه، نقش‌های مکمل دارند.

در شرق و جنوب‌شرق، شهرهایی چون دیاربکر، شانلی‌اورفا، غازی‌عینتاب، ماردین و وان علاوه بر اهمیت جمعیتی، کانون‌های تنوع قومی–زبانی‌اند و در معادلات سیاسی–امنیتی نقش دارند. در دهه‌های اخیر، شهرهایی مانند قونیه، قیصری و اسکی‌شهر با رشد صنعتی صادرات‌گرا به «ببرهای آناتولی» شهرت یافته‌اند.

جدول ۲ – کلان‌شهرهای اصلی

شهر	جمعیت تقریبی (میلیون)	نقش اصلی	منطقه	منبع
استانبول	۱۵٫۵–۱۵٫۸	اقتصادی–فرهنگی	مرمره
آنکارا	۵٫۵–۶	سیاسی–اداری	آناتولی مرکزی
ازمیر	۴٫۵–۵	بندری–گردشگری	اژه
آنتالیا	۲٫۵–۳	گردشگری بین‌المللی	مدیترانه
بورسا	≈۳	صنعت و لجستیک	مرمره
غازی‌عینتاب	≈۲	صنعت و فرهنگ منطقه‌ای	جنوب‌شرقی

ساختار هرم سنی

ترکیه از جامعه‌ای جوان به جامعه‌ای میان‌سال در آستانه سالمندی گذر کرده است. در ۱۹۶۰، سهم گروه ۰–۱۴ سال حدود ۴۱ درصد و سهم سالمندان ۳٫۷ درصد بود؛ در ۲۰۲۴، این نسبت‌ها به ۲۰٫۹ و ۱۰٫۶ درصد رسیده است. میانه سنی جمعیت نیز به حدود ۳۴–۳۵ سال افزایش یافته است. ناهمگنی منطقه‌ای چشمگیر است: غرب و سواحل سالمندتر و جنوب‌شرق جوان‌تر است .

جدول ۳ – تحول ساختار سنی

سال	۰–۱۴ (%)	۱۵–۶۴ (%)	۶۵+ (%)	میانه سنی	منبع
۱۹۶۰	≈۴۱٫۲	≈۵۵٫۱	≈۳٫۷	≈۲۳٫۸	(۲،۳)
۲۰۰۷	≈۲۶٫۴	≈۶۶٫۵	≈۷٫۱	≈۲۸٫۳	(۲،۳،۱۵)
۲۰۲۴	۲۰٫۹	۶۸٫۴	۱۰٫۶	≈۳۴٫۴	(۱،۲)

ویژگی‌های جمعیتی

1. باروری، مرگ‌ومیر و امید به زندگی

نرخ باروری کل از ۳٫۴۱ (۱۹۸۰) به ۱٫۴۸ (۲۰۲۴) کاهش یافته است (۲،۱۰،۱۱). امید به زندگی از حدود ۵۰–۵۵ سال در دهه ۱۹۶۰ به ۷۸–۷۹ سال در ۲۰۲۴ رسیده و شکاف جنسیتی به نفع زنان باقی است (۲،۳). توسعه بهداشت عمومی و کاهش مرگ‌ومیر نوزادان عوامل اصلی‌اند (۳).

2. ترکیب قومی و زبانی

با وجود فقدان سؤال مستقیم قومیت در سرشماری‌ها، برآوردهای مستقل از تنوع قومی–زبانی حکایت دارد: ترک‌های ترک‌زبان ۷۰–۷۵ درصد، کردها حدود ۱۸–۱۹ درصد، و سایر گروه‌ها در مجموع ۶–۱۰ درصد (۷–۹). این تنوع با تفاوت‌های مذهبی و منطقه‌ای پیوند خورده است (۷،۸).

3.خانوار، جنسیت و بازار کار

میانگین اندازه خانوار از حدود ۵ نفر در دهه ۱۹۸۰ به ۳٫۲–۳٫۳ نفر کاهش یافته است (۱۱،۱۳). مشارکت زنان در نیروی کار از حدود ۲۵–۳۰ درصد اوایل دهه ۲۰۰۰ به بیش از ۳۵ درصد در دهه ۲۰۲۰ رسیده است (۳،۱۳). سیاست‌های تشویق باروری تاکنون اثر معناداری نداشته‌اند (۱۰،۱۱).

4.رشد جمعیت و مهاجرت

رشد جمعیت از افزایش طبیعی به‌سوی نقش پررنگ مهاجرت تغییر کرده است (۲،۳).

5.مهاجرت خارجی و پناهجویان

از دهه ۲۰۱۰، ترکیه به یکی از بزرگ‌ترین میزبانان پناهجویان بدل شده است. در اواسط دهه ۲۰۲۰ حدود ۲٫۴ تا ۲٫۶ میلیون سوری تحت حمایت موقت و شمار دیگری پناهجو از کشورهای همسایه حضور دارند (۵،۷،۱۳،۲۱). تمرکز مکانی آنان در استان‌های مرزی و کلان‌شهرهای غربی است و پیامدهایی برای بازار کار و خدمات شهری داشته است (۵،۱۷).

6.مهاجرت داخلی

مهاجرت‌های داخلی از شرق و جنوب‌شرق به غرب صنعتی از دهه ۱۹۵۰ موتور شهرنشینی بوده است (۶،۱۴). موج دهه ۱۹۹۰ به تغییر الگوهای سکونت شهری انجامید (۷،۸).

پراکندگی فضایی و تراکم

تراکم متوسط کشور حدود ۱۱۰ نفر در کیلومتر مربع است، اما نابرابری منطقه‌ای بالاست. استانبول و محور مرمره پرتراکم‌ترین ناحیه‌اند؛ بسیاری از استان‌های آناتولی شرقی تراکمی کمتر از ۳۰–۴۰ نفر دارند. تمرکز اقتصادی–جمعیتی در غرب پیامدهای توسعه‌ای و سیاستی دارد (۳،۶).

شهرنشینی و روستانشینی

سهم جمعیت شهری از حدود ۲۵ درصد در ۱۹۵۰ به حدود ۷۷–۷۸ درصد در دهه ۲۰۲۰ رسیده است (۲،۳،۴). تغییر تعریف «شهر» وجود دارد، اما روند کلی گذار سریع به جامعه شهری روشن است. رشد سریع شهرنشینی با گسترش سکونتگاه‌های غیررسمی در گذشته و نوسازی‌های شهری در دهه‌های اخیر همراه بوده است؛ این تحولات هم‌زمان فرصت‌های زیرساختی و چالش‌هایی چون افزایش قیمت مسکن و حاشیه‌رانی اجتماعی را ایجاد کرده‌اند (۶،۹،۱۸).

نتیجه‌گیری

جغرافیای انسانی ترکیه در یک قرن گذشته دگرگون شده است: باروری پایین، سالمندی فزاینده، تمرکز کلان‌شهری و نقش پررنگ مهاجرت. این روندها فرصت‌ها و چالش‌هایی هم‌زمان پدید می‌آورند و مدیریت آن‌ها نیازمند سیاست‌های جمعیتی، منطقه‌ای و شهری هماهنگ است.

نیز نگاه کنید به

جغرافیای انسانی روسیه؛ جغرافیایی جمعیتی در چین؛ جغرافیای انسانی سودان؛ جغرافیای انسانی اردن؛ جغرافیای انسانی ژاپن؛ جغرافیای انسانی کانادا؛ جغرافیای انسانی کوبا؛ جغرافیای انسانی لبنان؛ جغرافیای انسانی تونس؛ جغرافیای انسانی مصر؛ جغرافیای انسانی ساحل عاج؛ جغرافیای انسانی مالی؛ جغرافیای انسانی افغانستان؛ جغرافیای انسانی تایلند؛ جغرافیای انسانی آرژانتین؛ جغرافیای انسانی فرانسه؛ جغرافیای انسانی اسپانیا؛ جغرافیای انسانی اوکراین؛ جغرافیای انسانی سوریه؛ جغرافیای انسانی قطر؛ جغرافیای انسانی امارات متحده عربی؛ جغرافیای انسانی اتیوپی؛ جغرافیای انسانی سیرالئون؛ جغرافیایی انسانی سنگال؛ جغرافیای انسانی زیمبابوه؛ جغرافیای انسانی گرجستان؛ جغرافیای انسانی تاجیکستان؛ جغرافیای انسانی قزاقستان؛ جغرافیای انسانی بنگلادش؛ جغرافیای انسانی عراق؛ جغرافیای انسانی پاکستان؛ جغرافیای انسانی یمن

نویسنده مقاله

نرگس شکوری