پاکستان در یک نگاه
پاکستان، کشوری در جنوب آسیا، با تنوع جغرافیایی و فرهنگی شگفتانگیز، نقطه تلاقی تمدنهای کهن و تحولات معاصر است. این کشور که در همسایگی ایران، افغانستان، هند و چین قرار دارد، بهواسطه موقعیت راهبردی خود همواره نقشی محوری در معادلات منطقهای ایفا کرده است. پاکستان از کوههای سر به فلک کشیده قراقروم و هیمالیا در شمال تا دشتهای سرسبز پنجاب و صحرای وسیع سند در جنوب، و همچنین سواحل دریای عمان در جنوب غربی امتداد دارد.
جغرافیای طبیعی پاکستان
سند/ ایالت سند: در زبان سِندی به صورت "سِنده" نوشته میشود و شامل منطقه جنوب شرقی پاکستان است. ایالت سند، سومین ایالت بزرگ این کشور از نظر مساحت، و دومین ایالت بزرگ از نظر جمعیت پس از ایالت پنجاب است. این ایالت از غرب و شمال غرب با ایالت بلوچستان و از شمال با ایالت پنجاب همسایه است. همچنین از شرق با ایالتهای گجرات و راجستان هند مرز بینالمللی دارد و از جنوب به دریای فارس محدود میشود. چشمانداز سند، بیشتر از دشتهای آبرفتی در کنار رودخانه سند، بیابان تار در بخش شرقی این ایالت، و در امتداد مرز بینالمللی با هند و کوهستان کیرتار در بخش غربی این ایالت تشکیل شدهاست.
جغرافیای انسانی پاکستان
برای ورود به جغرافیای انسانی پاکستان، باید از پیوند پیچیده میان محیط طبیعی و ساختارهای اجتماعی آن سخن گفت. این کشور، با قرارگیری در جنوب آسیا و مجاورت با فرهنگها و تمدنهای بزرگ، نمونهای کمنظیر از تنوع انسانی است. جغرافیای انسانی پاکستان از روابط میان قومیتها، زبانها، مذاهب و سبکهای زندگی شکل گرفته که در بستر محیط طبیعی متنوع آن، از کوهستانهای شمالی گرفته تا دشتهای حاصلخیز و مناطق خشک جنوبی، بهوضوح قابل مشاهده است. بررسی این جغرافیای انسانی، مسیری برای فهم چگونگی تأثیر تاریخ، اقتصاد و فرهنگ بر توزیع جمعیت و تحولات اجتماعی این کشور فراهم میآورد.
پاکستان در سال ۲۰۲۴ با جمعیتی بالغ بر 252 میلیون نفر، دارای هرم جمعیتی جوانی است.[۱] بر اساس دادههای رسمی:[۲]
- ۳۵.۵ درصد از جمعیت زیر ۱۵ سال
- ۵۹.۴ درصد در سنین کار (۱۵ تا ۶۴ سال)
- ۵.۱ درصد بالای ۶۵ سال
این آمار حاکی از افزایش جمعیت و حفظ ساختار سنی جوان در پاکستان است. در سال ۲۰۱۴، جمعیت کشور حدود ۱۹۰ میلیون نفر تخمین زده میشد و میانگین سنی برابر با ۲۲ سال بود. این ارقام، همراه با رشد جمعیت طی دهه اخیر، نشاندهنده دینامیک قابلتوجهی در تحولات جمعیتی پاکستان است که پیامدهای گستردهای برای سیاستگذاریهای اقتصادی، آموزشی و رفاهی در پی دارد. استمرار ساختار جمعیتی جوان، علاوه بر تأثیر بر بازار کار و نیازهای زیرساختی، چالشهایی در حوزه تأمین منابع و برنامهریزی برای توسعه پایدار به همراه داشته و فرصتهایی را برای بهرهبرداری از نیروی انسانی پویا فراهم میکند.[۳]
ویژگی های جمعیتی پاکستان
پاکستان یکی از متنوعترین کشورها از نظر قومیتی در منطقه جغرافیایی جنوب و غرب آسیا می باشد. اقوام این کشور از پنج گروه اصلی شامل پنجابیها (۴۵ درصد)، پشتونها (۱۵ درصد)، سندیها (۱۴ درصد)، بلوچها (۴ درصد) و مهاجران اردوی زبان (۷ درصد) تشکیل شده اند.[۴] این تنوع فرهنگی، هویت ملی پاکستان را تعریف میکند و بهویژه در سیاست داخلی و خارجی آن نقش قابل توجهی ایفا می کند .[۵]
رشد جمعیت در پاکستان
پاکستان طی چند دهه گذشته شاهد شتاب در رشد سریع جمعیتی بوده است. در سال ۲۰۲۴، جمعیت کشور به حدود 252 میلیون نفر رسیده است که در مقایسه با 190 میلیون نفر در سال ۲۰۱۴، نشاندهنده رشد ۲.۴ درصدی در هر سال بطور متوسط است. این افزایش حاصل نرخ بالای باروری در این کشور است که در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۴ تولد بهازای هر زن برآورد میشود. رشد جمعیت پاکستان به ترکیبی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بستگی دارد. دسترسی محدود به خدمات تنظیم خانواده، باورهای فرهنگی در خصوص داشتن خانوادههای بزرگ و بهبود در خدمات بهداشتی از عواملی هستند که باعث رشد سریع جمعیت میشوند.
پراکندگی جمعیت در پاکستان
پراکندگی جمعیت در پاکستان به طور عمده به دو بخش شهری و روستایی تقسیم میشود. در سال ۲۰۲۴، حدود ۴۰ درصد از جمعیت در مناطق شهری زندگی میکنند،[۶] درحالیکه این رقم در سال ۲۰۱۴ حدود ۳۵ درصد بوده است. [۷]عمده جمعیت در شهرهای کراچی، لاهور، اسلامآباد و فیصل آباد متمرکز هستند که این شهرها به دلایل اقتصادی، آموزشی و بهداشتی مناسب، بستر جذب جمعیت بیشتری شده اند.[۸]
شهرنشینی و روستانشینی در پاکستان
شهرنشینی در پاکستان بهعنوان یکی از مهمترین تحولات جمعیتی چند دهه اخیر، به شکلی پیوسته در حال گسترش است. بر اساس آمار سال ۲۰۲۴، حدود ۴۰ درصد از جمعیت این کشور در مناطق شهری زندگی میکنند.[۹] این رقم نسبت به ۳۵ درصد در سال ۲۰۱۴ رشد قابلملاحظهای داشته[۱۰] و بیانگر تغییرات ساختاری در الگوی زیست و توزیع جمعیتی است. عوامل متعددی از جمله رشد سریع جمعیت، مهاجرتهای داخلی ناشی از درگیریهای منطقهای و تمایل به دستیابی به فرصتهای اقتصادی و آموزشی بهتر، به این روند دامن زدهاند. شهرهایی همچون کراچی و لاهور، بهعنوان قطبهای اقتصادی و فرهنگی، مقصد اصلی این جابهجاییها بودهاند. با وجود رشد شهرنشینی، حدود ۶۰ درصد از جمعیت پاکستان همچنان در مناطق روستایی سکونت دارند. این مناطق عموماً به فعالیتهای کشاورزی و دامپروری متکی هستند و از نظر اقتصادی، به زیرساختهای پیشرفته شهری دسترسی ندارند.
جغرافیای فرهنگی و اجتماعی پاکستان
جغرافیای فرهنگی و اجتماعی پاکستان، تا پیش از سال 1947 م. که از هند، اعلام استقلال کرد، بطور کامل با شبه قاره هند گره خورده است. پاکستان، تا پیش از 1947م، بخش غربی شبه قاره هند و قسمتی از بنگال شرقی را در نقشه سیاسی شبه قاره تشکیل می داد. به همین خاطر، تاریخ و جغرافیای فرهنگی پاکستان تا پیش از استقلال، بخشی از شبه قاره هند بود و با آن سرزمین بسیار وسیع و کهن، فراز و نشیب دوران آغازین و پیش از تاریخ و تاریخی را تا 1947گذراند. نگاهی به جغرافیای سیاسی شبه قاره هند (شامل کشورهای هند، پاکستان و بنگلادش) مشخص می کند که شکل ظاهری هند، مثلث بزرگی است که هرچه از یخبندان های ابدی کوههای هیمالیا رو به جانب گرمای مداوم سیلان (سریلانکا) پائین میرود، تنگتر می شود.
تاریخ پاکستان
دره سِند/ تمدن دره سند: تمدن دره سِند/ Indus Valley Civilization(۲۶۰۰ پ.م. –۱۹۰۰ پ.م) به یکی از بزرگترین و کهن ترین تمدنهای باستانی جهان گفته میشود که از بستر رود سند برخاست. گستره این تمدن، همچنانکه مدارک باستانشناسی نشان داده است، در هزاره سوم پیش از میلاد، در دو شهر بزرگ موهنجودرو در ایالت لارکانه، در پاکستان کنونی و هَاراپا در کنار رود راوی، در شهر مولتان در ایالت پنجاب تمدن درخشانی وجود داشتهاست که کمکم در تمامی آن مناطق و بخشهای دیگر شبه قاره هند، در دشت میان دوآب، یعنی دو رود گنگ و جُمنا تأثیر فراوان داشتهاست.
مناسبات دو کشور ایران و پاکستان پس از استقلال پاکستان
روابط ایران و پاکستان با استقلال پاکستان در سال 1947 (1326 شمسی) آغاز شد. ایران نخستین کشوری بود که استقلال پاکستان را به رسمیت شناخت و در آبان همان سال سفارت خود را در کراچی افتتاح کرد. این روابط اولیه بر اساس اشتراکات فرهنگی، مذهبی و جغرافیایی بنا شد و به مرور زمان در قالب ائتلافهای منطقهای و بینالمللی تقویت یافت.
مطالعات ایرانی و ایران شناسی در پاکستان
ایران شناسی در پاکستان پیرو ایران شناسی در هند نیز هست. هنگامی که از ایران شناسی در شبه قاره هند صحبت می شود باید به کل یکپارچه و عوامل کلی تاثیر گذار بر روند ایران شناسی در شبه قاره هند توجه کرد. عوامل تاثیر گذار در ایران شناسی در شبه قاره هند عبارتند از: الف) پیشینه تاریخی و فرهنگی مشترک ب) نفوذ اسلام در شبه قاره هند ج) نفوذ زبان و ادبیات فارسی در آن سرزمین د) گره خوردگی حوادث تاریخی دو سرزمین. در این مدخل به معرفی مراکز و نهادهای ایران شناسی از جمله، انستیتو مطالعات آسیای میانه و غربی (دانشگاه کراچی)، اتاق ایران شناسی در دانشگاه فنی و مهندسی سید احمدخان، اتاق ایران شناسی در دانشکده اسلامیه کوپر رود - لاهور،اتاق ایران شناسی در دانشگاه نومل پاکستان، اتاق ایران شناسی در راولپندی، اتاق ایران شناسی در دانشکده دولتی لاهور پاکستان، اتاق ایران شناسی در گاورمنت کالج دانشگاه فیصل آباد - ایالت پنجاب پاکستان، اتاق ایران شناسی و آزمایشگاه زبان فارسی در دانشگاه بانوان لاهور، انجمن ایرانیان، انجمن ادبیات ایران، انجمن ادبی پاکستان و ایران (پرشین آکادمی)، انجمن فارسی بلتستان، انجمن فارسی بلوچستان، سندی ادبی بورد، انجمن ایران شناسی (دانشگاه پنجاب)، انجمن دوستی پاکستان و ایران (لاهور)، خانه های فرهنگ ایران در پاکستان، انجمن حمایت اسلام (لاهور)، انستیتو امور بینالمللی پاکستان (کراچی)، انستیتو مرکزی تتبعات اسلامی (کراچی)، انجمن مطالعات تاریخی پاکستان (کراچی)، انجمن فرهنگی ایران و پاکستان (کراچی و لاهور)، پنجابی ادبی آکادمی (لاهور)، انستیتو مطالعات آسیای میانه و غربی (دانشگاه کراچی)، موقوفه دیالمینگ کالج (لاهور)، اقبال آکادمی پاکستان (لاهور)، سازمان علوم اردو(لاهور)، مجلس ترقی ادب (لاهور)، بزم اقبال (دانشکده دولتی کویته)، انجمن عربی و فارسی دانشگاه پنجاب، انجمن فارسی گاورمنت کالج لاهور، اداره تحقیقات پاکستان (دانشگاه پنجاب)، مجلس فارسی (کویته)، انجمن دوستداران ایران (کراچی)، بزم سخن (پیشاور)، سازمان فارسی(راولپندی)، انجمن فرهنگی پاکستان و ایران(کراچی) و مرکز تحقیقات فارسی ایران و پاکستان پرداخته شده است.
واژههای فارسی در زبان رایج پاکستان
مطالعه واژههای فارسی در زبان اردو و دیگر زبانهای رایج پاکستان، بخشی مهم از پژوهشهای زبانشناسی تاریخی و تماس زبانی است که بهخوبی نشان میدهد چگونه یک زبان میتواند نهتنها ساختار واژگانی، بلکه لایههای فرهنگی و معنایی زبان دیگر را دگرگون سازد. در این حوزه، زبان فارسی طی چندین سده با زبانهای محلی شبهقاره، بهویژه اردو، در تعامل بوده و صدها واژه بنیادین و اصطلاح تخصصی را به آنها منتقل کرده است. اهمیت این مطالعه، هم در شناخت سیر تحول اردو و هم در تحلیل پیوندهای فرهنگی و هویتی نهفته است که امروزه نیز در گفتار، نوشتار و ادبیات پاکستان به حیات خود ادامه میدهد.
محمدباقر(تولد1910م- وفات1993م.) نویسنده، پژوهشگر، استاد ممتاز زبان و ادبیات فارسى و رئیس پیشین بخش فارسى دانشکده خاورشناسى دانشگاه پنجاب لاهور.
استاد ظهورالدین احمد در ۱۳ اکتبر ۱۹۱۳ میلادی در امرتسر چشم به جهان گشود و در ۱۴ فوریه ۲۰۱۴ در لاهور، مرکز عهده فعالیت خود بدرود حیات گفت. مجلدات اول و دوم از تاریخ ادب را پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران با ترجمه و تحشیه دکتر شاهد چوهدری به زیور طبع آراست و ترجمه مابقی مجلدات را براساس چاپ اردویی آن در سلسله انتشارات اداره تحقیقات دانشگاه پنجاب لاهور، آماده چاپ کرد.
خواجه الطاف حسین فرزند خواجه ایزدبخش، در پانیپت در شهرستان کرنال از ایالت هریانه در 1253 ق/ 1837م زاده شد. وی شاعر، منتقد و نویسنده فارسی نویس شبه قاره بود و تبارش به صحابی معروف ابوایوب انصاری می رسید.
حافظ محمود شیرانی (تونک ۱۸۸۰ـ ۱۹۴۶) پژوهشگر، زبانشناس، تاریخنگار، شاعر و فارسیپژوه شبهقاره. برای تحصیل زبان انگلیسی به جودهپور رفت و پس از آن در دانشکدۀ خاورشناسی لاهور به تحصیل زبان و ادبیات فارسی پرداخت. در ۱۹۰۴ برای تحصیلات عالی در رشتۀ حقوق به انگلستان رفت، اما آن را ناتمام رها کرد و همنشینی او با اقبال لاهوری موجب علاقهاش به پژوهش در زمینۀ زبانها و دانشهای خاوری شد.
مولوی محمد شفیع (1883- 1963م)، از اساتید زبانشناسی و ایرانشناسی پاکستانی و مسلط بر زبانهای فارسی و عربی بود. پروفسور مولوی محمد شفیع در 6 آگوست 1883م در قصبه کسور در ایالت پنجاب متولد شد. تحصیلاتش را در همانجا گذراند و در سال 1905 وی کارشناسی خود را در رشته ادبیات انگلیسی از دانشگاه پنجاب به پایان رساند و سپس کارشناسی ارشد خود را در رشته ادبیات عرب به پایان رساند. در سال 1906، وی در گروه آموزش به عنوان استاد دوم در مدرسه عادی، لاهور و بعداً به عنوان بازرس مدارس کار کرد.
تاریخ ولادت علامه محمد اقبال از روی قرائن به اختلاف سالهای ۱۸۷۰-۱۸۷۲م و ۱۸۷۵-۱۸۷۷م دانسته شده است. وی ولادت خود را رساله دکتریش 3 ذیقعده 1294 ق در شهر سیالکوت پنجاب ذکر کرده است. وی فرزند شیخ نورمحمد بود که در سیالکوت دوزندگی داشت. اقبال در سیالکوت زبان های فارسی و عربی را آموخت و با مقدمات علوم اسلامی و معارف قرآنی آشنا شد و در مدرسه مبلغان مسیحی اصول و مبادی علوم جدید آموخت و نزد پدرش شیخ نورمحمد، با آنکه پیشه دوزندگی داشت، اوقات خود را در مصاحبت اهل سلوک میگذراند و با شعر و ادب عرفانی و خصوصاً به شیخِ اکبر، محییالدین ابن عربی ارادت تمام داشت و در خانه کتابهای فصوص الحکم و فتوحات مکیه را مطالعه میکرد.
ایرانیان و ایرانی تباران در پاکستان
تقسیمات کشوری پاکستان
- ↑ Pakistan population (2024) - Worldometer. (n.d.). [۱]
- ↑ Pakistan population 1950-2024. (n.d.). MacroTrends. [۲]
- ↑ Pakistan - Population 2014. (n.d.). countryeconomy.com. [۳]
- ↑ https://www.researchgate.net/publication/281280285_Pakistan's_Ethnic_Entanglement
- ↑ Pakistan - The World Factbook. (n.d.). https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/[۴]
- ↑ Pakistan Urban Population 1960-2024. (n.d.). MacroTrends. [۵]
- ↑ Ipsos. (2016, April). Consumer Book of Pakistan 2014-15. Ipsos.[۶]
- ↑ Pakistan Cities by Population 2024. (2024). Worldpopulationreview.com.[۷]
- ↑ Arif, G. M., & Hamid, S. (2023). Urbanization, city growth and quality of life in Pakistan. European Journal of Social Sciences, 10(2), 196–215.
- ↑ Pakistan Urban Population 1960-2024. (2024). Macrotrends.net.[۸]