عربستان سعودی در یک نگاه
کشور پادشاهی «عربستان سعودی» در منطقه خاورمیانه و در شبه جزیره عربستان واقع شده است. این کشور از شمال غرب با اردن، از شمال و شمال شرق با عراق، از شرق با کویت، قطر، بحرین و امارات متحده عربی، از جنوب شرق با عمان و از جنوب با یمن همسایه است.
جمعیت
عربستان ۲۵,۷۹۵,۹۳۸ نفر جمعیت دارد و پایتخت آن شهر ریاض است.
جغرافیای انسانی عربستان سعودی
جغرافیای انسانی عربستان سعودی بازتابی از پیوندی پیچیده میان جمعیت، فرهنگ، محیط طبیعی و سیاستهای توسعهای این کشور است. عربستان با وسعتی بیش از دو میلیون کیلومترمربع، یکی از پهناورترین کشورهای منطقه به شمار میآید؛ کشوری که تنوع اقلیمی، منابع طبیعی گسترده، و موقعیت ژئوپلیتیکی آن، الگوهای سکونت، مهاجرت، و تعاملات اجتماعی را به طور مستقیم شکل دادهاند. در دهههای اخیر، تحولات جمعیتی، رشد سریع شهرنشینی، و اجرای برنامههای بلندمدت توسعه، مسیر اقتصادی کشور را بهسوی تنوع بیشتر و کاهش وابستگی به منابع نفتی سوق دادهاند. این دگرگونیها نهتنها ساختار اقتصادی را متحول کردهاند، بلکه در بازتعریف الگوهای انسانی، فضایی و فرهنگی نیز نقش مؤثری ایفا کردهاند. عواملی مانند مهاجرت بینالمللی، تغییر در نرخ باروری و امید به زندگی، تحول در ساختار سنی جمعیت، و توسعه شهرهای هوشمند، چهره جغرافیای انسانی کشور را بهگونهای بنیادین دگرگون ساختهاند. مطالعه حاضر باتکیهبر دادههای آماری و تحلیلهای فضایی، به بررسی پنج محور کلیدی در جغرافیای انسانی عربستان سعودی میپردازد: رشد جمعیت، ساختار سنی، شهرنشینی و روستانشینی، ویژگیهای جمعیتی، و پراکندگی فضایی جمعیت. این بررسی، بازه زمانی ۲۰۱۵ تا ۲۰۵۰ را در بر میگیرد و تلاش دارد تصویری دقیق و تحلیلی از روندهای انسانی در این کشور ارائه دهد—روندهایی که نهتنها در توسعه داخلی عربستان، بلکه در پویاییهای منطقهای خاورمیانه نیز تأثیرگذارند.
شهرهای مقدس در عربستان سعودی
مکه و مدینه به عنوان دو شهر مقدس عربستان و دو قطب معنوی جهان اسلام شناخته میشوند. این دو شهر با جایگاهی کانونی در قرآن و سنت نبوی، با تاریخ ظهور و گسترش اسلام پیوندی ناگسستنی دارند. مکه محل ظهور اسلام و قبلهگاه میلیاردها نفر مسلمان است و مدینهالنبی مهد شکلگیری نخستین جامعه اسلامی به رهبری پیامبر اکرم (ص) و جایگاه بسیاری از مساجد و مراقد مورد احترام مسلمانان جهان است.
دیپلماسی عمومی عربستان سعودی
برندسازی ملی عربستان سعودی
برندسازی سازی ملی و تصویر سازی فرهنگی یکی از مفاهیم مهم و کلیدی در عرصه فرهنگی بین المللی در دهه های اخیر محسوب می شود. برندسازی ملی به کاربرد استراتژی های برندسازی شرکت ها برای هر کشور با هدف تأثیرگذاری بر امور خارجی و تعامل بین المللی اشاره دارد. برندسازی ملی به منظور حمایت از حضور و نفوذ یک کشور در عرصه بین الملل، بر ایجاد تصویری جذاب و مثبت از آن کشور تمرکز دارد. به باور سیمون آنهولت، تمام مردم در سراسر جهان، از جمله تک تک ما، تصویری که از کشورها دارند، همان تصویری است که از محصولات و برندهای آن دارند. همه ما چیزهای زیادی را در ذهن مان کنار هم جمع میکنیم؛ از جمله ویژگی های مثبت و منفی. ما به کشورها به صورت یک روایت ساده فکر میکنیم. این نوع شناخت ذهنی، در حوزه ارتباط ملل بر برندسازی ملی تأثیر میگذارد و خصوصیات عمومی میتواند بر شناخت شخصیت و جایگاه یک کشور تأثیر داشته باشد. همچنین برندسازی ملی، تلاش میکند از این تداعی معانی ها به نفع کشور استفاده نماید. همانگونه که کسب و کارها از تبلیغات برای جلب مشتری استفاده میکنند، برندسازی تلاش میکند تا از این فرایند شناخته شدن و دیده شدن به نفع منافع کشور استفاده کند. اهداف خاص کمپینهای برندسازی میتواند با توجه به اولویتهای دولت متفاوت باشد، اما اغلب آنها روی موضوعاتی از جمله جذب سرمایه گذاری خارجی، تسهیل تجارت و به طور کلی تر ایجاد یک تصویر مثبت در خارج از کشور متمرکز میشوند.
دیپلماسی ورزشی در عربستان سعودی
بر خلاف دیپلماسی سنتی که عمدتا بر حوزه رسمی دیپلماسی متمرکز بود، در عصر جدید دیپلماسی به حوزههای مختلفی تسری نموده است. از جمله دیپلماسی ورزشی به عنوان یکی از حوزه های کلیدی دیپلماسی عمومی در قرن اخیر به عنوان ابزاری قدرتمند برای ارتقای قدرت کشورها و به خصوص قدرت نرم مطرح شده است. دیپلماسی ورزشی را میتوان استفاده از ورزش بهعنوان ابزاری برای دستیابی به اهداف دیپلماتیک، ترویج درک متقابل بینالمللی و حلوفصل مناقشات تعریف کرد. تحول دیپلماسی ورزشی ارتباط نزدیکی با رشد رقابتهای بینالمللی ورزشی و افزایش شناخت ورزش بهعنوان زبانی جهانی دارد که فراتر از مرزهای فرهنگی و زبانی عمل میکند. در واقع دیپلماسی ورزشی و سرمایهگذاری فزاینده کشورها در عرصه ورزش به آنها این امکان را می دهد تا از محبوبیت و جذابیتهای ورزشی برای منافع داخلی و تصویرسازی در عرصه بینالمللی استفاده کنند. در این راستا ورود پرشتاب و چند میلیارد دلاری عربستان سعودی به چشمانداز جهانی ورزش، نه مجموعهای از سرمایهگذاریهای پراکنده، بلکه یک راهبرد حسابشده، متمرکز و بنیادین در راستای استراتژی کلان ملی این کشور، یعنی برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ است که درصدد تامین همزمان اهداف و منافع داخلی و خارجی است. دیپلماسی ورزشی عربستان به عنوان راهبردی با دو هدف داخلی و خارجی محسوب می شود. در سطح داخلی، این راهبرد به عنوان یک محرک حیاتی برای دستیابی به اهداف اجتماعی-اقتصادی چشمانداز ۲۰۳۰ عمل میکند که هدف آن ایجاد جامعهای پویا و اقتصادی متنوع و پسانفتی است. در سطح خارجی، این راهبرد ابزار اصلی سیاست خارجی برای ارتقای تصویر جهانی عربستان، نمایش قدرت نرم و بازتعریف جایگاه خود به عنوان یک بازیگر محوری در صحنه جهانی است.
اهداف و ابعاد فرهنگی و اجتماعی چشمانداز 2030 عربستان
به قدرت رسیدن ملک سلمان در سال 2015 و سپس محوریت یافتن محمدبن سلمان در ساختار قدرت عربستان به عنوان ولیعهد سعودی از سال 2017، باعث ایجاد تغییراتی اساسی در عرصه های سیاسی- اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی این کشور شد. در این دوره چشمانداز 2030 به عنوان سند راهبردی راهنمای اصلی عمده سیاستهای عربستان در حوزه های داخلی و خارجی بوده است. هر چند هدف اصلی چشمانداز 2030 عبور دادن عربستان از اقتصادی نفتی به سمت اقتصادی متنوع و دستیابی به توسعه پایدار است، اما اهداف فرهنگی و اجتماعی نیز بخش مهمی از اهداف و برنامههای ذیل چشمانداز 2030 را تشکیل میدهد. به عبارتی به رغم اولویت اهداف و مسایل اقتصادی، در این سند نگرشی جامع ارایه شده که در آن توسعه اقتصادی به همراه تقویت جامعه و رشد ظرفیتهای فرهنگی و اجتماعی مورد تاکید قرار گرفته است. سند چشمانداز 2030 عربستان به عنوان چهارچوبی کلان برای ایجاد اصلاحات و تغییرات فرهنگی و اجتماعی از بالا در جامعهای محافظهکار و مذهبی اما با جمعیتی جوان و در حال تحول محسوب میشود. در این سند سه هدف اصلی عربستان برای سال 2030 ایجاد جامعه ای پویا، اقتصادی شکوفا و کشوری بلند پرواز ذکر شده است. بر این اساس هدف نخست به صورت مستقیم و دو هدف دیگر به صورت غیرمستقیم بر تغییر و تحولات فرهنگی و اجتماعی به عنوان اولویتی کلیدی برای عبور به سمت آیندهای متفاوت تاکید دارد.
گردشگری در عربستان سعودی
برای دهههای متمادی زیارت و حضور حجاج و زائرین شکل اصلی گردشگری در عربستان بوده است. وجود شهرهای مقدس مکه و مدینه در عربستان و پیشینه این کشور به عنوان مهد ظهور و توسعه اسلام، این سرزمین را به مکانی پرجاذبه و معنوی برای تمامی مسلمانان جهان تبدیل کرده است. بر این اساس گردشگری دینی با حضور میلیونها مسلمان به یکی از ابعاد اصلی حیات فرهنگی- مذهبی و اقتصادی عربستان تبدیل شده است. با این حال در یک دهه اخیر اشکال و حوزههای جدیدی از گردشگری در عربستان مورد توجه قرار گرفته و رهبران سعودی با سرمایهگذاریهای جدی و طرحها و برنامههای کلان موفق شدهاند این کشور را به عنوان یکی از مقاصد اصلی گردشگری در سطح جهانی مطرح کنند. به خصوص اینکه گردشگری به عنوان یکی از ابعاد اصلی برنامه چشمانداز 2030 محسوب شده و از پیشرانهای کلیدی چشمانداز محسوب میشود.
هنر در عربستان سعودی
هنر در عربستان سعودی شامل مدخل های تئاتر در عربستان سعودی، موسیقی در عربستان سعودی و سینما در عربستان سعودی است.
تئاتر در عربستان سعودی
تئاتر در عربستان سعودی در طول دهه های گذشته با محدودیتهای فرهنگی و مذهبی مواجه بوده است. محدودیتهایی که عمدتا از تسلط نگرشها و نهادهای وهابی در این کشور ناشی میشد. اما در دوره اخیر حاکمیت ملک سلمان، تئاتر نیز مانند سایر عرصههای فرهنگی و هنری شاهد رشد و رونق قابل توجهی بوده است.
سینما در عربستان سعودی
سینما به عنوان یکی از ارکان هنر مدرن با فراز و نشیبهای قابل توجهی در عربستان سعودی مواجه بوده است. شکلگیری و رشد تدریجی صنعت سینما و فیلم سازی در عربستان از دهه 1950، ممنوعیت سینما در دهه 1980 و آغاز و توسعه جدی فعالیتهای سینمایی در عربستان از سال 2018 نشانگر این فراز و فرودهاست.
موسیقی در عربستان سعودی
موسیقی در عربستان ترکیبی از موسیقی سنتی و مدرن محسوب می شود. سابقه موسیقیایی عربستان به دوره قبل از اسلام برمی گردد، اما در دوره اسلامی رونق بیشتری گرفت. با شکل گیری عربستان در شکل مدرن خود با توجه به غلبه وهابیت، موسیقی در این کشور رشد خاصی نداشت و با محدودیتهایی همراه بود. اما در دوره اخیر ملک سلمان، موسیقی در کنار سایر حوزه های فرهنگی و هنری دورهای جدید و پویاییهای قابل توجهی را شاهد است.
مفاخر و میراث فرهنگی عربستان سعودی
عربستان سعودی به عنوان مهد اسلام و بستر اولیه تمدن اسلامی به لحاظ فرهنگی میراثی غنی دارد که به دورههای قبل و بعد از اسلام برمیگردد. این میراث از یک سو شامل میراث ملموس و آثار باستانی و تاریخی این کشور است و از سوی دیگر میراث ناملموس و غیرمادی شامل برخی سنتها و آئینهای اصیل در این کشور را در شامل میشود. ضمن اینکه در سرزمین عربستان شخصیتها و مفاخر دینی و فرهنگی مختلفی زیسته یا در حال زندگی هستند. میراث فرهنگی عربستان در دوره جدید تحت تاثیر سیاستهای جدید محمدبن سلمان در عرصههای فرهنگی و هویتی به صورت برجستهتری بازنمایی شده و در معرض دید جهانیان قرار گرفته است.
میراث فرهنگی ناملموس عربستان سعودی
میراث فرهنگی ناملموس عربستان سعودی شامل سنتهای شفاهی، هنرهای نمایشی، آداب و رسوم اجتماعی، رویدادهای آیینی و صنایع دستی سنتی است. عربستان از سال ۲۰۰۸ به کنوانسیون یونسکو برای پاسداری از میراث فرهنگی ناملموس پیوسته و اقدامات فعالی برای حفظ این میراث انجام داده است. عربستان سعودی تاکنون پنج عنصر فرهنگی منحصربهفرد را در فهرست یونسکو به ثبت رسانده است که عبارتند از: عرضه نجدی (رقص عرضه سعودی)؛ رقص مزمار؛ هنر القط العسیری؛ قهوه خولانی سعودی و؛ گل محمدی طائف. علاوه بر این، یازده عنصر مشترک با سایر کشورها نیز ثبت شده است که شامل المجلس، قهوه عربی (که در سال ۲۰۲۲ رسماً «قهوه سعودی» نام گرفت)، شاهینداری (البيزره)، بافندگی السدو، الحداء (ندا دادن به شترها)، خوشنویسی عربی، هریس، قلمزنی روی فلزات، حنا و دستگاه کنجد (السمسمیه) میشود. در زیر به تشریح میراث فرهنگی ناملموس عربستان شامل عناصر منحصربفرد و مشترک پرداخته میشود.
میراث فرهنگی و تاریخی ملموس عربستان
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) تاکنون هشت مکان در عربستان سعودی را در فهرست میراث جهانی خود ثبت کرده است که به عنوان اصلی ترین میراث فرهنگی و تاریخی این کشور محسوب شده و عبارت است از: الحجر (مدائن صالح)؛ محله الطریف؛جده تاریخی؛ هنرهای صخرهای در جُبّه و الشُوَیمِس؛ واحه احساء؛ منطقه فرهنگی حِمی؛ منطقه حفاظتشده عُروق بنی معارض؛ منطقه باستانی فاو.
اسناد تاریخی و نسخ خطی عربستان
عربستان سعودی با توجه به پیشینه تاریخی و دینی یکی از غنی ترین اسناد تاریخی و نسخ خطی را در میان کشورهای عربی دارد. این نسخ و اسناد که در کتابخانهها و مراکز مختلف نگهداری میشوند و به موضوعهای مختلفی نیز مرتبط هستند در دوره اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفتهاند و از جمله وزارت فرهنگ سعودی در پی دیجیتال سازی این اسناد و نسخ و افزایش توجه عمومی به آن است. اسناد تاریخی و نسخ خطی عربستان در کتابخانهها و مراکز متعددی نگهداری میشوند که مهمترین آنها عبارتند از: کتابخانه ملی ملک فهد (ریاض)؛ مرکز تحقیقات و مطالعات اسلامی ملک فیصل (ریاض)؛ کتابخانه مسجدالحرام (مکه مکرمه)؛ کتابخانه دانشگاه اسلامی امام محمد بن سعود (ریاض) و؛ دانشگاه امالقری (مکه مکرمه).
موزه ها در عربستان
موزهها همواره بخش مهمی از میراث فرهنگی یک کشور و ملت را به نمایش می گذارند. عربستان سعودی به منظور برجسته ساختن میراث و مفاخر فرهنگی و ملی خود تلاشها و سرمایه گذاریهای مهمی را در عرصه موزهها آغاز کرده و ضمن تقویت موزههای فعال و موجود به راهاندازی موزههای جدید نیز مبادرت کرده است. ایجاد کمیسیون موزهها به عنوان نهادی زیرمجموعه وزارت فرهنگ یکی از اقدامات کلیدی دولت سعودی در این عرصه محسوب میشود. این کمیسیون که از فوریه ۲۰۲۰ به صورت رسمی فعالیت خود را آغاز کرده است وظیفه راهبری، توسعه، نظارت و هماهنگی امور موزهها را بر عهده دارد. کمیسیون موزهها مأموریت و چشمانداز خود را تبدیل کردن موزهها و مراکز فرهنگی عربستان به مقصدهای الهامبخش با تاثیرات فرهنگی-اجتماعی برای شهروندان، ساکنان و گردشگران تعریف میکند. ماموریت این کمیسیون نیز شامل حفاظت، ترویج و ارائه میراث ملی و جهانی برای مطالعه، آموزش و لذتبخشی، با استانداردهای بینالمللی در سطح جهانی است. وظایف اصلی کمیسیون موزهها در عربستان نیز عبارتند از: ایجاد و مدیریت موزهها طبق بهترین استانداردهای جهانی؛ مستندسازی، حفاظت و نمایش میراث ملموس و ناملموس؛ صدور مجوزهای فعالیت فرهنگی از طریق پلتفرم " أبدِع " و؛ تقویت زیستبوم موزهای شامل آموزش، شایستگی، مشارکت عمومی و خصوصی و نمایش آثار و محتواهای خلاقانه.
ابنیه و معماری تاریخی عربستان
ابنیه و معماری تاریخی یکی از ابعاد و عرصههای مهم میراث فرهنگی در عربستان است که از دوره پیش از اسلام آغاز شده و تا دوره معاصر با تحولاتی همراه شده است. شبهجزیره عربستان محل تمدنهای باستانی مانند ثمود و مدین (یا مَدْيَن) بوده است. قرآن به خانهسازی قوم ثمود اشاره دارد که از سنگ در دشتها قصر میساختند و در کوهها خانههایی امن و باشکوه برای خود میکندند. این نشاندهنده پیشرفت آنها در فنون ساختمانی از جمله حجاری و ساختوساز است. شهرهایی مانند "دومة الجندل" و "تیماء" در مسیرهای تجاری رونق داشتند. با ظهور اسلام، شهرهای مکه و مدینه به مراکز اصلی جهان اسلام تبدیل شدند. مسجدالحرام در مکه و مسجدالنبی در مدینه به عنوان مهمترین بناهای دینی، بارها توسعه و بازسازی شدند. معماری در این دوره تحت تأثیر مستقیم ارزشهای اسلامی و نیازهای جامعه نوپای مسلمانان قرار گرفت. پس از انتقال خلافت از مدینه، شبهجزیره برای دورهای طولانی اهمیت مرکزی خود را از دست داد. در دوره مدرن و با تاسیس پادشاهی سعودی، سیاست اسکان و معماری در عربستان دچار تحول شد و با بهبود درآمدهای ناشی از صدور نفت، نه تنها شهرهای موجود گسترش یافت، بلکه شهرهای جدیدی مانند ظهران نیز شکل گرفت.
رویدادها و جشنوارههای میراث فرهنگی عربستان
پادشاهی عربستان سعودی سالانه تعدادی رویداد و جشنواره را برای فعال کردن گردشگری داخلی و خارجی و کمک به معرفی فرهنگ و میراث فرهنگی و تمدنی عربستان برگزار میکند. در زیر به ده جشنواره فرهنگی اصلی که در عربستان برگزار شده یا میشود.
سیاست ها و طرحهای عربستان در عرصه میراث فرهنگی
فرهنگ و میراث فرهنگی به عنوان بخش مهمی از چشمانداز 2030 عربستان است که در دوره ملک سلمان در سالهای پس از 2015 به عنوان راهنمای اصلی تحولات سیاسی- اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی این کشور محسوب میشود. با توجه به پیشینه و میراث فرهنگی غنی عربستان و تلاش رهبران سعودی برای توجه به مقولهها و میراث فرهنگی، تاسیس وزارت فرهنگ در سال 2018 به عنوان مهمترین گام برای ترویج و تقویت فرهنگ و میراث فرهنگی در این کشور بوده است. چشمانداز ۲۰۳۰ نقشه راه عربستان برای کاهش وابستگی به نفت و تنوعبخشی به اقتصاد است. در این سند، فرهنگ و میراث فرهنگی به عنوان یکی از ارکان اصلی "جامعه پویا تعریف شدهاند
سیاست ها و قوانین کلی عربستان در زمینه ادیان و مذاهب
در حالی که اکثریت بالایی از جمعیت عربستان حنبلی مذهب بوده و به مسلک یا آئین وهابیت گرویدهاند، اما همچنان پیروانی از سایر مذاهب اهل سنت، شیعیان و فرقههایی از صوفیه به حیات خود ادامه دادهاند. ضمن اینکه ورود مهاجرین از سایر کشورها باعث شده تا بخشی از جمعیت غیربومی این کشور نیز پیرو ادیان و مذاهب غیر اسلامی باشند. اما به رغم تکثر محدود کنونی، دین و مذهب به صورت تاریخی یکی از ارکان مهم شکل دهنده عربستان در عرصههای مختلف بوده و عربستان سعودی به صورت سنتی به عنوان دولتی دینی محسوب شده است. ارکان و چهارچوبهای قانونی دینمحور، تحولات و متغیرهای مختلف باعث شده تا در عمل دولت و جامعه سعودی به سمت نوعی از سکولاریسم حرکت نماید. به خصوص در دوره ملک سلمان با محوریت یافتن ولیعهد این کشور محمدبن سلمان در ساختار قدرت، نقش دین در سیاستهای عربستان دچار تغییرات و بازتعریف اساسی شده است.
مدیریت و مسایل حج در عربستان سعودی
حج به عنوان یکی از ارکان دین مبین اسلام است که هر ساله در قالب مناسک دینی در طول چند روز در سرزمین حجاز با شرکت میلیونها نفر از مسلمانان از سراسر جهان برگزار میشود. حج به عنوان بزرگترین گردهمایی مسلمانان جهان از سوی رهبران و نهادهای عربستان برای دهههای مختلف مدیریت شده و با مسائل خاص خود همراه بوده است. اهمیت بالای حج و عمره در اسلام باعث شکلگیری ساختارها و نهادهای مختلفی در این خصوص از سوی دولت عربستان و طراحی اهداف و برنامههای متعددی برای بهبود برگزاری و همچنین بهرهگیری از فرصتهای آن شده است. با این حال برگزاری حج و عمره در سرزمین وحی همواره با برخی مشکلات و چالشهایی مواجه بوده و با انتقاداتی از سوی کنشگران مختلف مواجه شده است.
اهل سنت در عربستان سعودی
عربستان سعودی به عنوان مهد ظهور و گسترش اسلام در طول چهارده قرن گذشته یکی از مراکز ثقل و تحول جهان اسلام بوده است. پادشاهان سعودی به دلیل وجود شهرهای مقدس مکه و مدینه خود را خادمین حرمین شریفین دانسته و ادعای رهبری جهان اسلام را نیز داشتهاند. به رغم وجود اقلیت مذهبی شیعی و همچنین برخی دیگر از اقلیتهای دینی مانند مسیحیان در عربستان، بیشترین جمعیت این کشور را مسلمانان اهل سنت تشکیل میدهند. اهل سنت عربستان هر چند در قرون گذشته و به خصوص از زمان شکلگیری دولت سوم سعودی تحت تاثیر جدی وهابیت بوده است، با این حال پیشینه، تحولات و مشخصههای خاص خود را دارد.
پیشینه اهل سنت در عربستان
پس از رحلت پیامبر اکرم(ص)، مسائل سياسی و سپس آموزههای اعتقادی و فقهی موجب پيدايش مذاهب مختلف گرديد؛ نخست در مورد جانشينی پيامبر(ص) دو رأی و انديشه شکل گرفت: گروهی از بزرگان صحابه همچون ابن عباس، سلمان، ابوذر و مقداد و عدهای از مردم با استناد به واقعه غدير خم و تصريح پيامبر(ص) در مواضع متعدد، حضرت علی(ع) را خليفه و جانشين پيامبر میدانستند. صاحبان اين انديشه، «شيعه» ناميده شدند. در مقابل، عدهای با استناد به شورای سقيفه و بيعت مردم؛ ابابکر، عمر، عثمان و امام علی(ع) را خليفه پيامبر(ص) معرفی نمودند. دارندگان اين رأی بعدها خود را «اهل سنت و جماعت» ناميدند.
جمعیت اهل سنت و پراکندگی آن در عربستان
بر اساس برآوردهای عمومی و مطرح تقریباً 85 تا ۹۰ درصد از شهروندان سعودی، مسلمانان سنی هستند. اکثریت قریب به اتفاق این جمعیت از پیروان مکتب حنبلی هستند، هرچند تعدادی از شهروندان سنی نیز از دیگر مکاتب فقهی اهل سنت (حنفی، مالکی و شافعی) پیروی میکنند. مذهب حنبلی در عربستان مذهب نخست است. در منطقه نجد عربستان اهل تسنن بیشتر حنبلی بوده و در حجاز با مذهب شافعی و در احساء با مذهب مالکی رقابت میکند.
رهبران و عالمان اهل سنت در عربستان
در جامعه اهل سنت عربستان می توان به علما و شخصیتهای دینی مختلفی اشاره کرد که از زمان ظهور اسلام تا دوره معاصر به نقشآفرینی در شبهجزیره عربی و حتی فراتر از آن جهان عرب و جهان اسلام پرداختهاند. برخی از این شخصیتها تاریخیاند و برخی دیگر به دوره معاصر و زمان حاضر مربوط هستند. گذشته از دوره اولیه اسلامی که با حضور و زیست پربرکت پیامبر اکرم(ص) و سپس خلفای راشدین و برخی از امامان شیعی(ع) همراه بوده است، در دورههای مختلف شخصیتها و رهبران دینی مختلف سنی در این سرزمین ظهور کردهاند.
جریانهای شاخص اهل سنت در عربستان
جریانهای شاخص اهل سنت در عربستان به دو گونه کلیدی مورد بررسی قرار گرفته است. نخست در قالب جریانهای مذهبی و مکاتب فقهی چهارگانه اهل سنت و دوم در قالب جریانهای سلفی چندگانه که در طول چند قرن اخیر در عربستان نقشآفرینیهای اصلی را بر عهده داشتهاند.
حوزه های علمیه و مراکز آموزشی اهل سنت در عربستان
در کشور عربستان، چیزی بنام حوزههای علمیه، آنطوری که در کشورهای شیعه نشین مرسوم بوده و هست، وجود ندارد. پس از استقرار دولت عربستان سعودی به ویژه در مرحله سوم آن بدست ملک عبدالعزیز، دولت تلاش زیادی به عمل آورد تا غیر از مراکز دانشگاهی، مرکزیتی به عنوان حوزههای علمیه مانند حوزههای علمیه شیعه و یا مدارس امام خطیب الجامعات الاسلامیه در عثمانی و جامع الأزهر در مصر بوجود نیاید. در واقع، حوزههای علمیه دینی عربستان، به شکل دانشگاهی تکامل یافته است، به طوری که مروّج آیین و مذهب رسمی وهّابیت هم هستند. از گذشتههای دور تاکنون، از داخل و خارج عربستان علاقهمندان به تحصیل در رشتههای دینی مانند قرآن، تفسیر، حدیث، تاریخ اسلام و فقه جذب دانشگاههای این کشور مانند «جامعه ام القری»، «جامعه الملک سعود»، «جامعه الملک عبدالعزیز» و «جامعه الاسلامیه فی المدینه» میشوند. برای نمونه، دانشگاه اسلامی در مدینه (تأسیس در سال 1381ق) با پنج دانشکده تخصصی و بخشهای گوناگون وابسته، به آموزش دانش جویان در شریعت اسلامی، تبلیغ و ارشاد، اصول دین، قرآن و حدیث، حدیث و روایات شریفه، مطالعات اسلامی، زبان عربی و مانند آن میپردازد. فارغ التحصیلان این مراکز علمی به اقامه نماز جماعت در مساجد و تبلیغ مسائل شرعی و دینی در داخل و خارج عربستان مشغول میشوند.
مساجد و مراکز تبلیغی – دینی اهل سنت در عربستان
اهل سنت عربستان با محوریت جریان وهابی، مساجد و مراکز تبلیغی و دینی متعددی را در اختیار دارند که از آنها برای انجام امورد دینی و ترویج وهابیت استفاده میشود و هر یک ارتباط نهادی و اداری خاص خود را دارند. مساجد مکه و مدینه تحت نظارت وزارت امور اسلامی نیستند و مسئولیت آنها بر عهده ریاست کل امور حرمین شریفین است که مستقیماً به پادشاه گزارش میدهند. همچنین مساجدی متعددی تحت نظارت وزارت امور اسلامی عربستان قرار دارد. این وزارتخانه مسئولیت مالی و اداری حدود ۷۵,۰۰۰ مسجد اهل سنت را بر عهده دارد که ۱۵,۰۰۰ مورد از آنها مساجد جامع برای برگزاری نماز جمعه هستند. این وزارتخانه همچنین تقریباً ۷۵,۰۰۰ امام سنی و ۱۵,۰۰۰ خطیب جمعه را برای این مساجد به کار گرفته است. دولت تقریباً ۷۰ درصد از مساجد اهل سنت را حمایت مالی میکند و وزارت امور اسلامی بر ساخت، نگهداری و استخدام روحانیون آنها نظارت دارد.
نمادها، سنت ها و آئین های مذهبی اهل سنت در عربستان
زندگی روزمره اهل سنت در عربستان سعودی با آیینها و سنتهای اسلامی ارتباط عمیقی دارد که یکی از آنها ارکان پنجگانه است. زندگی روزمره حول محور ارکان پنجگانه اسلام، به ویژه نمازهای پنجگانه سازماندهی شده است. در اوقات نماز، بسیاری از مغازهها و دفاتر برای مدت کوتاهی تعطیل میشوند تا مردم بتوانند نماز خود را به جا آورند.
سیاست ها، قوانین و مقررات عربستان در مورد اهل سنت
نظام سیاسی عربستانسعودی فاقد قانون اساسی است؛ اما برخی، نظامنامه اساسی حاکمیت (نظام الاساسی للحکم) را که در سال 1992 اعلام شد، به مثابه قانون اساسی عربستان دانسته اند. در ماده یک این نظامنامه عنوان میشود که پادشاهی عربستان سعودی، حکومتی اسلامی عربی و مستقل است که مذهب آن اسلام، قانون اساسی آن کتاب خدا و سنت پیامبر(ص) و زبان آن عربی و پایتخت آن ریاض است. برای دهههای متمادی مذهب حنبلی و رهبران وهابی بر دستگاههای قضایی و حقوقی عربستان مسلط بوده و در عمل به بسط این مذهب و مسلک پرداختهاند. اما دولت عربستان تفاسیر رسمی از شریعت منتشر نمیکند. در زمینه حقوق جزا، دولت هیچ متن تفسیری با قدرت قانونی که شامل تعاریف دقیق اعمال مجرمانه، مانند «نافرمانی از حاکم»، باشد، منتشر نکرده است. برخلاف قطر که آن نیز از مذهب حنبلی پیروی میکند، عربستان سعودی قانون مجازات مدون ندارد. وظیفه تفسیر و اجرای شریعت اساساً بر عهده دستگاه قضایی است که متشکل از دادگاهها، قضات، شورای عالی قضایی، هیئت کبار العلما، مفتی و وزارت دادگستری میباشد.
مکتب اهل بیت (ع) و پیروان آن در عربستان سعودی
شیعیان به عنوان پیروان مکتب اهل بیت (ع) بزرگترین اقلیت مذهبی در عربستان محسوب میشوند. در حالی که در عربستان اهل سنت و مذهب حنبلی برای قرون متمادی اکثریت را تشکیل دادهاند، شیعیان نیز به عنوان بخشی از جمیت این کشور در فضای فرهنگی- اجتماعی و حتی سیاسی عربستان نقشآفرینی کردهاند. با این حال به دلیل تسلط آئین وهابیت و نفوذ بالای علماء و رهبران وهابی در حکومت، فعالیتهای مذهبی و نقشآفرینی سیاسی شیعه در عربستان با محدودیتها و چالشهای مهمی روبرو بوده است. در دوره جدید حاکمیت ملک سلمان، با تضعیف نفوذ وهابیت در ساختار قدرت و به خصوص کمرنگ شدن نقش علماء و رهبران وهابی در نهادهای حکومتی، برخی تغییرات برای ایجاد گشایشهایی در خصوص وضعیت پیروان مکتب اهل بیت در عربستان آغاز شده است، با این حال جامعه شیعی در این کشور همچنان با محدودیتهای ساختاری، فشارها و تنگناهایی مواجه است که از فعالیتها و نقشآفرینی طبیعی و آزادانه آن جلوگیری میکند.
مسیحیت و اقلیتهای دینی در عربستان سعودی
اکثریت بالای جمعیت عربستان سعودی را مسلمانان تشکیل میدهند و اقلیتهای غیر مسلمان عمدتا شامل مهاجرینی هستند که از کشورهای دیگر برای جستجوی کار و درآمد اقتصادی به این کشور مهاجرت کردهاند. با این حال از آنجایی که شبهجزیره عربی به عنوان مهد ظهور و گسترش اسلام محسوب میشود و رهبران سعودی ادعای رهبری جهان اسلام را دارند، اقلیتهای دینی و حتی تا اندازهای شیعیان در این کشور بروز و ظهور برجستهای نداشتهاند. با این حال با توجه به پیشینه حضور ادیان غیر اسلامی در عربستان و همچنین انجام برخی اصلاخات و تغییرات جدید در عرصههای دینی و فرهنگی، بررسی دقیقتر این موضوع ضروری است.
جمعیت مسیحیان و اقلیتهای دینی در عربستان
آمار رسمی اغلب جمعیت عربستان را نزدیک به صد در درصد مسلمان نشان میدهد. اما این آمار، واقعیت یک نیروی کار مهاجر عظیم را که بخش قابل توجهی از جمعیت را تشکیل میدهد، پنهان میکند. مهاجران بیش از ۳۰ درصد از کل جمعیت عربستان را تشکیل میدهند و تقریباً تمام تنوع دینی غیر اسلامی این کشور در این جامعه یافت میشود. برآوردهای کلی، جمعیت مسلمانان را ۹۳ درصد مسیحیان را ۴.۴ درصد، هندوها را ۱.۱ تا 1.3 درصد و بوداییها را سه صدم درصد تخمین میزنند. اکثریت قریب به اتفاق مسیحیان، کارگران مهاجر از کشورهای آفریقا و جنوب و شرق آسیا مانند فیلیپین هستند.
مراکز دینی، عبادتگاهها و آئینهای مسیحیان در عربستان
طبق سیاستهای مذهبی عربستان، ساخت عبادتگاههای غیراسلامی (مانند کلیسا، کنیسه یا معبد) در این کشور، بهویژه در سرزمینهای مقدس مکه و مدینه، ممنوع است. این ممنوعیت ریشه در فتاوا و تفاسیر مذهبی دارد که شبهجزیره عربستان را منطقهای ویژه برای اسلام میدانند و حفظ خلوص دینی را در این منطقه اولویت قرار میدهند. ممنوعیت ساخت عبادتگاه برای غیرمسلمانان در شبهجزیره عربستان ریشه در فتاوا و تفاسیر سنتی علمای وهابی دارد که بر اساس احادیثی مانند حدیث «لا یجتمع دینان فی جزیرة العرب» (دو دین در شبهجزیره عربستان جمع نمیشوند) مطرح شده است. همچنین نمایش هویت مسیحی با نمادهای مذهبی و برگزاری جشنهایی مانند کریسمس در اماکن عمومی مجاز نیست.
تصوف در عربستان سعودی
تصوف ریشه های تاریخی و حضوری برجسته در شبه جزیره عربی و به خصوص منطقه حجاز داشته است. با این حال پس از برآمدن وهابیت و تسلط آن در عربستان در دورههای مختلف، تصوف با چالشها و محدودیتهای بزرگی مواجه شد. به خصوص اینکه وهابیون، اعمال صوفیانه را انحراف از توحید اسلامی دانستند که این امر منجر به درگیریهای خشونتآمیز و تخریب زیارتگاههای صوفیان در بخشهایی از شبهجزیره عربی شد. عربستان سعودی و برخی از کشورهای حاشیه خلیج فارس از لحاظ تاریخی بیشتر با تفاسیر وهابی همسو بودهاند که با دیده تردید به تصوف مینگرند. با این حال در دهههای اخیر با روشن شدن چالشها و تهدیدات ناشی از وهابیت و هزینههای فزاینده آن برای رهبران سعودی، فضاهای جدیدی برای تصوف ایجاد شده که از جمله در پرتو سیاستهای جدید دوره ملک سلمان با فعالیتهای بیشتری همراه شده است.
پیشینه تصوف در عربستان
قبل از تأسیس پادشاهی عربستان سعودی، مظاهر تصوف در حجاز، به ویژه در مکه و جده، از طریق وجود زوایا، مقبره ها و جشن های عمومی مانند مولد النبی (جشن میلاد پیامبر) کاملاً آشکار بود. در جده، گنبدهایی بر روی مقبره منسوب به حوا، مقبره شیخ علوی، ضریح شیخ ابوسریر و قبر مظلوم وجود داشت. در مکه نیز گنبدهایی بر روی اکثر قبور، از جمله قبور آمنه، عبدالمطلب و ابوطالب در قبرستان معلاه وجود داشت. خانقاههای صوفیانه در محلههای جده گسترده بودند و به طریقتهای مختلفی مانند قادریه، شاذلیه، سنوسیه و میرغنیه تعلق داشتند. اما با روی کار آمدن دولت سعودی و پیروی از تفکر سلفی، این مظاهر به شدت محدود شد، مقبره ها تخریب گردید و بسیاری از اعمال صوفیانه به عنوان «بدعت» و «شرک» ممنوع اعلام شد.
جمعیت و رهبران تصوف در عربستان
هیچ گونه آمار دقیق و رسمی در خصوص جمعیت صوفیان در عربستان وجود ندارد. برخی برآوردهای غیررسمی بین یک تا دو درصد جمعیت عربستان را صوفی میدانند و برخی دیگر از این نیز فرارتر رفته و جمعیت صوفیان عربستان را بیش از یک میلیون نفر برآورد میکنند.
مکاتب و جریان های شاخص تصوف در عربستان سعودی
مکاتب و طریقتهای اصلی تصوف در عربستان سعودی، بهویژه در منطقه حجاز در دوره ۱۹۲۵-۱۹۴۰، عمدتاً شاخههایی از سنت گستردهتر ادریسیه هستند که توسط احمد بن ادریس فاسی تأسیس شد. این سنت پس از درگذشت او به چندین شاخه تقسیم شد. طریقتها و سنتهای اصلی صوفی عربستان عبارت از: سنت ادریسیه (احمدیه-ادریسیه)؛ طریقت دندراویه؛ طریقت سنوسیه؛ طریقت میرغنیه/ختمی؛طریقت رشیدیه؛ نقشبندیه؛ علویه حدادیه؛ خلوتیه و قادریه است.
خانقاهها و آئینهای مذهبی تصوف در عربستان
در گذشته در مکه بیش از سیصد تکیه و زاویه یا خانقاه وجود داشته است که به پیروان طریقتهای مختلف خدمترسانی میکردند. این زوایا تنها محل ذکر نبودند، بلکه به عنوان مدارس، مراکز تجاری، مراکز اجتماعی، و پناهگاهی برای فقرا نیز عمل میکردند. در جده زوایای متعددی وجود داشت، مانند زاویه سید البدری، زاویه قادریه، زاویه عیدروس، زاویه شاذلیه و غیره. در دوران معاصر، این مراکز بیشتر به شکل "مجالس ذکر" خصوصی در خانهها برگزار میشوند که فهرستی از آنها ارایه شد. برای نمونه مجلس سید عباس مالکی در مکه، مجلس سید عبدالله فدعق در جده و مجلس حبیب زین بن سمیط در مدینه در این خصوص قابل اشاره است.
سیاست ها، قوانین و مقررات عربستان در مورد تصوف
دولت سعودی به صورت تاریخی تحت تاثیر وهابیت، رویکردی سختگیرانه در قبال تصوف در پیش گرفته است. این سختگیری در قوانین، سیاستها و اقدامات عینی در برابر صوفیان ظهور و بروز داشته است. اما با روند تدریجی نفوذ وهابیت در ساختار قدرت و تشکیلات دولتی، فضاهای جدیدی برای فعالیت صوفیان ایجاد شده است. به خصوص تغییرات اخیر در سیاستهای عربستان سعودی تحت برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ به شکلگیری رویکردی عملگرایانهتر به مسایل و دیپلماسی دینی از جمله در موضوع تعامل بیشتر با جریانهای اسلامی میانهرو منجر شده است. در حالی که تصوف زمانی به دلیل تسلط سلفیها به حاشیه رانده شده بود، در چارچوب چشمانداز ۲۰۳۰، که از جمله ابعاد آن تقویت کثرتگرایی دینی و تعامل جهانی است، با نگرشی جدید مورد ارزیابی مجدد قرار گرفته است. اصلاحات اخیر تحت رهبری محمد بن سلمان، حاکی از تغییر نسبی در سیاست دینی است که از جمله با اذعان روزافزون به سنتهای صوفی به عنوان بخشی از میراث دینی عربستان سعودی همراه است. این تغییر با تلاشهای دیپلماتیک گستردهتر برای ارائه تصویری میانهروتر از عربستان درعرصه جهانی و مقابله با اتهامات افراطگرایانه در خصوص عربستان همسو است.
اقوام و عشایر شاخص در عربستان سعودی
عربستان سعودی (در ادبیات رسمی: پادشاهی عربی سعودی) کشوری عربی است و بزرگترین کشور خاورمیانه از نظر مساحت به شمار میرود. این کشور به طور دقیق در جنوب غربی قاره آسیا واقع شده و بخشِ بیشتر شبه جزیره عربستان را تشکیل میدهد و مساحت آن حدود دو میلیون کیلومتر مربع است. از شمال با جمهوری عراق و اردن، از شمال شرقی با کویت، از شرق با قطر و امارات متحده عربی به همراه پادشاهی بحرین که از طریق پل ملک فهد واقع بر آبهای خلیج فارس به عربستان سعودی پیوند است، از جنوب با یمن و از جنوب شرقی با پادشاهی عمان هممرز است. این کشور از سمت غرب با دریای سرخ هم مرز است. بدنه اصلی جامعه عربستان را عشایر ساکن این کشور شکل میدهد. بایستی دانست که کشور عربستان در احاطه تبعه خارجی قرار گرفته است و بیش از 40 درصد جامعه عربستان را تبعه خارجی شکل دادهاند و 60درصد مابقی اصالت عربستانی دارند و جامعهی عشایر سعودی، تشکیل دهندهی بخشی از این 60 درصد است.
زبان و ادبیات فارسی در عربستان سعودی
زبان و ادبیات فارسی به عنوان یکی از غنیترین میراثهای فرهنگی منطقه و جهان، همواره مورد توجه ملل مختلف، از جمله عربزبانان، بوده است؛ زبان فارسی ریشه هندواروپایی دارد و هم ریشهی زبان عربی که جزو زبانهای سامی است، نیست؛ اما گذر تاریخی و تأثیر فرهنگ پارسی بر جامعهی عربی پیش و پس از اسلام، سبب شد تا این دو زبان بسیار به همدیگر نزدیک شوند و آهنگ و گویشی مانند هم را پیدا کنند. در کتاب قرآن که کتاب آسمانی مسلمانان است، بیش از 140 بار از واژگانی با ریشهی فارسی همانند: سلسبیل، جهنم، اباريق (آبریز)، برزخ و ... استفاده شده است و آرتور جفری در کتاب واژههای دخیل در قرآن مجید این واژگان را گردآوری و بررسی کرده است.
ایران شناسی در عربستان
امروزه، ایران و عربستان سعودی دو قدرت مهم و تأثیرگذار در خاورمیانه هستند که روابط آنها ترکیبی از رقابتهای ژئوپلیتیک، اختلافات مذهبی (شیعه و سنی)، تفاوتهای فرهنگی و در عین حال، مراسمهای مشترک آیینی مربوط به حج است. این دو کشور از دیرباز تا کنون، دچار فراز و نشیبهای سیاسی فراوانی بوده اند و این رویداد بر شیوه و میزان شناخت از یکدیگر، اثر گذاشته است. به گونه ای که گفتمانِ ایرانشناسی یا عربستانپژوهی، همواره اثر پذیرفته از فضای سیاسی حاکم بر کشورها بوده است.
آموزش در عربستان سعودی
آموزش و نظام آموزشی پیشرفته و کارامد یکی از ارکان اصلی توسعه در کشورهای مختلف به شمار می رود. این امر در عربستان سعودی نیز همواره مورد توجه بوده است. در حالی که در گذشته های دور همانند بسیاری از مناطق جهان اسلام آموزش در شبه جزیره عربی نیز به شکل سنتی در جریان بوده است، با تاسیس عربستان سعودی، نظام آموزشی مدرن نیز در این کشور ایجاد شده است. در شرایط جاری تقویت و بهبود نظام آموزشی یکی از اهداف مهم عربستان ذیل برنامه چشمانداز 2030 است و به شدت مورد توجه قرار گرفته است.
آموزش عالی در عربستان سعودی
اسناد و اهداف بخش آموزش عالی در عربستان بر لزوم همسویی با برنامه چشمانداز ۲۰۳۰ تأکید دارد که شامل سه رکن اصلی جامعهای پویا (ارتقای کیفیت آموزش)، اقتصاد شکوفا (توسعه سرمایه انسانی برای اقتصاد دانشبنیان) و ملت بلندهمت (پرورش استقلال و نوآوری آموزشی) است. محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، برهدف قرار گرفتن این کشوردر میان ۲۰ تا ۳۰ نظام آموزشی برتر جهان تاکید می ورزد. نظام آموزش عالی در کانون دگرگونیهای ذیل چشمانداز 2030 قرار دارد و مأموریت آن این است که موتور محرکه گذار از یک «اقتصاد مبتنی بر منابع طبیعی» به یک «اقتصاد مبتنی بر دانش و نوآوری» باشد. بر این اساس عنوان میشود اصلاحات جاری در آموزش عالی عربستان، تلاشی نظاممند برای کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، بومیسازی فناوریهای پیشرفته و تربیت سرمایه انسانی است که بتواند در بازارهای رقابتی جهانی نقشآفرینی کند.
علم و تحقیقات در عربستان سعودی
با توسعه تحولات و روندهای مدرن در عربستان سعودی از اواسط قرن بیستم و اولویت یافتن الزامات نوسازی در این کشور، توسعه علم و تحقیقات به تدریج اهمیت بیشتری یافت. در حالی که برای قرون متمادی علم و دانش به معنای سنتی و اسلامی آن در شبهجزیره عربی جایگاه خاص خود را داشت، با ورود امواج علوم مدرن و تمرکز دولت سعودی بر آن، توسعه و تقویت علم و تحقیقات در این کشور، وضعیت علمی این کشور نیز به تدریج با تغییراتی همراه شدهاست. به خصوص در دوره ملک سلمان با در اولویت قرار گرفتن برنامه چشمانداز 2030 و تاکید بر عبور تدریجی از اقتصادی نفتی به سمت اقتصادی متنوع، علم و تحقیق در این کشور به عنوان یکی از الزامات اصلی تحقق اهداف چشمانداز مورد توجه قرار گرفته است. نوآوری و تحقیقات علمی به صراحت به عنوان اجزای جداییناپذیر چشمانداز ۲۰۳۰ تعریف شدهاند و در این چهارچوب تلاش میشود تا عربستان به عنوان کشوری پیشرو در عرصه دانش و نوآوری در سطح جهانی مطرح شود. راهبرد ملی عربستان بر شکلدهی به زیستبوم قوی تحقیق و توسعه، توجه به چالشهای کلیدی اجتماعی و اقتصادی و افزایش رقابتپذیری جهانی متمرکز است.
روابط علمی و دانشگاهی میان ایران و عربستان
علم و دانش همواره زبانی مشترک و فراتر از مرزهای جغرافیایی و نوسانات سیاسی بودهاست. در طول تاریخ تمدن اسلامی، شکوفایی علمی زمانی به اوج خود رسید که دانشمندان فارغ از تبار و ملیت، در مراکز بزرگ علمی گرد هم میآمدند و به تبادل اندیشه میپرداختند. ایران و عربستان سعودی، به عنوان دو قطب اثرگذار در جهان اسلام و منطقه خاورمیانه، نه تنها دارای پیشینهای غنی از میراث فرهنگی مشترک هستند، بلکه هر دو در دهههای اخیر گامهای بلندی در مسیر توسعه زیرساختهای دانشگاهی و پژوهشی برداشتهاند. با این حال، با وجود ظرفیتهای عظیم موجود در دانشگاههای تهران، ریاض، جده و سایر شهرهای علمی دو کشور، سطح تعاملات نخبگانی و دانشگاهی همپایِ اهمیت راهبردی این دو همسایه نبودهاست. روابط میان جمهوری اسلامی ایران و پادشاهی عربستان سعودی، به عنوان دو قدرت هژمونیک در منطقه غرب آسیا و جهان اسلام، همواره تابعی از متغیرهای سیاسی، امنیتی و ایدئولوژیک بودهاست. با این حال، تحولات استراتژیک سالهای اخیر، بهویژه توافق احیای روابط در مارس ۲۰۲۳ با میانجیگری چین، فصل نوینی را در مناسبات دوجانبه گشوده است که فراتر از بازگشایی سفارتخانهها، بر لایههای عمیقتر تعاملات انسانی و فنی تمرکز دارد. در واقع با احیای روابط بین ایران و عربستان در دوره اخیر بهبود روابط فرهنگی بین طرفین از جمله همکاریها و تعاملات علمی و دانشگاهی نیز اهمیت یافتهاست. به خصوص اینکه در جهان معاصر که قدرت نرم و مرجعیت علمی از مؤلفههای اصلی اقتدار ملی محسوب میشوند، دیپلماسی علمی به عنوان ابزاری کارآمد برای مدیریت تنشها، ایجاد اعتماد متقابل و حل چالشهای مشترک فرامرزی، اهمیت دوچندانی یافته است.
هویت و هویتیابی در عربستان سعودی
هویّت عبارت است از مجموعه خصوصیّات و مشخّصات اساسی اجتماعی، روانی، فرهنگی، فلسفی، زیستی و تاریخی همسان كه به رسایی و روایی بر ماهیّت یا ذات گروه، به معنای یگانگی یا همانندی اعضای آن با یكدیگر دلالت كند و آنها را در یك ظرف مكانی و زمانی معیّن به طور مشخّص و قابل قبول و آگاهانه از سایر گروهها و افراد متعلّق به آنها متمایز سازد. هویت بهعنوان یک مفهوم فراتر از این است که فقط مربوط به فرد یا گروه خاصی باشد؛ بلکه میتواند در مقیاسهای مختلفی نظیر فردی، دینی، قومی، فرهنگی، ملی و حتی جهانی مورد بررسی قرار گیرد. مساله هویت و هویتیابی در عربستان نیز ابعاد و پیچیدگیهای خاص خود را دارد و از جمله میتوان به هویت دینی، قومی، فرهنگی و ملی به عنوان ابعاد مهم هویت در این کشور اشاره کرد.
هویت و هویتیابی دینی در عربستان
هویت دینی از ابعاد مهم هویتی نظام سعودی محسوب شده و از زمان شکلگیری عربستان تا تغییر و تحولات بعدی، عنصر دین یکی از جنبههای مهم هویت جامعه و حکومت در این کشور بوده است. وهابیت هسته اصلی هویت دینی عربستان است و از زمان شکلگیری این پادشاهی، منبع مشروعیت سیاسی خاندان سعودی محسوب میشود. این هویت بر توحید و شریعت اسلامی تأکید دارد و سیاست داخلی و خارجی را در چارچوب ارزشهای دینی هدایت میکند.
هویت قومی و هویت یابی قومی در عربستان
پایه اصلی هویت قومی در عربستان عربیت است که در تاریخ قبیلهای شبهجزیره عربی ریشه دارد. عربیت و ساختار اجتماعی غالب آن یعنی قبیلهگرایی، هسته اصلی هویت کشور عربستان سعودی است. به عبارتی هسته اصلی هویت اجتماعی دولت عربستان قبیلهگرایی و این احساس است که جمعیت کشور، تبار (دودمان) و پیوند نسبی (خویشاوندی) مشترکی دارند. در واقع مردم عربستان خود را متعلق به نژاد سامی و ملت عرب میدانند. هویت عربی بر سیاست خارجی عربستان نیز اثرگذار است و این کشور در روابط خارجی، بر پیوندهای قومی-زبانی با دیگر کشورهای عربی برای همگرایی و ایجاد بلوکهای سیاسی تکیه میکند.
هویت فرهنگی و هویت یابی فرهنگی در عربستان
هویت فرهنگی در عربستان ترکیبی از عناصر بَدَوی، اسلامی و مدرن است. فرهنگ سنتی شامل مهماننوازی، احترام به سلسلهمراتب قبیلهای، و پایبندی به آداب اسلامی است. تعاملات و همکاریهای جامعه و دولت عربستان با غرب و اصلاحات مختلف در دوره های متعدد نیز موجب ورود عناصر فرهنگی مدرن به این کشور شده، است. با این حال سیاست رسمی دولت تلاش برای تلفیق اصالت سنتی با مدرنیته محسوب میشود. هویت فرهنگی مدرن عربستان در عرصه بینالمللی از طریق جشنوارههای فرهنگی، نمایش هنر و میراث بومی و دیپلماسی فرهنگی بازنمایی میشود.
هویت ملی و هویتیابی ملی در عربستان
آل سعود به صورت تاریخی مدعی بودهاند که هویت ملی در عربستان سعودی بر اساس سه هویت فرعی قرار دارد که عبارتند از: هویت سعودی؛ هویت وهابی؛ و هویت نجدی. هویت سعودی مشخصاً به معنای انتساب مردم به خاندان سلطنتی آل سعود است و این هویت و نام را به آنها اعطا کرده است و مهمترین هویت فرعی به شمار می رود؛ بدین معنا که این هویت قبل از اینکه شهروندان عربستانی را از طریق سرزمین یا قلمرو مشترک به یکدیگر پیوند دهد، به خانواده سلطنتی نسبت و پیوند میدهد. هویت وهابی ابتدا در نجد و سپس در سایر مناطق گسترش یافت و به عنوان «هویت مذهبی» بر اساس آموزههای محمد عبدالوهاب مطرح شد. با توجه به اینکه عربستان خاستگاه تفکر وهابی است، این هویت فرعی به دلیل ایجاد پیوند محلی قوی، بر ضرورت برتری خود بر سایر هویتها و وابستگیهای مذهبی، قبیلهای و غیره تاکید میکند. هویت نجدی که به منطقه، فرهنگ و گروه خاصی از ساکنان شبه جزیره عربی اطلاق میشود، کلیتر و فراگیرتر از دو همتای خود است، زیرا دارای ذخایر فرهنگی است.
پیوستگیها و گسستهای فرهنگی، هویتی در عربستان
عربستان سعودی در عرصه فرهنگی و هویتی از یک سو با برخی پیوستگیها و تداوم روبروست و از سوی دیگر با گسستها و تغییراتی مواجه است. پیوستگیهای فرهنگی و هویتی نشانگر تداوم حضور و اثرگذاری برخی از مولفههای تاریخی و سنتی فرهنگی و هویتی است و گسستها نیز از تغییرات و اصلاحات نوینی حاصل شده که از دهههای گذشته آغاز شده و در دوره ملک سلمان با رهبری محمد بن سلمان تشدید و گسترش یافته است. در عرصه پیوستگیهای فرهنگی-هویتی میتوان به مولفههای متعددی اشاره کرد که باعث تداوم و ثبات هویت سعودی در طول زمان شدهاند. دین اسلام و اصل توحید به عنوان ستون اصلی پیوند و هویت ملی است که در دورههای مختلف حفظ شده و چارچوب ارزشها، قوانین و نظم اجتماعی را تعیین میکند. همچنین زبان عربی عنصر ثابت و هسته هویت فرهنگی عربستان است که حامل تاریخ، ادبیات و ارزشهای عربی-اسلامی است. فرهنگ بومی و میراث تاریخی نیز بخش دیگری از عناصر فرهنگی و هویتی متداوم عربستان محسوب میشوند و در این راستا استمرار آداب و رسوم قبیلهای، مهماننوازی، همبستگی اجتماعی و ارزشهای خانوادگی اهمیت فراوانی دارند. نمادهای ملی و حافظه تاریخی عربستان از جمله رویدادها، اسطورهها و قهرمانان مشترک که پیوند نسلی ایجاد میکنند نیز در زمره پیوستگیهای فرهنگی و هویتی هستند. جایگاه مکه و مدینه بهعنوان مراکز دینی جهان اسلام نیز از جمله عناصر پایداری هستند که هویت سعودی را در سطح بینالمللی تقویت میکند.
سیاست ها، طرحها و برنامه های کلان عربستان در زمینه هویت و هویتیابی
سیاستهای کلان عربستان سعودی در زمینه هویت، تحت تأثیر برنامه جامع و تحولآفرین چشمانداز ۲۰۳۰ قرار دارد. این برنامه، نقشه راه اصلی کشور برای آینده است و هویتیابی ملی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. برنامه چشمانداز 2030، سیاست اصلی و محوری دولت عربستان برای کاهش وابستگی به نفت، تقویت بخش خصوصی و تبدیل کشور به یک قطب سرمایهگذاری جهانی است. این استراتژی به طور مستقیم بر هویت تأثیر میگذارد، زیرا نیازمند شهروندانی بازتر، ماهرتر و آماده تعامل با جهان است. سیاست "سعودیسازی" که قبل از چشمانداز ۲۰۳۰ آغاز شد، اکنون بخشی از این رویکرد است که با هدف افزایش اشتغال داخلی و کاهش وابستگی به کارگران خارجی اجرا میشود. این سیاست نیز به تقویت یک فرهنگ مدنی جدید و هویت ملی سعودی کمک میکند.
کلیات نظام و امور اجتماعی در عربستان
زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در عربستان سعودی
زیست بوم فضای مجازی در عربستان سعودی
زیرساخت های فضای مجازی در عربستان سعودی
ضریب نفوذ اینترنت، تلفن هوشمند و پهنای باند اینترنت در عربستان سعودی
شبکههای اجتماعی و برنامههای پیامرسان در عربستان سعودی
سیاستها، قوانین، برنامه های راهبردی و کلان عربستان سعودی در زیست بوم فضای مجازی