پاکستان در یک نگاه

پاکستان، کشوری در جنوب آسیا، با تنوع جغرافیایی و فرهنگی شگفت‌انگیز، نقطه تلاقی تمدن‌های کهن و تحولات معاصر است. این کشور که در همسایگی ایران، افغانستان، هند و چین قرار دارد، به‌واسطه موقعیت راهبردی خود همواره نقشی محوری در معادلات منطقه‌ای ایفا کرده است. پاکستان از کوه‌های سر به فلک کشیده قراقروم و هیمالیا در شمال تا دشت‌های سرسبز پنجاب و صحرای وسیع سند در جنوب، و همچنین سواحل دریای عمان در جنوب غربی امتداد دارد.

جغرافیای طبیعی پاکستان

سند/ ایالت سند: در زبان سِندی به صورت "سِنده" نوشته می­شود و شامل منطقه جنوب شرقی پاکستان است. ایالت سند، سومین ایالت بزرگ این کشور از نظر مساحت، و دومین ایالت بزرگ از نظر جمعیت پس از ایالت پنجاب است. این ایالت از غرب و شمال غرب با ایالت بلوچستان و از شمال با ایالت پنجاب همسایه است. همچنین از شرق با ایالت‌های گجرات و راجستان هند مرز بین‌المللی دارد و از جنوب به دریای فارس محدود می‌شود. چشم‌انداز سند، بیشتر از دشت‌های آبرفتی در کنار رودخانه سند، بیابان تار در بخش شرقی این ایالت، و در امتداد مرز بین‌المللی با هند و کوهستان کیرتار در بخش غربی این ایالت تشکیل شده‌است.

جغرافیای انسانی پاکستان

برای ورود به جغرافیای انسانی پاکستان، باید از پیوند پیچیده میان محیط طبیعی و ساختارهای اجتماعی آن سخن گفت. این کشور، با قرارگیری در جنوب آسیا و مجاورت با فرهنگ‌ها و تمدن‌های بزرگ، نمونه‌ای کم‌نظیر از تنوع انسانی است. جغرافیای انسانی پاکستان از روابط میان قومیت‌ها، زبان‌ها، مذاهب و سبک‌های زندگی شکل گرفته که در بستر محیط طبیعی متنوع آن، از کوهستان‌های شمالی گرفته تا دشت‌های حاصلخیز و مناطق خشک جنوبی، به‌وضوح قابل مشاهده است. بررسی این جغرافیای انسانی، مسیری برای فهم چگونگی تأثیر تاریخ، اقتصاد و فرهنگ بر توزیع جمعیت و تحولات اجتماعی این کشور فراهم می‌آورد.

ساختار هرم جمعیتی پاکستان

پاکستان در سال ۲۰۲۴ با جمعیتی بالغ بر 252 میلیون نفر، دارای هرم جمعیتی جوانی است. بر اساس داده‌های رسمی: ۳۵.۵ درصد از جمعیت زیر ۱۵ سال؛ ۵۹.۴ درصد در سنین کار (۱۵ تا ۶۴ سال)؛ ۵.۱ درصد بالای ۶۵ سال دارند. این آمار حاکی از افزایش جمعیت و حفظ ساختار سنی جوان در پاکستان است. در سال ۲۰۱۴، جمعیت کشور حدود ۱۹۰ میلیون نفر تخمین زده می‌شد و میانگین سنی برابر با ۲۲ سال بود. این ارقام، همراه با رشد جمعیت طی دهه اخیر، نشان‌دهنده دینامیک قابل‌توجهی در تحولات جمعیتی پاکستان است که پیامدهای گسترده‌ای برای سیاست‌گذاری‌های اقتصادی، آموزشی و رفاهی در پی دارد. استمرار ساختار جمعیتی جوان، علاوه بر تأثیر بر بازار کار و نیازهای زیرساختی، چالش‌هایی در حوزه تأمین منابع و برنامه‌ریزی برای توسعه پایدار به همراه داشته و فرصت‌هایی را برای بهره‌برداری از نیروی انسانی پویا فراهم می‌کند.

ویژگی های جمعیتی پاکستان

پاکستان یکی از متنوع‌ترین کشورها از نظر قومیتی در منطقه جغرافیایی جنوب و غرب آسیا می باشد. اقوام این کشور از پنج گروه اصلی شامل پنجابی‌ها (۴۵ درصد)، پشتون‌ها (۱۵ درصد)، سندی‌ها (۱۴ درصد)، بلوچ‌ها (۴ درصد) و مهاجران اردوی زبان (۷ درصد) تشکیل شده اند. این تنوع فرهنگی، هویت ملی پاکستان را تعریف می‌کند و به‌ویژه در سیاست داخلی و خارجی آن نقش قابل توجهی ایفا می کند .

رشد جمعیت در پاکستان

پاکستان طی چند دهه گذشته شاهد شتاب در رشد سریع جمعیتی بوده است. در سال ۲۰۲۴، جمعیت کشور به حدود 252 میلیون نفر رسیده است که در مقایسه با 190 میلیون نفر در سال ۲۰۱۴، نشان‌دهنده رشد ۲.۴ درصدی در هر سال بطور متوسط است. این افزایش حاصل نرخ بالای باروری در این کشور است که در سال ۲۰۲۴ حدود ۳.۴ تولد به‌ازای هر زن برآورد می‌شود. رشد جمعیت پاکستان به ترکیبی از عوامل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی بستگی دارد. دسترسی محدود به خدمات تنظیم خانواده، باورهای فرهنگی در خصوص داشتن خانواده‌های بزرگ و بهبود در خدمات بهداشتی از عواملی هستند که باعث رشد سریع جمعیت می‌شوند.

پراکندگی جمعیت در پاکستان

پراکندگی جمعیت در پاکستان به طور عمده به دو بخش شهری و روستایی تقسیم می‌شود. در سال ۲۰۲۴، حدود ۴۰ درصد از جمعیت در مناطق شهری زندگی می‌کنند، درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۱۴ حدود ۳۵ درصد بوده است. عمده جمعیت در شهرهای کراچی، لاهور، اسلام‌آباد و فیصل آباد متمرکز هستند که این شهرها به دلایل اقتصادی، آموزشی و بهداشتی مناسب، بستر جذب‌ جمعیت‌ بیشتری شده اند.

شهرنشینی و روستانشینی در پاکستان

شهرنشینی در پاکستان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات جمعیتی چند دهه اخیر، به شکلی پیوسته در حال گسترش است. بر اساس آمار سال ۲۰۲۴، حدود ۴۰ درصد از جمعیت این کشور در مناطق شهری زندگی می‌کنند. این رقم نسبت به ۳۵ درصد در سال ۲۰۱۴ رشد قابل‌ملاحظه‌ای داشته و بیانگر تغییرات ساختاری در الگوی زیست و توزیع جمعیتی است. عوامل متعددی از جمله رشد سریع جمعیت، مهاجرت‌های داخلی ناشی از درگیری‌های منطقه‌ای و تمایل به دستیابی به فرصت‌های اقتصادی و آموزشی بهتر، به این روند دامن زده‌اند. شهرهایی همچون کراچی و لاهور، به‌عنوان قطب‌های اقتصادی و فرهنگی، مقصد اصلی این جابه‌جایی‌ها بوده‌اند. با وجود رشد شهرنشینی، حدود ۶۰ درصد از جمعیت پاکستان همچنان در مناطق روستایی سکونت دارند. این مناطق عموماً به فعالیت‌های کشاورزی و دامپروری متکی هستند و از نظر اقتصادی، به زیرساخت‌های پیشرفته شهری دسترسی ندارند.

جغرافیای فرهنگی و اجتماعی پاکستان

جغرافیای فرهنگی و اجتماعی پاکستان، تا پیش از سال 1947 م. که از هند، اعلام استقلال کرد، بطور کامل با شبه قاره هند گره خورده است. پاکستان، تا پیش از 1947م، بخش غربی شبه قاره هند و قسمتی از بنگال شرقی را در نقشه سیاسی شبه قاره تشکیل می ­داد. به همین خاطر، تاریخ و جغرافیای فرهنگی پاکستان تا پیش از استقلال، بخشی از شبه قاره هند بود و با آن سرزمین بسیار وسیع و کهن، فراز و نشیب دوران آغازین و پیش از تاریخ و تاریخی را تا 1947گذراند. نگاهی به جغرافیای سیاسی شبه قاره هند (شامل کشورهای هند، پاکستان و بنگلادش) مشخص می کند که شکل ظاهری هند، مثلث بزرگی است که هرچه از یخبندان­ های ابدی کوه­های هیمالیا رو به جانب گرمای مداوم سیلان (سریلانکا) پائین می­رود، تنگ­تر می ­شود.

مناسبات دو کشور ایران و پاکستان پس از استقلال پاکستان

روابط ایران و پاکستان با استقلال پاکستان در سال 1947 (1326 شمسی) آغاز شد. ایران نخستین کشوری بود که استقلال پاکستان را به رسمیت شناخت و در آبان همان سال سفارت خود را در کراچی افتتاح کرد. این روابط اولیه بر اساس اشتراکات فرهنگی، مذهبی و جغرافیایی بنا شد و به مرور زمان در قالب ائتلاف‌های منطقه‌ای و بین‌المللی تقویت یافت.

مطالعات ایرانی و ایران شناسی در پاکستان

ایران شناسی در پاکستان پیرو ایران شناسی در هند نیز هست. هنگامی که از ایران شناسی در شبه قاره هند صحبت می شود باید به کل یکپارچه و عوامل کلی تاثیر گذار بر روند ایران شناسی در شبه قاره هند توجه کرد. عوامل تاثیر گذار در ایران شناسی در شبه قاره هند عبارتند از: الف) پیشینه تاریخی و فرهنگی مشترک ب) نفوذ اسلام در شبه قاره هند ج) نفوذ زبان و ادبیات فارسی در آن سرزمین د) گره خوردگی حوادث تاریخی دو سرزمین. در این مدخل به معرفی مراکز و نهادهای ایران شناسی از جمله، انستیتو مطالعات آسیای میانه و غربی (دانشگاه کراچی)، اتاق ایران ‌شناسی در دانشگاه فنی و مهندسی سید احمدخان، اتاق‌ ایران شناسی در دانشکده اسلامیه کوپر رود - لاهور،اتاق ایران ‌شناسی در دانشگاه نومل پاکستان، اتاق ایران شناسی در راولپندی، اتاق ‌ایران شناسی در دانشکده دولتی لاهور پاکستان، اتاق ‌ایران شناسی در گاورمنت کالج دانشگاه فیصل آباد - ایالت پنجاب پاکستان، اتاق ‌ایران شناسی و آزمایشگاه زبان فارسی در دانشگاه بانوان لاهور، انجمن ‌ایرانیان، انجمن ادبیات ‌ایران، انجمن ادبی پاکستان و ‌ایران (پرشین آکادمی)، انجمن فارسی بلتستان، انجمن فارسی بلوچستان، سندی ادبی بورد، انجمن‌ ایران شناسی (دانشگاه پنجاب)، انجمن دوستی پاکستان و ‌ایران (لاهور)، خانه های فرهنگ ایران در پاکستان، انجمن حمایت اسلام (لاهور)، انستیتو امور بین‌المللی پاکستان (کراچی)، انستیتو مرکزی تتبعات اسلامی (کراچی)، انجمن مطالعات تاریخی پاکستان (کراچی)، انجمن فرهنگی‌ ایران و پاکستان (کراچی و لاهور)، پنجابی ادبی آکادمی‌ (لاهور)، انستیتو مطالعات آسیای میانه و غربی (دانشگاه کراچی)، موقوفه دیالمینگ کالج (لاهور)، اقبال آکادمی ‌پاکستان (لاهور)، سازمان علوم اردو(لاهور)، مجلس ترقی ادب (لاهور)، بزم اقبال (دانشکده دولتی کویته)، انجمن عربی و فارسی دانشگاه پنجاب، انجمن فارسی گاورمنت کالج لاهور، اداره تحقیقات پاکستان (دانشگاه پنجاب)، مجلس فارسی (کویته)، انجمن دوستداران‌ ایران (کراچی)، بزم سخن (پیشاور)، سازمان فارسی(راولپندی)، انجمن فرهنگی پاکستان و ‌ایران(کراچی) و مرکز تحقیقات فارسی ‌ایران و پاکستان پرداخته شده است.

واژه‌های فارسی در زبان رایج پاکستان

مطالعه واژه‌های فارسی در زبان اردو و دیگر زبان‌های رایج پاکستان، بخشی مهم از پژوهش‌های زبان‌شناسی تاریخی و تماس زبانی است که به‌خوبی نشان می‌دهد چگونه یک زبان می‌تواند نه‌تنها ساختار واژگانی، بلکه لایه‌های فرهنگی و معنایی زبان دیگر را دگرگون سازد‌. در این حوزه، زبان فارسی طی چندین سده با زبان‌های محلی شبه‌قاره، به‌ویژه اردو، در تعامل بوده و صدها واژه بنیادین و اصطلاح تخصصی را به آن‌ها منتقل کرده است‌. اهمیت این مطالعه، هم در شناخت سیر تحول اردو و هم در تحلیل پیوندهای فرهنگی و هویتی نهفته است که امروزه نیز در گفتار، نوشتار و ادبیات پاکستان به حیات خود ادامه می‌دهد‌.

محمدباقر

محمدباقر(تولد1910م- وفات1993م.) نویسنده، پژوهشگر، استاد ممتاز زبان و ادبیات فارسى و رئیس پیشین بخش فارسى دانشکده خاورشناسى دانشگاه پنجاب لاهور.

ظهورالدین احمد

استاد ظهورالدین احمد در ۱۳ اکتبر ۱۹۱۳ میلادی در امرتسر چشم به جهان گشود و در ۱۴ فوریه ۲۰۱۴ در لاهور، مرکز عهده فعالیت خود بدرود حیات گفت. مجلدات اول و دوم از تاریخ ادب را پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران با ترجمه و تحشیه دکتر شاهد چوهدری به زیور طبع آراست و ترجمه مابقی مجلدات را براساس چاپ اردویی آن در سلسله انتشارات اداره تحقیقات دانشگاه پنجاب لاهور، آماده چاپ کرد.

الطاف حسین حالی

خواجه الطاف حسین فرزند خواجه ایزدبخش، در پانی­پت در شهرستان کرنال از ایالت هریانه در 1253 ق/ 1837م زاده شد. وی شاعر، منتقد و نویسنده فارسی­ نویس شبه قاره بود و تبارش به صحابی معروف ابوایوب انصاری می ­رسید.

حافظ محمود شیرانی

حافظ محمود شیرانی (تونک ۱۸۸۰ـ ۱۹۴۶) پژوهشگر، زبان‌شناس، تاریخ‌نگار، شاعر و فارسی‌پژوه شبه‌قاره. برای تحصیل زبان انگلیسی به جودهپور رفت و پس از آن در دانشکدۀ خاورشناسی لاهور به تحصیل زبان و ادبیات فارسی پرداخت. در ۱۹۰۴ برای تحصیلات عالی در رشتۀ حقوق به انگلستان رفت، اما آن را ناتمام رها کرد و همنشینی او با اقبال لاهوری موجب علاقه‌اش به پژوهش در زمینۀ زبان‌ها و دانش‌های خاوری شد.

مولوی محمد شفیع

مولوی محمد شفیع (1883- 1963م)، از اساتید زبان‌شناسی و ایران‌شناسی پاکستانی و مسلط بر زبان‌های فارسی و عربی بود. پروفسور مولوی محمد شفیع در 6 آگوست 1883م در قصبه کسور در ایالت پنجاب متولد شد. تحصیلاتش را در همانجا گذراند و در سال 1905 وی کارشناسی خود را در رشته ادبیات انگلیسی از دانشگاه پنجاب به پایان رساند و سپس کارشناسی ارشد خود را در رشته ادبیات عرب به پایان رساند. در سال 1906، وی در گروه آموزش به عنوان استاد دوم در مدرسه عادی، لاهور و بعداً به عنوان بازرس مدارس کار کرد.

علامه محمد اقبال

تاریخ ولادت علامه محمد اقبال از روی‌ قرائن‌ به‌ اختلاف‌ سال‌های‌ ۱۸۷۰-۱۸۷۲م و ۱۸۷۵-۱۸۷۷م‌ دانسته شده است. وی ولادت خود را رساله دکتریش 3 ذیقعده 1294 ق در شهر سیالکوت پنجاب ذکر کرده است. وی فرزند شیخ نورمحمد بود که در سیالکوت دوزندگی داشت. اقبال در سیالکوت زبان­ های فارسی و عربی را آموخت و با مقدمات علوم اسلامی و معارف قرآنی آشنا شد و در مدرسه مبلغان مسیحی اصول و مبادی علوم جدید آموخت و نزد پدرش‌ شیخ‌ نورمحمد، با آنکه‌ پیشه دوزندگی داشت، اوقات‌ خود را در مصاحبت‌ اهل‌ سلوک‌ می‌گذراند و با شعر و ادب عرفانی و خصوصاً به‌ شیخ‌ِ اکبر، محیی‌الدین‌ ابن‌ عربی‌ ارادت‌ تمام‌ داشت‌ و در خانه‌ کتاب‌های‌ فصوص‌ الحکم‌ و فتوحات‌ مکیه‌ را مطالعه‌ می‌کرد.

غلام سرور

مولانا حکیم غلام سَروَر فرزند مفتی غلام محمد فرزند رحیم ­الله قریشی اسدی هاشمی، در 1244ق/ 1837م در لاهور زاده شد. وی دانشمند دینی، عارف سهروردی، پزشک، شاعر، تاریخ ­نگار و تذکره نویس شبه قاره و استاد زبان فارسی بود.

ساجدالله تفهیمی

ساجدالله فرزند محمد عظمت ­الله، اهل پانی پت، (زاده 1941م/ درگذشت 2021م)، استاد زبان و ادبیات فارسی پاکستان در دانشگاه جامع کراچی بود. وی در همان دانشگاه تحصیلات عالی خود را آغاز کرد و از همانجا موفق به دریافت درجه دکتری در زبان و ادبیات فارسی شد و به استخدام آن دانشگاه درآمد و تا پایان عمر در گروه زبان و ادبیات فارسی آن دانشگاه به پرورش دانشجویان پرداخت.

وزیرالحسن عابدی

سید محمد خورشید احسان مشهور به وزیرالحسن عابدی در 1915 م. در بجنور زاده شد و در 1980م در شهر لاهور دیده از جهان فروبست. وی در خانواده ­ای ادب دوست دیده به جهان گشود و خود بعد از گذراندن دوره ­های آموزشی و دانشگاهی، ادیب و فارسی ­پژوهی مشهور شد.

چَچ‌نامه

چَچ‌نامه یا فتح‌نامه سِند کتابی در تاریخ سِند فتح آن سرزمین به دست مسلمانان است که در سالهای آغازین سده هفتم هجری قمری به قلم علی بن حامدبن ابی‌بکر الکوفی بر اساس متن کهن‌تری که به زبان عربی بود، به فارسی ترجمه و تالیف شده است. موضوع کتاب «چچ‌نامه»، تاریخ منطقه سند در دوران پیش از اسلام و فتح این منطقه به دست اعراب مسلمان است. این کتاب افزون ‌بر ارزش تاریخی، به لحاظ ادبی نیز جایگاه بلندی دارد.

مکلی نامه

مکلی نامه، نسخه خطی ارزشمندی است به زبان فارسی و درباره تاریخ سند و ذکر به خاک سپرده شدگان کوه مَکلِی و سرگذشت عرفای سند تا زمان فوت مؤلف آن، میرعلیشیر قانع تتوی ( ۸۴۴ - ۹۰۶ ق).

میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی

میرنظام‌الدین علی‌شیر نوایی (زاده ۸۴۴ ‍ق در هرات - درگذشته۹۰۶ ق) شاعر، دانشمند و سیاستمدار  برجسته روزگار فرمانروایی تیموریان و معاصر سلطان حسین بایقرا (۸۴۴ –۹۱۱ ق) بوده است.

میرزا مهدی پویا

میرزا مهدی پویا معروف به آقا پویا (1900-1973م/ 1317- 1393ق) عالم و مبلغ شیعی در شبه قاره هند و یكی از مفسران‌ و قرآن‌ پژوهان‌ ایرانی است كه‌ بیشتر عمر خود را در دو كشور هند و پاكستان‌ گذرانید. وی‌ در میان‌ مسلمانان‌ و به‌ویژه‌ شیعیان‌ این‌ منطقه‌ از شهرت‌ بسیار برخوردار بوده‌ است. وی كه‌ بیشتر آثار قرآنی خود را به‌ دو زبان‌ انگلیسی و اردو نگاشته‌ است، بیشترین‌ شهرت‌ خود را مدیون‌ مقدمه‌ و پاورقیزهای تفسیریای است‌ كه‌ بر ترجمهِ‌ انگلیسی قرآن، اثر میراحمدعلی نوشته‌ است.‌ وی در سال‌ 1317 هجری قمری (1900 میلادی) در شهر یزد متولد شد.

جاوید اقبال

جاوید اقبال ( 5 اکتبر 1924- 3 اکتبر 2015م)، قاضی بازنشسته پاکستانی و فرزند «علامه محمد اقبال»، به علت سکته قلبی در سوم اکتبر ۲۰۱۵ در گذشت. او، فیلسوف پاکستانی و قاضی ارشد دادگاه عالی پاکستان بود. جاوید اقبال در سطح بین المللی به دلیل انتشارات تحسین برانگیز خود در مورد فلسفه حقوق و فلسفه نوین اسلامی در مجلات بین المللی و ملی شناخته شده بود. وی فرزند شاعر و فیلسوف محمد اقبال بود که الهام بخش جنبش پاکستان محسوب می ­شد.

عفان سلجوق

دکتر عفان سلجوق (1320- 1403ش/ 1943- 2023م)، در شهر حیدرآباد دکن (هند)، از خانواده ­ای سرشناس و مذهبی بود. یکی از نیاکان او به نام مولانا شجاع ­الدین مؤلف کتاب کشف ­الخلاصه، از صوفیان برجسته دکن بشمار می ­رفت. خانواده وی بعد از تشکیل کشور پاکستان به کراچی کوچیدند.

دانشگاه زنان فاطمه جناح

دانشگاه زنان فاطمه جناح (Fatima Jinnah Women University)، در سال 1998 تأسیس شد. یک موسسه آموزش عالی دولتی غیرانتفاعی است که در محیط شهری کلانشهر راولپندی (محدوده جمعیت 1,000,000-5,000,000 نفر) پنجاب واقع شده است. این موسسه همچنین دارای یک پردیس شعبه در سیالکوت می باشد.

سیدضیاء جعفری

سید عنایت علی شاه فرزند میر مرتضی از شاعران فارسی گوی پاکستان در سده بیستم میلادی بود. وی از ایرانی­ تباران پاکستانی است. نیای بزرگ وی به تام میر گنج­ بخش از مردم سبزوار بود که بعد از مدتی به کابل رفت و در آنجا درگذشت.

سید محمد شاه برق کوهاتی

سید (آغا) محمد شاه برق کوهاتی، در 1275ش/ 1896م در کوهات پاکستان زاده شد. خانواده وی با چندین واسطه به سید عبدالله شاه غازی (وفات: رجب 1099 ق/ 1688 م ) می ­رسد. وی تحصیلات خود را در کوهات به پایان برد و بعد از آن به مدت دو سال در لاهور شغل دولتی داشت و سپس به پیشاور رفت و تا 1965م خزانه­ دار دانشگاه پیشاور بود و در همان سال بازنشسته شد. وی در 1919م با همکاری "میرسید علیشاه" متخلص به سید شیرازی در کوهات، "انجمن ادبی بزم سخن" را پایه گذاری کرد.

میرزا رضا حسین همدانی

میرزا رضا حسین همدانی فرزند منشی مهدی حسین، از خاندان سید علی همدانی است که نیای وی با یارانش از همدان به کشمیر کوچید. میرزا رضا ایرانی تبار پاکستانی است که در پیشاور( 1415ق/ 1915م) زاده شد. وی فارسی پژوه و شاعر فارسی گوی پاکستانی است. وی در پیشاور بالید و پس از طی دوره های تحصیلی ابتدایی و درجه دانشنامه فارسی (که در آن زمان به منشی فاضل نامیده می­ شد) و سپس دانشنامه پشتو را از محضر حافظ کفایت حسین کسب کرد.

محمد انعام الحق کوثر

محمد انعام­ الحق فرزند غیاث ­الدین در 1310ش/ 1931م، در جالندهر در ایالت پنجاب شرقی در خانواده ­ای اهل علم و دوستدار زبان و ادبیات فارسی متولد شد. خواندن دیوان اشعار شاعران بزرگ ایران مانند مولانا، حافظ، سعدی و عرفی و دیگران در میان خانواده او متداول بود و این علاقه و شیفتگی به انعام ­الحق به ارث رسیده بود.

مولانا محمد حسین آزاد

مولانا محمد حسین آزاد مشهور به شمس ­العلما، فرزند آقا محمد باقر فرزند محمد اکبر فرزند محمد شریف فرزند آخوند محمد شکوه، در دهلی، در 1245 ق / 1830م زاده شد. داستان­ نویس، منتقد و روزنامه نگار، در خانواده­ ای روحانی و با فرهنگ شیعی که تبارشان به سلمان فارسی می ­رسید، زاده شد. نیاکانش از ایرانیانی بود که از همدان به کشمیر کوچیده بودند. پدرش محمد باقر از دانشوران و خطیبان برجسته و از پیشگامان روزنامه ­نگاری در شمال هند بود. آزاد به سفارش پدر در کالج فقه حنفی خواند.

صوفی غلام مصطفی تبسم

صوفی غلام مصطفی تبسم (1899م- 1978م)، شاعر اردو و فارسی گوی پاکستان، در شهر امرتسر (کشمیر هند) زاده شد. بعد از تشکیل کشور پاکستان در 1947م به ایالت پنجاب پاکستان مهاجرت کرد و در شهر لاهور اقامت گزید.

سید نیاز احمد ترمذی

سید نیاز احمد ترمذی بنیانگذار سازمان فارسی در شهر راولپندی پاکستان بود. وی شخصیتی فارسی دوست و ادب پرور و معرفت­خواه بود و مدت پانزده سال در گسترش زبان فارسی تلاش کرد.

سید سبط حسن رضوی

سید سبط حسن رضوی، فرزند سید یوسف حسین است. نیای وی سید محمد عباس و پدرش هر دو فقیه و پزشک و مدرس بودند. سیدحسن در 1329 ش از دانشگاه لکهنو دانشنامه ارشد زبان و ادبیات فارسی گرفت و یک چند مدیر انجمن مسلم در همان دانشگاه بود. پس از تشکیل کشور پاکستان در 1947م به پاکستان مهاجرت کرد و در کویته و سکهر و پس از آن در لارکانه اقامت گزید.

سائین احمد علی

شاعر و صوفی، از مردم هندکوه بود و به زبان مادری خویش صحبت می­ کرد. این زبان زبان ویژه مردم کوه نشین سلسله کوه ­های هیمالیای شمال هند و شمال پاکستان و سلسله کوه ­های هندوکش شمال شرق افغانستان است و بیش از ده میلیون تن گویشور در پاکستان و کشمیر و شمال هند و افغانستان دارد.

سید لعل شاه جگر کاظمی

سید لعل شاه جگر کاظمی فرزند غازی شاه، در 1877م در پیشاور زاده شد و در 1972م در همان­جا درگذشت. جگر، شاعر فارسی گو و صوفی­ مسلک و از یاران سائین بود. نسب وی به امام موسی کاظم (ع) می­ رسد. وی در اوان جوانی تمایل به شعر و شاعری داشت و در 1896م مدرسه را رها کرد و به دهلی رفت و در آنجا در محافل ادبی و شعر و شاعری  شرکت جست و به سرودن شعر فارسی آغاز کرد.

محمد حسین تسبیحی

دکتر محمدحسین تسبیحی، (تولد 1308 خورشیدی)،زاده خوانسار، پژوهشگر، فهرست‌نگار، از شاگردان استاد بدیع‌الزمان فروزانفر، نویسنده آثار متعدد و مصحح ده ­ها نسخ خطی و کتاب­های ادبی و تاریخی و عرفانی و دیوان شعر. محمدحسین تسبیحی، در سال ۱۳۳۰ش، پس از اتمام سربازی، با گواهی‌نامه اکابری که از ارتش گرفته بود، برای شروع بکار در اداره پست برای شغل پستچی پذیرفته ‌شد و پس از آن در ۲۶سالگی، ‌شروع به تحصیل از کلاس اول ابتدایی ‌کرد و به مدت چهار سال موفق به اخذ دیپلم ادبی ‌شد. پس از آن وارد دانشگاه تهران ‌شد و کارشناسی ادبیات فارسی ‌گرفت و در سال ۱۳۴۶ش، برای دبیری ادبیات فارسی، در دبیرستان دریانی خوانسار، پذیرفته ‌شد. وی پیوسته مطالعه و تحقیق ‌می ­کرد و از همان تاریخی که وارد خوانسار شد، شروع کرد به مطالعه آداب و رسوم و فرهنگ مردم خوانسار. در دانشگاه تهران از محضر بزرگان و استادان زبان و ادبیات فارسی مانند استاد عبدالعظیم غریب، استاد جلال­ الدین همایی، استاد بدیع­الزمان فروزانفر، استاد سعید نفیسی، دکتر محمد معین، دکتر خطیبی و...تحصیل کرد.

ممتاز حسن‌ احسن

ممتاز حسن احسن، در 6 اوت 1907م در روستای تِلوندی موسی خان از روستاهای شهر گجرانواله در ایالت پنجاب پاکستان، در خانواده­ای مسلمان و فرهنگی زاده شد. خانواده وی از بزرگان و ادیبان و شاعران و نویسندگان پنجاب و شبه قاره بودند. مادرش فارسی­دان و سرمشق زنان عصر خویش بود.

محمدحسین مشایخ فریدنی

دکتر محمدحسین مشایخ فریدنی، در 1291 خورشیدی، در تهران (محله عودلاجان) زاده شد. وی فرزند محمد باقر (از علماى معقول و منقول و از مدرسان تهران) بود. ابتدا در محضر پدر خود مقدمات علوم دینى را فراگرفت و در کنار آن به تحصیل علوم جدید در دبستان ترقى و سپس دبیرستان پهلوى نیز همت گماشت. در سال 1309 بعد از اتمام دوره‏ ى اول متوسطه وارد دوره ادبى دارالفنون شد و زیر نظر استادان مشهوری مانند حبیب یغمایى، جلال ‏الدین همایى، نصرالله فلسفى، شیخ محمدحسین فاضل تونى، احمد بهمنیار و على‏ اکبر سیاسى تربیت شد.

عمر داوود پوتا

عمر داوود پوتا فرزند محمد در 25 مارس 1896م در روستای دادو در ایالت سند زاده شد. وی شاعر، مترجم، نویسنده و از ایران­شناسان مشهور پاکستانی بود. ابتدا به شهر لارکانه رفت و به تحصیل پرداخت و سپس به نوشهر و فیروز کوچید و در آخر به کراچی رفت و دوره­ های تحصیلی خود را به پایان برد و در مؤسسه فرهنگی مسلمانان سِند درس خواند بعد از آن کارشناسی ارشد زبان و ادبیات فارسی و بهمراه آن زبان و ادبیات عرب را با درجه عالی دریافت کرد و موفق به مدال طلا شد و در 1924م با هزینه دولت پاکستان به دانشگاه امانوئل کمبریج اعزام شد و به درجه دکتری نائل آمد.

پیر حسام الدین راشدی

پیر حسام ­الدین راشدی (1329- 1401ق/ 1911- 1982م)، ادیب، مورخ و ایران­شناس پاکستانی. او فرزند پیرسید محمدحامدشاه راشدی بود و در سال 1329ق/ 1911م، در روستای بهمن، از توابع لارکانه سند، به دنیا آمد و در کراچی بالید. نسب او به سید محمد راشد روضه واله (1171-1234)، عارف اهل سند و مؤلف فرهنگ «جمع الجوامع»، می‌رسد و اصل آن‌ها از خاندان سادات واسط بود.

میان محمدنواز شریف

میان محمدنواز شریف فرزند محمد شریف در 25 دسامبر 1949 در لاهور زاده شد. خانواده وی زمیندار و صاحب کارخانه­ هایی بودند و از همان آغاز نوجوانی محمد شریف بهمراه برادر دیگرش شهباز شریف مسئولیت مستقلات پدر را برعهده گرفتند.

ایرانیان و ایرانی تباران در پاکستان

ایرانیان بسیاری در طول تاریخ شبه قاره هند به دلایل سیاسی و گاه اجتماعی و فرهنگی و گاه بخاطر تجارت یا دعوت رسمی دربارهای شاهان مسلمان شبه قاره، مانند دوره بلند مدت تیموریان هند (1526- 1857م)، و آن بخش از آن کشور پهناور که امروزه پاکستان نامیده می­شود، از ایران به آن کشور هجرت کرده و مورد استقبال مردمان آن سامان قرار گرفتند. آنان نقش بسیار بزرگی در تاریخ آن سرزمین بازی کرده ­اند. در پاکستان، بیشترین مهاجران ایرانی مربوط به اقوام پارسی (زردشتیان ایران)، فارسی (ایرانیان مسلمان از شهرهای یزد، کرمان، اصفهان، شیراز، خراسان، تهران و...)، پشتون و بلوچ (ایرانیان شیعه و اهل سنت) بوده­اند. در دوره ­های گونه­ گون تاریخی، به دعوت دربار شاهان شبه قاره، بسیاری از شاعران، ادیبان، حکیمان، هنرمندان، نویسندگان، سرداران و بازرگانان به شبه قاره و بخصوص بخش غربی آن – پاکستان امروزی- رفتند و فرزندان و نوادگان و نبیرگان آنان هنوز با پاسداشت فرهنگ ایرانی و آشنا به زبان فارسی و محلی خود به زندگی در آن سرزمین مشغولند.

محمد علی جناح

محمدعلی‌ جِناح معروف‌ به‌ قائد اعظم‌ (۱۸۷۶-۱۹۴۸م ) رهبر جنبش‌ استقلال‌ و بنیان‌‍‌گذار پاکستان بود. وی از سال ۱۹۰۶م وارد عرصه سیاست هند شد و به عضویت کنگره ملی، شورای قانون‌گذاری و حزب مسلم لیگ این کشور درآمد. او برای وحدت مسلمانان و هندوها تلاش می‌کرد؛ اما درگیری مسلمانان و هندوها او را مجاب کرد تا براساس نظریه دو ملت اقبال لاهوری، طرح کشور مستقل پاکستان را به تصویب برساند.

ذوالفقار علی بوتو

ذوالفقار علی بوتو، از خانواده­ای ایرانی الاصل، از بلوچ­های بلوچستان ایران، در 5 ژانویه 1928م، در یک خانواده اشرافی راجپوت، که مسلمان شده بودند، زاده شد  .وی محبوب­ترین نخست وزیر پاکستان از سال تاسیس پاکستان تا امروز بوده است.

آقا خان چهارم

آقاخان چهارم (کریم آقا خان)- شاه کریم ­الحسینی (متولد 13 دسامبر 1936م)، مشهور به کریم آقاخان، فرزند ارشد شاهزاده علی­خان (1911- 1960م) است. وی امام حاضر فرقه اسماعیلیه (فرقه نزاری) است که بعد از پدر بزرگش سلطان محمد شاه آقاخان سوم، در سن 20 سالگی و در 11 ژوئیه 1957م به امامت رسیده است. وی چهل و نهمین امام این فرقه است و فارغ­ التحصیل دانشگاه هاروارد در رشته تاریخ اسلام است.

نصرت بوتو

نصرت بوتو در23 مارس 1929 م. برابر با 1307 خورشیدی، در اصفهان زاده شد. خانواده وی از سرشناسان و بازرگانان ایرانی و از خاندان کُرد جلالی بود. دلیل رفتن وی به پاکستان مشخص نیست؛ بنظر می­رسد برای فعالیت های تجارتی به کراچی، که از بنادر مهم و تجاری پاکستان بوده است، به آنجا رفت و آمد می ­کرده است.

بی نظیر بوتو

بی ­نظیر بوتو (1953- 2007م.)، فرزند ارشد ذوالفقار علی بوتو، از مادری ایرانی، از معروف­ترین چهره­ های سیاسی پاکستان و از بانوان سرشناس جهان بود. وی با حزب مردم پاکستان به قدرت رسید و نخستین بانوی مسلمان و شیعی در جهان بود که به مقام نخست وزیری رسید.

بلاول بوتو زرداری

بلاول، نخستین  فرزند بی ­نظیر بوتو و آصف علی زرداری است. وی در 21 سپتامبر 1988م در کراچی بدنیا آمد. وی تحصیلات ابتدایی را (در زمانی که مادرش بی­نظیر در دبی سکونت داشت) در دبی گذراند و سپس به لندن رفت و برای تحصیل در رشته تاریخ وارد دانشگاه آکسفورد شد.

سید یوسف رضا گیلانی

سید یوسف رضا گیلانی، در 19 خرداد 1331 خورشیدی/ 9 ژوئن 1952میلادی، در کراچی، ایالت سِند پاکستان زاده شد. وی از نوادگان ابومحمد عبدالقادر گیلانی از عرفای بزرگ سده پنجم و ششم قمری است. عبدالقادر گیلانی از عرفای بزرگ ایرانی و از مردم صومعه­ سرای استان گیلان در سده­ های پنجم و ششم هجری است. سید یوسف رضا گیلانی نامزد حزب مردم پاکستان بود و روز دوشنبه بیست و دوم مارس ۲۰۰۸ (سوم فروردین ۱۳۸۷) نخست وزیر پاکستان شد.

ابو محمد عبدالقادر گیلانی

از ایرانیانی که اولاد و احفاد او در پاکستان از خانواده ­های بزرگ و مشهور هستند، ابو محمد عبدالقادر گیلانی یا جیلانی است. ابومحمد، در یکم رمضان 471ق/ 22 اسفند 457 ش/ مارس 1078م، در روستای پشتیر یا به قولی نیف، یا نایف، در حوالی صومعه ­سرا، از توابع استان گیلان، در زمان سلجوقیان ( 1037- 1157 م/ سده پنجم تا ششم هجری قمری ) در خانواده های مسلمان و متدین زاده شد. پدرش موسی جنگی دوست فرزند عبدالله گیلانی و مادرش فاطمه ام­الخیر دختر عارف مشهور سید عبدالله صومعه ­ای از مشایخ بزرگ گیلان بود. نسب عبدالقادر را از طرف پدری به سادات نسل "حسن بن مثنی" و از جانب مادر به امام جعفر صادق علیه السلام می­ رسانند.

تقسیمات کشوری پاکستان

راولپندی

نام شهری در ایالت پنجاب به فاصله 5 کیلومتری اسلام ­آباد و پایتخت پاکستان بعد از کراچی. نام راولپندی منتسب به دریاچه راول و پندی به معنای روستا است. این ناحیه در زمان هخامنشیان جزو سرزمین گندارای باستانی و در قلمرو هخامنشیان بود.

پیشاور

پیشاور یا پشاور، نام شهری کهن در پاکستان و مرکز ایالت سرحد شمال غربی این کشور است. نام این شهر باستانی در متابع تاریخی و جغرافیایی به نام ­های برشاور، یارشاور، پوروشاپورا و بگرام باستانی آمده است. این شهر در فاصله 174 کیلومتری غرب پایتخت (اسلام ­آباد) بر سر راه اصلی پایتخت به کابل و در حدود 20 کیلومتری مشرق دره خیبر قرار گرفته است.

کراچی

کراچی بزرگ­ترین شهر بندری جمهوری اسلامی پاکستان و نخستین پایتخت و مرکز سیاسی بعد از استقلال پاکستان بوده است. هم اکنون مرکز ایالت سند است. این شهر در ناحیه جنوب شرقی پاکستان بر کرانه­ ی دریای عرب واقع شده و در شمال غربی دلتای رود بزرگ سند قرار گرفته است.

کویته

کویته نام شهر و مرکز ایالت بلوچستان است. این شهر از دیرباز به خاطر کوه‌ها و چراگاه‌هایش در تضاد نسبی با دشت‌های خشک غرب منطقه قرار داشته‌است. در عصر مفرغ، مردمی از تخت سلیمان برآمدند و تعداد زیادی در کویته مستقر شدند. نام کویته و نام پیشین آن، "شالکوت"، هر دو با معنی قلعه همراه است زیرا این شهر بین کوه ها قرار گرفته و حالت قلعه ­ای در میان کوه های اطراف شهر دارد.

تهته

تهته/ تهتّه، نام یکی از شهرهای ایالت سند در پاکستان است و در جنوب این ایالت قرار دارد و مشتمل بر منطقه­ ای لم یزرع و کوهستانی در شمال و منطقه باتلاقی دلتای رود سِند در حموب است. تهتّه واژه­ای سندی به معنای کنار رودخانه است. شغل بیشتر اهالی این شهر کشاورزی و جنگلداری و ماهیگیری است و پرورش شتر نیز رایج است.

دیپلماسی عمومی پاکستان

دیپلماسی عمومی، تلاشی استراتژیک از سوی دولت‌ها برای برقراری ارتباط مستقیم با مردم کشورهای خارجی به منظور پیشبرد منافع ملی، ایجاد روابط و شکل‌دهی به ادراک بین‌المللی است. این رویکرد در دنیای به هم پیوسته امروز، که در آن افکار عمومی می‌تواند به طور قابل توجهی بر تصمیمات سیاست خارجی و روابط بین‌الملل تأثیر بگذارد، به طور فزاینده‌ای اهمیت یافته است. برای پاکستان، دیپلماسی عمومی به عنوان ابزاری حیاتی برای مقابله و مقابله با برداشت‌های منفی مرتبط با تروریسم و بی‌ثباتی که وجهه بین‌المللی این کشور را خدشه‌دار کرده است، ظهور کرده است.

خط فارسی در پاکستان

خط و زبان فارسی در قلمرو امروزین پاکستان، برآیند چندین سده دادوستد فرهنگی و سیاسی میان ایران و شبه‌قاره است. این پیوند از روزگار لشکرکشی‌های غزنویان به لاهور و سند آغاز شد، در دربار سلاطین دهلی تثبیت گردید و در عصر تیموریان بزرگ هند به اوج شکوفایی رسید. تا نیمه سده نوزدهم میلادی، فارسی زبان دیوانی، علمی و فرهنگی در ایالت‌های سند و پنجاب بود و حتی پس از تغییر سیاست‌های زبانی در دوره استعمار، حضور آن در خوشنویسی، محافل ادبی و آموزش دانشگاهی در پاکستان امروزی ادامه یافت.

خوشنویسی فارسی در پاکستان

مطالعه خوشنویسی فارسی در محدوده جغرافیایی‌ای که امروزه به‌عنوان کشور پاکستان شناخته می‌شود، مستلزم درک پیوستگی تاریخی و فرهنگی این ناحیه با کلّیت شبه‌قاره هند است؛ چرا که مرزهای سیاسی کنونی، حاصل تحولات مدرن قرن بیستم‌اند و نمی‌توان آن‌ها را بر سیر تاریخی هنر و فرهنگ پیشین تحمیل کرد. خوشنویسی فارسی در شبه‌قاره، به‌مثابه یکی از جلوه‌های هنری تلفیقی، در بستر تعامل تمدن ایرانی با پویایی‌های فرهنگی جنوب آسیا، از قرن دوازدهم میلادی و هم‌زمان با گسترش اسلام در این منطقه، آغاز به شکوفایی کرد. در طول قرون وسطی، سلسله‌های حاکم—از غزنویان و سلاطین دهلی تا امپراتوری مغول—نقش بنیادینی در حمایت، ترویج و نهادینه‌سازی این هنر ایفا کردند. سفارش نسخه‌های خطی، تزئینات معماری، و نگارش متون مذهبی و ادبی در خطوطی چون نسخ، ثلث و نستعلیق، نه‌تنها بیانگر ذوق هنری و گرایش‌های زیبایی‌شناختی درباریان بود، بلکه بازتابی از اقتدار سیاسی و هویت فرهنگی جهان‌وطنی آنان نیز محسوب می‌شد.

نیز نگاه کنید به

روسیه در یک نگاه؛ کانادا در یک نگاه؛ کوبا در یک نگاه؛ تونس در یک نگاه؛ مصر در یک نگاه؛ لبنان در یک نگاه؛ ژاپن در یک نگاه؛ سنگال در یک نگاه؛ تایلند در یک نگاه؛ آرژانتین در یک نگاه؛ فرانسه در یک نگاه؛ اسپانیا در یک نگاه؛ مالی در یک نگاه؛ ساحل عاج در یک نگاه، سودان در یک نگاه؛ اردن در یک نگاه؛ قطر در یک نگاه؛ سیرالئون در یک نگاه؛ اتیوپی در یک نگاه؛ سوریه در یک نگاه؛ اوکراین در یک نگاه؛ آفریقای جنوبی در یک نگاه؛ ترکیه در یک نگاه؛ یمن در یک نگاه؛ عربستان سعودی در یک نگاه

گردآورنده

آتنا حمیدیان