یمن در یک نگاه

یمن کشوری است که از شمال به عربستان سعودی، از شرق به عمان، از جنوب به خلیج عدن و از غرب به دریای سرخ محدود است. مساحت این کشور تقریبا ۵۳۶/۸۶۹ کیلومتر مربع است. ساختار جامعه در یمن قبیله‌ای است. مردم یمن از اقوام سامی و عرب قحطانی هستند. عرب قحطانی مادر و ریشه عربیت است که عرب‌ها را بدان منسوب می‌دانند.

دین رسمی

دین رسمی یمن، اسلام است. اکثر جمعیت این کشور مسلمان هستند. حدود ۳۰٪ مسلمانان، شیعیان زیدی مذهب و بقیه شافعی مذهب هستند. تعداد کمی شیعه اسماعیلی مذهب و نیز شمار کمی از شیعه دوازده امامی نیز در یمن ساکن هستند. تعداد اندکی هندو و مسیحی نیز در یمن زندگی می کنند.

جغرافیای انسانی یمن

یمن کشوری است که با ساختار جمعیتی پویای خود، نقش مهمی در تحولات منطقه‌ای ایفا می‌کند. این کشور نه‌تنها تحت‌تأثیر روندهای داخلی رشد جمعیت، بلکه در تعامل مستقیم با عوامل جغرافیایی و مهاجرتی نیز قرار دارد. موقعیت جغرافیایی خاص یمن، شامل مناطق کوهستانی، سواحل گسترده و بیابان‌های وسیع، بر توزیع و پراکندگی جمعیت آن اثرگذار بوده است. از سوی دیگر، مهاجرت داخلی و خارجی در طول سال‌های گذشته نقش تعیین‌کننده‌ای در تغییر بافت جمعیتی این کشور داشته است.

جریان‌های ادبیات فارسی در یمن

ادبیات فارسی، به‌عنوان یکی از ارکان معرفتی تمدن اسلامی، فراتر از مرزهای جغرافیایی ایران، در جوامع عربی نیز ردپایی ماندگار برجای نهاده است. یمن، باوجود موقعیت خاص مذهبی و زبان‌شناختی‌اش، در سده‌های میانه و پس از آن، میزبان جریان‌هایی متنوع از حضور زبان و ادبیات فارسی بوده است؛ جریان‌هایی که نه فقط در قالب متون دیوانی، بلکه در بسترهای مردمی، شفاهی و تفسیری نیز بازتاب یافته‌اند. این مقاله با رویکردی تاریخی–تحلیلی، به شناسایی و تبیین لایه‌های این جریان‌ها در حوزه‌های مختلف می‌پردازد؛ از تألیف فرهنگ‌نامه‌های چندزبانه در ساختار دیوان‌سالاری رسولیان گرفته تا ورود مفاهیم عرفانی فارسی به متون زیدی و همچنین حضور استعاره‌های ایرانی در شعر شفاهی جنوب عربستان. هدف، ترسیم فرایندهای تأثیر، انتقال، تحول و تداوم زبان و ادبیات فارسی در فضای زبانی و فرهنگی یمن است—فرایندهایی که گاه با حمایت سیاسی و فرهنگی همراه بوده و گاه در شرایط بحران و فراموشی قرار گرفته‌اند. براین‌اساس، مقاله حاضر باتکیه‌بر شواهد تاریخی، زبان‌شناسی، نسخه‌پژوهی و مردم‌نگاری، سیر پویای این جریان‌ها را بررسی می‌کند.

ادبیات فارسی در کتابخانه‌های یمن

حضور ادبیات فارسی در یمن حاصل پیوندهای دیرینه تاریخی، مذهبی و علمی میان ایران و یمن است. این ارتباطات که از دوره‌های پیشااسلامی آغاز شده، در قرون میانه با گسترش روابط تجاری، مهاجرت علما و تبادل متون دینی و ادبی، عمق بیشتری یافت. در متون کلاسیک فارسی، از جمله شاهنامه فردوسی، یمن با نام‌هایی چون «هاماوران» یاد شده که نشان‌دهنده جایگاه این سرزمین در تخیل تاریخی ایرانیان است.

ادبیات فارسی در رسانه‌ها و فضای مجازی در یمن

با گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی، فضای مجازی به بستری مناسب برای ترویج ادبیات فارسی تبدیل شده است. شبکه‌های اجتماعی مانند فیس‌بوک و توییتر به کاربران یمنی این امکان را می‌دهند که آثار ادبی فارسی را به اشتراک بگذارند و درباره آن بحث کنند. همچنین، وب‌سایت‌ها و بلاگ‌های مختلفی وجود دارند که به نقد و بررسی آثار ادبی فارسی می‌پردازند. جنگ و بحران‌های سیاسی اخیر در یمن باعث شده‌اند که بسیاری از فعالیت‌های فرهنگی تحت تأثیر قرار گیرند. اما با این حال، هنرمندان و نویسندگان یمنی همچنان به تولید محتوا ادامه می‌دهند و از طریق رسانه‌ها و فضای مجازی سعی می‌کنند صدای خود را به گوش جهانیان برسانند.

دانشجویان ادبیات فارسی در کشور یمن

سابقه تدریس زبان و ادبیات فارسی در یمن به سال 1997 برمی‌گردد. در آن زمان، استادان ایرانی مانند دکتر غلامحسین یوسفی، دکتر شاهرخ محمدبیگی، دکتر غلامحسین تمدنی و دکتر علی اوسط ابراهیمی اولین کسانی بودند که در دانشگاه صنعا زبان فارسی تدریس کردند. در سال 2007، رشته مستقل زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا افتتاح شد. اما به دلیل روابط سیاسی نامناسب میان ایران و یمن، این رشته در سال 2008 بسته شد. پس از تحولات سیاسی یمن در سال 2014، شرایط تغییر کرد و در سال 2016 تدریس زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا از سر گرفته شد.

دانشجویان ادبیات فارسی کشور یمن در دانشگاه‌های ایران

همکاری‌های علمی و دانشگاهی بین ایران و یمن از دهه‌های گذشته آغاز شده است. پذیرش دانشجویان یمنی در رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه‌های ایران بخشی از این همکاری‌های آموزشی و فرهنگی است. در سال 2009، دو کشور توافقنامه‌ای برای گسترش همکاری‌های علمی امضا کردند که شامل تبادل دانشجو و استاد بود. طبق این توافقنامه، ایران متعهد شد سالانه 24 بورس تحصیلی به دانشجویان یمنی اعطا کند که 15 مورد آن در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری بود. در سال‌های اخیر نیز مقامات دو کشور بر گسترش همکاری‌های دانشگاهی تأکید کرده‌اند. در سال 2021، سفیر یمن در ایران از علاقه‌مندی کشورش برای افزایش سطح همکاری‌ها به ویژه در زمینه دانشگاهی خبر داد. همچنین در سال 2022، رئیس سازمان امور دانشجویان ایران بر آمادگی این کشور برای پذیرش دانشجو از یمن در رشته‌ها و مقاطع مختلف تأکید کرد.

خدمات و فعالیت‌های نمایندگی‌های فرهنگی ایران در زمینه ادبیات فارسی در یمن

روابط فرهنگی ایران و یمن سابقه‌ای دیرینه دارد. پس از انقلاب ۱۳۵۷، سیاست فرهنگی بیرونی ایران بر پشتیبانی ساختاری از زبان و ادبیات فارسی در کشورهای منطقه—یمن—استوار شد و نمایندگی‌های سیاسی–فرهنگی ایران، همراه با نهادهای تخصصی، استوانه های اجرایی  این سیاست شدند. این مدخل بر «خدمات و فعالیت‌های مرتبط با زبان و ادبیات فارسی» در یمن تمرکز دارد و از روایت‌های سیاسی پرهیز می‌کند.

همکاری‌های میان مراکز ادبی، فرهنگی، علمی و دانشگاهی ایران و یمن در زمینه ادبیات فارسی

روابط ادبی ایران و یمن، دست‌کم از خلال یادکردها و تصویرهای یمن در متون و شعر فارسی، سابقه‌ای دیرینه دارد و در منابع پژوهشی معاصر نیز بازتاب یافته است؛ برای نمونه، کتابِ «یمن در شعر پارسی» نمونه‌ای از گردآوری و تحلیل این پیوندهای ادبی–فرهنگی در سنت فارسی است. این زمینه تاریخی در دهه‌های اخیر پشتوانه‌ای برای شکل‌گیری همکاری‌های نهادی و برنامه‌های مشترک فراهم کرده است.

آثار علمی برجسته تألیف شده در کشور یمن در زمینه ادبیات فارسی

در طول تاریخ، دانشمندان و ادیبان یمنی آثار ارزشمندی در زمینه زبان و ادبیات فارسی تألیف کرده‌اند که برخی از آنها به عنوان منابع مهم در این حوزه شناخته می‌شوند. با توجه به جستجوهای انجام شده، آثار علمی برجسته‌ای در زمینه ادبیات فارسی در یمن تألیف شده است که نشان‌دهنده اهمیت و جایگاه ادبیات فارسی در این کشور است.

ترجمه و نشر ادبیات فارسی در یمن

گرچه آشنایی یمنی‌ها با ادبیات فارسی سابقه‌ای طولانی دارد، اما ترجمه و نشر گسترده آثار فارسی به عربی در یمن عمدتاً از اواخر قرن بیستم میلادی آغاز شد. پیش از آن، برخی شاعران و ادیبان یمنی مانند عبدالله البردونی با ادبیات فارسی آشنا بودند و از آن تأثیر می‌پذیرفتند. ترجمه و نشر سازمان‌یافته آثار فارسی در یمن عمدتاً پس از انقلاب 1962 و به ویژه از دهه 1980 میلادی شکل گرفت.

انجمن‌ها و محافل ادبیات فارسی در یمن

حضور زبان و ادبیات فارسی در یمن به دوران پیش از اسلام باز می‌گردد. در دوره ساسانیان، یمن به مدت چند دهه تحت حاکمیت ایران قرار داشت و گروهی از سربازان و مقامات ایرانی در این کشور مستقر شدند که به "ابناء" معروف بودند. ین گروه با ازدواج با زنان عرب محلی، نسلی دو رگه را به وجود آوردند که در انتقال عناصر فرهنگی و زبانی ایرانی به جامعه یمن نقش مهمی ایفا کردند. پس از ظهور اسلام نیز روابط فرهنگی ایران و یمن ادامه یافت. در دوران اسلامی، یمن به یکی از مراکز مهم اسماعیلیه تبدیل شد و آثار متعددی به زبان عربی در این منطقه تولید شد که متأثر از اندیشه‌های ایرانی-اسلامی بود. این جریان فکری-فرهنگی زمینه‌ساز آشنایی بیشتر یمنی‌ها با زبان و ادب فارسی گردید. در دوران معاصر، با گسترش روابط سیاسی و فرهنگی ایران و یمن، زمینه برای حضور جدی‌تر زبان و ادبیات فارسی در این کشور فراهم شد. این حضور که ریشه در روابط تاریخی ایران و یمن دارد، امروزه در قالب انجمن‌ها و محافل ادبی متعددی در این کشور ادامه یافته است. تأسیس کرسی زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا در دهه 1970 میلادی، نقطه عطفی در این زمینه به شمار می‌رود.

آموزش و منابع زبان فارسی در یمن

زبان فارسی در یمن هرگز جایگاه آموزشی گسترده نداشته، اما در بسترهایی خاص—از جمله روابط فرهنگی با ایران، علاقه‌مندی‌های مذهبی شیعیان زیدی، و همکاری‌های دانشگاهی—به‌عنوان زبان دوم یا زبان مطالعاتی مطرح بوده است. آموزش زبان فارسی در یمن بیشتر از طریق نهادهای فرهنگی ایرانی، مراکز ترجمه، دوره‌های آزاد، و آموزش غیرحضوری شکل‌گرفته و در سال‌های اخیر با چالش‌های جدی روبه‌رو شده است.

آموزش زبان فارسی در فضای مجازی در یمن

آموزش زبان فارسی در یمن از طریق فضای مجازی، به عنوان بخشی از تلاش‌های فرهنگی ایران برای گسترش نفوذ زبانی و فرهنگی در این کشور، با چالش‌ها و فرصت‌های منحصر به فردی روبرو بوده است. این فعالیت‌ها در سال‌های اخیر، به ویژه پس از تشدید درگیری‌های نظامی در یمن و محدودیت‌های ناشی از آن، به سمت پلتفرم‌های دیجیتالی سوق یافته است.

آموزش زبان فارسی در مدارس و مراکز علمی– دانشگاهی و بصورت آزاد در یمن

آموزش زبان فارسی در کشورهای مختلف از جمله یمن چند سالی است که شروع شده است. آموزش این زبان در یمن در سال های گذشته روندی تقریبا روبه‌رشد داشته و در شهر صنعا، مراکز آموزشی خصوصی و دانشگاهی متعددی به آموزش زبان فارسی می‌پردازند. طبق گفته ابراهیم الدیلمی سفیر یمن در ایران،،دانشگاه صنعا با همکاری سفارت ایران بخشی برای آموزش زبان فارسی در دانشکده زبان‌های خارجی تأسیس کرده است. این اقدام بر اساس تفاهم‌نامه‌ای بین دانشگاه صنعا و سفارت ایران انجام شده و در نتیجه آن، علاقه‌مندان یمنی به زبان فارسی می‌توانند در این مراکز به یادگیری این زبان بپردازند. این امر می‌تواند به تقویت روابط فرهنگی میان دو کشور کمک شایانی کند.

آموزش و مطالعات ادبیات فارسی در مراکز علمی - دانشگاهی یمن

روابط فرهنگی ایران و یمن به پیش از اسلام برمی‌گردد. در دوران ساسانی، ایرانیان حضور قابل توجهی در یمن داشتند و زبان و فرهنگ ایرانی در این منطقه نفوذ کرده بود. پس از ظهور اسلام نیز، این ارتباطات فرهنگی ادامه یافت و در ادبیات فارسی بازتاب گسترده‌ای داشت. بسیاری از شاعران بزرگ ایرانی مانند فردوسی، نظامی و سعدی در اشعار خود به یمن اشاره کرده‌اند با این حال، گسترش رسمی و نهادینه شدن آن در مراکز دانشگاهی یمن به دهه‌های اخیر برمی‌گردد.در حال حاضر، آموزش زبان و ادبیات فارسی در یمن عمدتاً در دانشگاه صنعا متمرکز است. دانشکده زبان‌های خارجی این دانشگاه دارای بخش زبان فارسی است که با همکاری سفارت ایران در یمن راه‌اندازی شده است. علاوه بر این، مرکز آموزش زبان و ترجمه دانشگاه صنعا نیز دوره‌های آموزش زبان فارسی ارائه می‌دهد.

استادان، پژوهشگران، ادبا و نویسندگان ادبیات فارسی در یمن

ادبیات فارسی در یمن سابقه‌ای طولانی دارد که به روابط تاریخی و فرهنگی دو کشور برمی‌گردد. در طول دهه‌های اخیر، تعدادی از استادان، پژوهشگران، ادبا و نویسندگان یمنی به مطالعه و ترویج ادبیات فارسی در این کشور پرداخته‌اند. آموزش رسمی زبان و ادبیات فارسی در یمن از اواخر دهه 1990 میلادی آغاز شد. در این دوره، استادان ایرانی نقش مهمی در پایه‌گذاری رشته زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه صنعا ایفا کردند. از جمله این افراد می‌توان به دکتر غلامحسین یوسفی؛ دکتر شاهرخ محمدبیگی؛  دکتر غلامحسین تمدنی و  دکتر علی اوسط ابراهیمی، اشاره کرد. این استادان در سال 1997 میلادی اولین دوره‌های آموزش زبان فارسی را در دانشگاه صنعا برگزار کردند.‍

دانشجویان ایران‌شناسی در یمن

مطالعات ایران‌شناسی در یمن به صورت نظام‌مند از دهه ۱۳۸۰ شمسی با افتتاح بخش زبان فارسی در «دانشگاه صنعا» آغاز شد. این اقدام با حمایت بنیاد سعدی و سازمان‌های فرهنگی ایران همراه بود تا روابط فرهنگی دو کشور تقویت شود. پیشینه تاریخی روابط ایران و یمن به دوران ساسانیان بازمی‌گردد که زمینه‌ساز علاقه به فرهنگ ایرانی در میان برخی نخبگان یمنی شده است.

دانشجویان یمنی رشته ایران‌شناسی در دانشگاه‌های ایران

روابط فرهنگی ایران و یمن به پیش از اسلام بازمی‌گردد و پس از انقلاب اسلامی، همکاری‌های علمی میان دو کشور گسترش یافته است. ایران از دهه ۱۳۸۰ شمسی با افتتاح بخش زبان فارسی در دانشگاه صنعا، تلاش کرده تا رشته ایران‌شناسی را در یمن توسعه دهد. با این حال، جذب دانشجویان یمنی در ایران به دلیل «جنگ داخلی یمن» (از ۲۰۱۵) و «مشکلات اقتصادی» این کشور با محدودیت مواجه شده است.

دانشجویان ایرانی در یمن

در حال حاضر، به دلیل شرایط ناامن و درگیری‌های داخلی یمن از سال 2014، تعداد دانشجویان ایرانی در این کشور بسیار محدود است. جامعه دانشجویی ایرانی در یمن عمدتاً شامل افرادی است که در زمینه‌های دیپلماتیک، تجاری و دانشگاهی فعالیت می‌کنند. بر اساس جستجوی انجام شده در منابع موجود، آمار دقیقی از تعداد دانشجویان ایرانی مشغول به تحصیل در دانشگاه‌های یمن در دسترس نیست. با توجه به شرایط ناامن و درگیری‌های داخلی یمن از سال 2014، حضور دانشجویان ایرانی در این کشور بسیار محدود است و عمدتاً به افراد مرتبط با فعالیت‌های دیپلماتیک محدود می‌شود. طبق آمار موجود، حدود 40 هزار دانشجوی ایرانی در کل دانشگاه‌های خارج از کشور مشغول به تحصیل هستند، که عمدتاً در کشورهایی مانند آمریکا، ترکیه، آلمان، کانادا و ایتالیا تحصیل می‌کنند.

آثار علمی برجسته تألیف شده در کشور یمن در زمینه ایران‌شناسی

ایران‌شناسی در یمن به عنوان یک حوزه مطالعاتی نوظهور در سال‌های اخیر مورد توجه قرار گرفته است. با وجود روابط تاریخی و فرهنگی دیرینه بین دو کشور، تألیفات علمی در زمینه ایران‌شناسی در یمن محدود بوده است.

آرشیوها و مراکز اسناد تاریخی ایران در یمن

ایران و یمن دارای روابط تاریخی و فرهنگی عمیقی هستند که ریشه در قرن‌ها تعامل و تبادل بین دو تمدن کهن دارد. این پیوندهای دیرینه در قالب آثار و اسناد تاریخی متعددی در آرشیوها و مراکز اسنادی یمن بازتاب یافته است. آرشیوها و مراکز اسناد تاریخی یمن، گنجینه‌ای ارزشمند از اسناد و مدارک مرتبط با روابط تاریخی ایران و یمن را در خود جای داده‌اند. این اسناد نه تنها بازتاب‌دهنده عمق روابط فرهنگی و تاریخی دو کشور هستند، بلکه منبعی غنی برای پژوهش‌های تاریخی و فرهنگی به شمار می‌روند. تلاش‌های مشترک ایران و یمن برای حفظ، مطالعه و بهره‌برداری از این اسناد، می‌تواند به غنای بیشتر مطالعات تاریخی در هر دو کشور کمک کند. همچنین، این همکاری‌ها می‌تواند زمینه‌ساز تقویت روابط فرهنگی و علمی بین دو کشور در دوران معاصر باشد.

ترجمه و نشر منابع ایران‌شناسی از زبان فارسی به زبان کشور یمن

ترجمه و نشر منابع ایران‌شناسی از زبان فارسی به زبان عربی در یمن، بخشی از تلاش‌های گسترده‌تر برای معرفی فرهنگ و تمدن ایران به جهان عرب است. این فرآیند با چالش‌ها و فرصت‌های خاصی روبرو است که ریشه در روابط تاریخی و فرهنگی دو کشور دارد. در سال‌های اخیر، تلاش‌هایی برای گسترش ترجمه و نشر منابع ایران‌شناسی در یمن صورت گرفته است.

مراکز و مؤسسات ایرانیان در یمن

مراکز و مؤسسات ایرانیان در یمن شامل مراکز آموزشی و دانشگاهی؛ مراکز فرهنگی و هنری؛ مراکز علمی و دانشگاهی؛ چالش‌ها و محدودیت‌ها و چشم انداز آینده است.

ایران‌شناسی در مراکز علمی و دانشگاهی یمن

ایران‌شناسی به عنوان یک رشته علمی در مراکز دانشگاهی و پژوهشی یمن سابقه چندان طولانی ندارد، اما در سال‌های اخیر با توجه به گسترش روابط فرهنگی و علمی میان دو کشور، شاهد رشد و توسعه این حوزه مطالعاتی در یمن هستیم. پس از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، روابط دو کشور وارد مرحله جدیدی شد. به ویژه شیعیان زیدی یمن که از نظر مذهبی قرابت بیشتری با ایران داشتند، تحت تأثیر انقلاب ایران قرار گرفتند. این مسئله زمینه‌ساز توجه بیشتر به مطالعات ایران‌شناسی در یمن شد.

مطالعات و آثار علمی منتشر شده در یمن در زمینه اسناد تاریخی ایران

مطالعات و آثار علمی منتشر شده در یمن در زمینه اسناد تاریخی ایران نشان‌دهنده اهمیت روابط تاریخی و فرهنگی بین دو کشور است.

متخصصان برجسته کشور یمن در زمینه اسناد تاریخی ایران

یمن به عنوان یکی از کشورهای مهم در حوزه تمدن اسلامی، دارای پیشینه غنی در مطالعات تاریخی و اسناد کهن است. در دهه‌های اخیر، گروهی از پژوهشگران و متخصصان یمنی به مطالعه و بررسی اسناد تاریخی مرتبط با ایران روی آورده‌اند. پژوهش‌های این محققان در زمینه‌های مختلفی چون روابط سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و علمی ایران و یمن صورت گرفته و منجر به انتشار آثار متعددی شده است. بررسی و معرفی نسخ خطی فارسی موجود در کتابخانه‌های یمن، مطالعه اسناد مربوط به حضور ایرانیان در یمن در دوره‌های مختلف تاریخی، بررسی تأثیرات متقابل فرهنگی دو کشور و تحلیل روابط سیاسی و اقتصادی ایران و یمن از جمله مهم‌ترین محورهای پژوهشی این متخصصان بوده است

دیجیتال‌سازی و دسترسی به اسناد تاریخی ایران در آرشیوهای یمن

یمن به عنوان یکی از مراکز مهم تمدن اسلامی، دارای گنجینه ارزشمندی از نسخ خطی و اسناد تاریخی است که بخشی از آن‌ها مربوط به ایران و فرهنگ ایرانی-اسلامی می‌باشد. تخمین زده می‌شود که حدود پنجاه هزار نسخه خطی در خانه‌های شخصی در یمن نگهداری می‌شود که تعداد بسیار کمی از آن‌ها فهرست‌نویسی یا دیجیتال‌سازی شده‌اند. هم‌چنین تخمین زده می‌شود که حدود 48 هزار نسخه خطی در کتابخانه‌های یمن وجود دارد. بسیاری از این نسخ خطی مربوط به قرن‌های پنجم و ششم هجری قمری هستند و آثار مهمی در زمینه‌های مختلف از جمله آثار مربوط به زیدیه و معتزله را شامل می‌شوند.

جمعیت ایرانیان و پراکندگی آن در یمن

حضور ایرانیان در یمن، نه‌تنها به دوره معاصر و روابط دیپلماتیک محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در تحولات ژئوپولیتیکی، فرهنگی و اجتماعی ادوار مختلف دارد. از اعزام سپاه وهرز دیلمی در دوره ساسانی، تا شکل‌گیری گروه‌هایی چون «ابناء الفرس»، و مهاجرت‌های علمی و تجاری قرون اسلامی، ایرانیان همواره بخشی از بافت اجتماعی و قومی یمن بوده‌اند.

گویشوران بومی و اصیل زبان فارسی در یمن

زبان فارسی در یمن، برخلاف تصور رایج، تنها زبان مهاجران ایرانی نیست؛ بلکه از طریق تعاملات تاریخی، فرهنگی و سیاسی با ساکنان بومی، به بخشی از بافت زبانی این منطقه تبدیل شده است. در این نوشتار، دو دسته گویشور فارسی در یمن بررسی می‌شود: گویشوران اصیل با پیشینه تاریخی ساسانی، و گویشوران بومی که تحت تأثیر عوامل سیاسی و دینی، به زبان فارسی گرایش یافته‌اند.

روند مهاجرت ایرانیان به یمن

موج های مهاجرت ایرانیان به کشور یمن شامل مهاجرت نظامی ساسانی و شکل‌گیری گروه «ابناء»، پارسیان زرتشتی در عدن در عصر امپریالیسم بریتانیا، مناسبات سیاسی-اقتصادی در دوره قاجار و پهلوی، پس از انقلاب اسلامی: مراکز فرهنگی و آموزشی، بحران داخلی یمن و مهاجرت اجباری (۲۰۱۴–تا کنون) بوده است که در ذیل شرح داده شده است.

ادیان و مذاهب در یمن

پیشینه اقلیت‌های مذهبی در یمن

یمن (Yemen)، کشوری در جنوب شبه‌جزیره عربستان با اکثریت قاطع مسلمان (حدود ۹۹ درصد: ۵۵ درصد سنی شافعی و ۴۵ درصد شیعه زیدی)، در طول تاریخ میزبان اقلیت‌های مذهبی گوناگونی بوده است. این اقلیت‌ها—از ابراهیمیان کهن تا پیروان ادیان آسیایی و جنبش‌های نوظهور—در بستر حاکمیت‌های اسلامی و ساختارهای قبیله‌ای، با فرصت‌ها و تهدیدهای متفاوتی مواجه شده‌اند. بر اساس فقه اسلامی کلاسیک، پیروان ادیان کتاب (اهل کتاب) می‌توانستند تحت نظام «ذمه» (Dhimma) از حمایت مشروط برخوردار شوند. این حمایت در مقابل پرداخت جزیه (Jizya) و پذیرش محدودیت‌های اجتماعی اعطا می‌شد . در عمل، اجرای این اصل تابع شرایط سیاسی، قدرت حکومت مرکزی، و روابط فرقه‌ای بوده و در بسیاری مقاطع، عوامل ایدئولوژیک یا امنیتی آن را محدود کرده است .

جمعیت و پراکندگی مسیحیت در یمن

مسیحیت در یمن، کشوری واقع در جنوب شبه‌جزیره عربستان با اکثریت مسلمان، اقلیتی کوچک، پراکنده و تاریخی را تشکیل می‌دهد که ریشه‌های آن به سده‌های پیش از ظهور اسلام بازمی‌گردد. این جامعه که بخشی از میراث چنددینی شبه‌جزیره است، امروز در چارچوبی شکل می‌گیرد که غالب آن را شریعت اسلامی و عرف اجتماعی اسلامی تعیین می‌کند. جایگاه حقوقی مسیحیان، همانند سایر اقلیت‌های دینی، به‌طور مستقیم از قوانین مدنی و جزایی یمن و از فضای سیاسی–اجتماعی متأثر است. رویکرد مقایسه‌ای میان اسلام به عنوان دین اکثریت و مسیحیت به عنوان اقلیت، نشان‌دهنده تعاملی پیچیده و گاه پرتنش است: در نظریه، متون و سنت‌های فقهی از مفهوم «ذمه» برای حفاظت از غیرمسلمانان یاد می‌شود، اما در عمل، عوامل سیاسی، امنیتی و اجتماعی می‌توانند این چارچوب حمایتی را محدود یا بی‌اثر کنند. از منظر پژوهش‌های بین‌ادیانی، مسیحیت در یمن نمونه‌ای ارزشمند برای بررسی نحوه زیست اقلیت‌های مذهبی در بستر اکثریت اسلامی است؛ جایی که سیاست‌های مذهبی–حقوقی، بافت قومی–قبیله‌ای و دینامیک‌های منطقه‌ای هم‌زمان بر آن اثر می‌گذارند. این وضعیت در طول تاریخ، بارها از فاز همزیستی نسبی تا دوره‌های فشار شدید و حتی خشونت تغییر کرده است.

پیشینه اهل سنت در یمن

پیشینه اهل سنت در یمن شامل ورود اسلام به یمن و شکل‌گیری اهل سنت، تحولات مذهبی و سیاسی پس از ورود اسلام به یمن، نقش اهل سنت در ساختار اجتماعی و اقتصادی یمن، تأثیر جریان‌های مذهبی مدرن بر اهل سنت یمن، تعاملات منطقه‌ای و جهانی اهل سنت یمن، نقش علمای اهل سنت در حفظ هویت دینی و چالش‌ها و فرصت‌های معاصر است.

تصوف در یمن

پیشینه تصوف در یمن

تصوف در یمن دارای پیشینه‌ای طولانی و تأثیرگذار است که از قرون اولیه اسلامی تا به امروز ادامه داشته است. این جریان فکری و معنوی با توجه به موقعیت جغرافیایی، تاریخی و فرهنگی یمن، ویژگی‌های خاصی پیدا کرده و نقش مهمی در شکل‌گیری هویت دینی و اجتماعی این سرزمین ایفا کرده است.

نمادها، سنت‌ها و آیین‌های مذهبی تصوف در یمن

تصوف در یمن از قرون اولیه اسلامی حضور داشته و در شکل‌گیری ساختار معنوی و فرهنگی جامعه نقش ایفا کرده است. مناطق حضرموت و تریم از مراکز اصلی تصوف محسوب می‌شوند که با دارا بودن رباط‌ها و مدارس عرفانی، نقش مهمی در تربیت نسل‌های جدید ایفا کرده‌اند. آیین‌های صوفیانه در زندگی روزمره بخش وسیعی از مردم یمن جاری است و نشانگر پیوند عرفان با ساختار اجتماعی کشور است.

خانقاه‌ها و مراکز تبلیغی تصوف در یمن

ورود تصوف به یمن را می‌توان به قرن چهارم هجری و با سفر احمد بن عیسی، معروف به المهاجر، از بصره عراق به حضرموت نسبت داد. المهاجر که از سادات حسینی بود، با فعالیت‌های علمی و اخلاقی خود باعث گسترش مذهب شافعی و طریقت تصوف در منطقه تریم و اطراف آن شد. این امر نقطه عطفی در تاریخ تصوف یمن محسوب می‌شود. با گذشت زمان، صوفیان در تمام نقاط یمن پراکنده شدند و طریقت‌های صوفی متعددی در این کشور شکل گرفت. بیشترین تنوع در طریقت‌های یمن در فاصله قرن ششم تا هشتم هجری اتفاق افتاد که منجر به ایجاد مراکز متعدد تصوف در مناطق مختلف یمن شد. خانقاه‌ها و زوایا به عنوان مهم‌ترین مراکز تبلیغی و آموزشی تصوف در یمن شناخته می‌شوند که نقش مهمی در ترویج و حفظ این سنت معنوی ایفا کرده‌اند.

مکاتب و جریان‌های شاخص تصوف در کشور یمن

ورود تصوف به یمن به‌طور دقیق در منابع تاریخی ثبت نشده است، اما شواهد موجود نشان می‌دهد که از سده‌های نخستین اسلامی، گرایش‌های زاهدانه و عرفانی در این سرزمین رواج داشته‌اند. در آن دوران، تصوف بیشتر در قالب زهد، ریاضت و سلوک فردی جلوه‌گر بود و هنوز به‌صورت طریقت‌های سازمان‌یافته و نهادینه‌شده شکل نگرفته بود. با گسترش طریقت‌های صوفیانه در جهان اسلام، یمن نیز شاهد شکل‌گیری و رشد مکاتب مختلف تصوف شد. بیشترین تنوع و گسترش این طریقت‌ها در یمن بین قرون ششم تا هشتم هجری رخ داد، زمانی که طریقت‌هایی مانند باعلوی و دیگر جریان‌های صوفی در مناطق مختلف، به‌ویژه حضرموت، نفوذ یافتند.

آثار برجسته تصوف در یمن

تصوف در یمن، ریشه در قرون نخستین اسلامی دارد و با گذر زمان، به یکی از ارکان فرهنگی و معنوی این سرزمین بدل شده است. این جریان عرفانی، با تأکید بر زهد، تهذیب نفس، و سلوک عملی، در سده‌های آغازین بیشتر جنبه فردی و اخلاقی داشت و بعدها با ورود مکاتب فلسفی مانند وحدت وجود، به ابعاد نظری نیز گسترش یافت. یمن، به‌ویژه مناطق حضرموت، تریم و صنعا، خاستگاه شماری از صوفیان برجسته بوده است؛ از جمله احمد بن علوان (د. ۶۶۵ق) که مکتب عرفانی مستقلی را بنیان نهاد، و ابوالغیث بن جمیل ملقب به شمس‌الشموس (د. ۶۵۱ق) که نقش مهمی در ترویج تصوف در جنوب شبه‌جزیره ایفا کرد. افزون بر متون عرفانی، آثار معماری و بناهای تاریخی مرتبط با تصوف—مانند زاویه‌ها، خانقاه‌ها، و مقابر مشایخ صوفی—نشان‌دهنده پیوند عمیق این جریان با فرهنگ و جامعه یمنی است. تصوف در یمن نه‌تنها در عرصه معنوی، بلکه در ساختارهای اجتماعی و حتی سیاسی نیز تأثیرگذار بوده و حمایت حکومت‌هایی چون بنی‌رسول در قرون وسطی، موجب شکوفایی آن شده است.

زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن

فضای مجازی نمایانگر زیست بوم دیجیتالی است که شامل شبکه‌های متصل به هم، سیستم‌های اطلاعاتی و محیط‌های مجازی است که ارتباطات جهانی، تجارت و تعاملات اجتماعی را تسهیل می‌کند. در این بخش، قصد داریم به بررسی ابعاد چندوجهی فضای مجازی، با تأکید بر چالش‌ها و تحولات منحصربه‌فرد یمن در خاورمیانه و جهان پرداخته و درزمینه زیرساخت‌ها، معیارهای نفوذ، پلتفرم‌های اجتماعی، ادغام هوش مصنوعی، ساختارهای حکمرانی و چارچوب‌های سیاستی که زیست بوم فضای مجازی را شکل می‌دهند، ترکیب می‌کند.

زیرساخت های فضای مجازی در یمن

زیرساخت های فضای مجازی در کشور یمن در دو بخش مروری بر زیرساخت جهانی و زیرساخت فضای مجازی کشور یمن بررسی شده است.

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن‌های هوشمند و پهنای باند در یمن

ضریب نفوذ اینترنت، تلفن‌های هوشمند و پهنای باند در کشور یمن شامل دو بخش نفوذ اینترنت؛ نفوذ تلفن‌های هوشمند؛ و پهنای باند اینترنت خانگی بررسی شده است.

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها در یمن

پلتفرم‌های رسانه‌های اجتماعی، علیرغم نفوذ کم اینترنت در کل کشور، به کانال‌های حیاتی برای انتشار اطلاعات، تعامل اجتماعی و مشارکت مدنی در یمن تبدیل شده‌اند. تا ژانویه ۲۰۲۴، یمن میزبان 3/60 میلیون کاربر رسانه‌های اجتماعی بود که نشان‌دهنده 10/3 درصد از کل جمعیت یمن و 58/4 درصد از پایگاه کاربران اینترنتی است. قابل توجه است که 77/3 درصد از کاربران رسانه‌های اجتماعی مرد و 22/7 درصد زن هستند که این آمار نشان دهنده نابرابری‌های جنسیتی مردم یمن در مشارکت و بهره برداری از خدمات دیجیتالی است.

زیست بوم هوش مصنوعی در یمن

زیست بوم هوش مصنوعی یمن همچنان نوپا است و با محدودیت‌های زیرساختی، کمبود سرمایه انسانی و درگیری‌های جاری محدود شده است. بر خلاف کشورهای همسایه شورای همکاری خلیج فارس که راهبردهای ملی جامع هوش مصنوعی و مؤسسات تحقیقاتی قابل توجهی را ایجاد کرده‌اند، یمن فاقد چارچوب‌های رسمی سیاست‌گذاری هوش مصنوعی یا نهادهای دولتی اختصاصی هوش مصنوعی است. این کشور در شاخص‌های آمادگی بین‌المللی هوش مصنوعی که توسط سازمان‌هایی مانند آکسفورد اینسایتس(Oxford Insights) ارائه می شود، حضور ندارد که این نشان دهنده حداقل ظرفیت نهادی برای توسعه و استقرار هوش مصنوعی در کشور است.

ساختارهای حاکمیتی و غیر حاکمیتی زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در یمن

ساختارهای حاکمیتی و غیر حاکمیتی زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در کشور یمن شامل نهاد دولتی مخابرات؛ ارائه دهندگان خدمات اینترنتی و کنترل سیاسی؛ اپراتورهای شبکه تلفن همراه؛ جامعه مدنی و سازمان‌های حقوق دیجیتال؛ بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی است.

سیاست‌ها، قوانین و برنامه‌های راهبردی یمن در زیست بوم فضای مجازی

سیاست‌ها، قوانین و برنامه‌های راهبردی کشور یمن در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی شامل چارچوب قانونی برای مخابرات؛ محیط سیاست‌گذاری امنیت سایبری؛ حفاظت از داده و حریم خصوصی؛ مقررات محتوا و سانسور؛ ابتکارات دولت الکترونیک و راهبردهای دیجیتال است.

تجربیات و نوآوری‌های یمن در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی

تجربیات و نوآوری‌های کشور یمن در زیست بوم فضای مجازی و هوش مصنوعی در بخش های کارآفرینی و فعالیت اقتصادی دیجیتال؛ تولید محتوای دیجیتال و انتشار دانش؛ راهکارهای شبکه اجتماعی؛ ابتکارات دیجیتال آموزشی و فرهنگی؛ کاربردهای فناوری در بهداشت و درمان بررسی شده است.

نیز نگاه کنید به

روسیه در یک نگاه؛ کانادا در یک نگاه؛ کوبا در یک نگاه؛ تونس در یک نگاه؛ مصر در یک نگاه؛ لبنان در یک نگاه؛ ژاپن در یک نگاه؛ سنگال در یک نگاه؛ تایلند در یک نگاه؛ آرژانتین در یک نگاه؛ فرانسه در یک نگاه؛ اسپانیا در یک نگاه؛ مالی در یک نگاه؛ ساحل عاج در یک نگاه، سودان در یک نگاه؛ اردن در یک نگاه؛ قطر در یک نگاه؛ سیرالئون در یک نگاه؛ اتیوپی در یک نگاه؛ سوریه در یک نگاه؛ اوکراین در یک نگاه؛ چین در یک نگاه

گردآورنده

مهشاد جعفری