عراق در یک نگاه

عراق با نام رسمی جمهوری عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است. عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است که از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه است. عراق در جنوب، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد. دو رود دجله و فرات از شمال به جنوب این کشور روان هستند و به خلیج فارس می‌ریزند. مساحت عراق ۴۳۸،۳۱۷ کیلومتر مربع است.کردستان عراق منطقه‌ای خودمختار در بخش شمال کشور عراق است. اقلیم کردستان دارای پارلمان ۱۰۰ نفره، نخست‌وزیر و هیات دولت محلی است. ۱۷ درصد بودجه کشور عراق به اقلیم کردستان اختصاص دارد. زبان رسمی آن کردی و پرچمش هم از پرچم عراق متفاوت است. اربیل پایتخت اقلیم کردستان، و سلیمانیه از شهرهای مهم آن است. روز عاشورا در کردستان عراق تعطیل رسمی است.

جغرافیای انسانی عراق

عراق، با پیشینه‌ای پیچیده و تاریخی پرتنش، در دهه‌های اخیر شاهد دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار جمعیتی و تحولات دموگرافیک بوده است. تغییرات در نرخ باروری، میزان شهرنشینی، توزیع فضایی جمعیت و مهاجرت‌های داخلی، تحت‌تأثیر عوامل متعددی از جمله جنگ‌های طولانی‌مدت، بی‌ثباتی سیاسی، نوسانات اقتصادی و تحولات اجتماعی قرار گرفته‌اند. این روندها نه‌تنها بر الگوی سکونت و ترکیب سنی جمعیت اثرگذار بوده‌اند، بلکه پیامدهای قابل‌توجهی در زمینه توسعه پایدار، زیرساخت‌های شهری و برنامه‌ریزی اقتصادی کشور به همراه داشته‌اند. هدف از این بخش، ارائه تصویری جامع از پویایی‌های جمعیتی و ارزیابی پیامدهای آن بر ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور است.

ساختار هرم جمعیتی عراق

ساختار جمعیتی عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده است که ناشی از عوامل مختلفی از جمله تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بوده‌اند.

ویژگی های جمعیتی عراق

نرخ باروری عراق طی دهه گذشته روند نزولی داشته است. در سال ۲۰۱۵: نرخ باروری بین ۴.۰۸ تا ۴.۳۱۰ فرزند به‌ازای هر زن برآورد شده بود. در سال ۲۰۲۴/۲۰۲۵: این میزان به ۳.۲۲ تا ۳.۲۵ فرزند کاهش‌یافته است.

رشد جمعیت در عراق

نرخ رشد جمعیت عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییراتی شده است. در سال ۲۰۱5: نرخ رشد جمعیت حدود ۳.۸۸٪ بود. تا سال ۲۰۲۵: کاهش‌یافته و به حدود ۲.۱۰٪ رسیده است.

پراکندگی جمعیت در عراق

توزیع فضایی جمعیت عراق همچنان به‌شدت نامتوازن است. میانگین تراکم جمعیت در عراق حدود 108 نفر در هر کیلومتر مربع است. اما ۸۵٪ از جمعیت در تنها ۳۵٪ از مساحت کشور ساکن هستند.

شهرنشینی و روستانشینی در عراق

تحولات اخیر در الگوهای سکونتی عراق، شاهد افزایش شهرنشینی و تغییر در الگوهای روستایی بوده است. بر اساس گزارش‌های سال ۲۰۲5، حدود ۷۳.۲٪ از کل جمعیت عراق در مناطق شهری سکونت دارند. سالانه هزاران نفر از مناطق روستایی به شهرها مهاجرت می‌کنند؛ افزوده‌شدن به جنبش‌های ناشی از جابه‌جایی اجباری آوارگان نیز قابل مشهود است.

سیاست خارجی و کنشگری فراملی عراق

فهم سیاست خارجی عراق مستلزم پرداختن به ابعاد مختلف این موضوع از جمله پیشینه سیاست خارجی این کشور، اصول و جهت­ گیری راهبردی سیاست خارجی عراق، ساختارها و چهارچوب­ های قانونی و حاکمیتی سیاست خارجی، سیاست خارجی عراق در عرصه بین­ المللی و روابط با قدرتهای جهانی، سیاست خارجی و روابط این کشور با همسایگان و کشورهای منطقه و همچنین تبیین رویکرد عراق در حوزه­ دیپلماسی فرهنگی است.

اقوام و قومیت‌ها در عراق

پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول، کشور عراق با مرزهای کنونی ایجاد شد و از آن پس، به جهت ساخت قومی و طایفه‌ای و امتداد این اقوام به خارج از مرزهای سیاسی، عراق همواره با چالش‌های سیاسی و امنیتی مواجه بوده است. اقوام عراقی مرکب از اعراب، کردها، ترکمن‌ها، آشوری‌ها و از نظر دینی نیز سنی، شیعه، مسیحی و اقلیت‌های مذهبی دیگر را در بر گرفته است. مشکلات کنونی کشور عراق فقط زاده اشغالگری آمریکا و سقوط صدام‌حسین نیست، بلکه به زمان تاسیس عراق جدید در سال 1921م. و دوره‌های زمانی و نظم سیاسی و دولت‌های عراق برمی‌گردد. عراق با تنوع قومی و مذهبی خود، کشوری پیچیده و متنوع است. اعراب(شیعه و سنی)، کردها، ترکمن‌ها، آشوری‌ها، ایزدیان و سایر اقلیت‌ها هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی این کشور ایفا می‌کنند. مدیریت این تنوع و ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف، یکی از چالش‌های اصلی عراق در طول تاریخ بوده است.

اقوام شاخص در عراق

عراق از بافت جمعیتی متنوع و ناهمگونی برخودار است و این ناهمگونی و شکاف را باید مبتنی بر عامل زیرساختی ترکیب جمعیت عراق تعریف کرد. پس از جنگ جهانی اول، انگلستان جهان عرب را تقسیم کرد و کشور عراق از به هم پیوستن 18 استان از امپراتوری عثمانی تشکیل شد. این کشور به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خود، دارای تنوع قومی و مذهبی چشمگیری است. این تنوع باعث شده است که چندین قوم شاخص در این کشور حضور داشته باشند که هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عراق ایفا می‌کنند. در ادامه به اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

پیشینه اقوام شاخص در عراق

در بین محققان تاریخ عرب، تقریباً اتفاق نظر وجود دارد که حکام بین‌النهرین از 2000 سال قبل از میلاد تا به امروز هدف مشترک ایجاد اتحاد بین قسمت‌های شمالی و جنوبی حوزه دجله و فرات و انسجام سیاسی بین این مناطق را دنبال می‌کرده‌اند. پیشینه اقوام شاخص در عراق به هزاران سال قبل بازمی‌گردد و تحت تأثیر تحولات تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه شکل گرفته است. عراق به عنوان یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های جهان، محل زندگی اقوام مختلفی بوده که هر یک سهم مهمی در تاریخ این کشور داشته‌اند. پیشینه اقوام شاخص در عراق نشان‌دهنده تنوع غنی فرهنگی و تاریخی این کشور است. هر یک از این اقوام سهم مهمی در شکل‌گیری هویت ملی عراق داشته‌اند و مدیریت این تنوع قومی و مذهبی یکی از چالش‌های اصلی این کشور در طول تاریخ بوده است. امروزه، عراق تلاش می‌کند تا با حفظ حقوق همه اقوام، به ثبات و همزیستی مسالمت‌آمیز دست یابد. در این قسمت، به پیشینه اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق

جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی این کشور، بسیار متنوع است. هر یک از این اقوام در مناطق خاصی از عراق متمرکز هستند و نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور ایفا می‌کنند. این پراکندگی قومی و مذهبی، عراق را به کشوری با تنوع فرهنگی و اجتماعی غنی تبدیل کرده است، اما در عین حال چالش‌هایی را نیز برای مدیریت و ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف ایجاد کرده است. در ادامه به جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

زبان و ادبیات اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای زبان‌ها و ادبیات غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، زبان و ادبیات خاص خود را دارند که بخشی از هویت فرهنگی آن‌ها را تشکیل می‌دهد. این تنوع زبانی و ادبی، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بی‌نظیر تبدیل کرده است. هر یک از این زبان‌ها و ادبیات‌ها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند. در اینجا به زبان و ادبیات اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

دین و مذهب اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای گروه‌های مختلفی با اعتقادات دینی و مذهبی متنوع است. اکثریت قریب به اتفاق مردم عراق مسلمان هستند که به دو شاخه شیعه و سنی تقسیم می‌شوند. آشوری‌ها، کلدانی‌ها و ارمنی‌ها از اقلیت‌های مسیحی عراق هستند. ایزدیان و شبک‌ها دارای اعتقادات منحصر به فردی هستند که ترکیبی از عناصر باستانی و اسلامی است. این تنوع مذهبی و قومی، عراق را به یکی از پیچیده‌ترین کشورهای خاورمیانه از نظر اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرده است. در اینجا به دین و مذهب اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

فرهنگ و آداب و رسوم اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای فرهنگ و آداب و رسوم بسیار غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، فرهنگ و سنت‌های خاص خود را دارند که بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند. این تنوع فرهنگی و آداب و رسوم، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بی‌نظیر تبدیل کرده است. هر یک از این فرهنگ‌ها و سنت‌ها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند. پیچیدگی و تنوع در ترکیب ساختار جمعیتی عراق، شکاف‌های متراکم و متداخلی را در ابعاد قومی و مذهبی را در این کشور رقم زده است. در تقسیم‌بندی دینی – مذهبی جامعه عراق از گروه‌های شیعه، سنی، مسیحی، ایزدی، شبک و صابئی تشکیل شده است. به لحاظ قومی جامعه عراق ترکیبی از گروه‌های قومی عرب، کرد و ترکمن است. بنابراین، در کنار این تنوع و درهم تنیدگی، پیوندهای متداخل قومی – مذهبی به پیچیدگی اوضاع و تشدید شکاف‌ها دامن می‌زند. وجود کردهای شیعه، سنی، یزیدی، مسیحی و یهودی، عرب‌های شیعه و سنی، ترکمن‌های شیعه و سنی، با توجه به استقرار کردهای سنی در شمال و شمال شرق، عرب‌های سنی در مرکز و غرب، عرب‌های شیعه در جنوب، ترکمن‌های سنی در محدوده شمال شرق و شرق درهم آمیختگی مرزهای قومی عراق را آشکار می‌سازد.

شخصیت های برجسته اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شخصیت‌های برجسته‌ای در حوزه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، مذهبی و علمی داشته است. این شخصیت‌ها برجسته از میان اقوام مختلف عراق برخاسته و هر یک نقش مهمی در شکل‌گیری تاریخ، فرهنگ و سیاست عراق نقش داشته‌اند و نماینده تنوع غنی قومی و مذهبی این کشور هستند. در اینجا به برخی از شخصیت‌های برجسته اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

مراکز مهم اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای مراکز مهمی است که هر یک از اقوام شاخص در آن‌ها متمرکز شده‌اند. این مراکز نه تنها از نظر جمعیتی، بلکه از نظر فرهنگی، تاریخی و سیاسی نیز اهمیت زیادی دارند. این مراکز نه تنها محل زندگی اقوام مختلف هستند، بلکه نقش مهمی در حفظ و ترویج فرهنگ، زبان و سنت‌های آن‌ها ایفا می‌کنند. هر یک از این شهرها و مناطق، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند. در اینجا به مراکز مهم اقوام شاخص در عراق اشاره می‌شود.

مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق

مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق به دلایل مختلفی از جمله جنگ‌ها، تحولات سیاسی، فشارهای اقتصادی و تبعیض‌های قومی و مذهبی صورت گرفته است. این مهاجرت‌ها و جابجایی‌ها تأثیرات عمیقی بر ساختار جمعیتی و اجتماعی عراق داشته‌اند و چالش‌هایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کرده‌اند. با این حال، بسیاری از این اقوام در حال بازسازی زندگی خود و مشارکت در آینده عراق هستند. در اینجا به برخی از مهم‌ترین موارد مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق اشاره می‌شود.

رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شاهد رویدادهای شاخص و سرنوشت‌سازی بوده است که تأثیرات عمیقی بر روابط میان اقوام و ساختار سیاسی و اجتماعی این کشور داشته‌اند و چالش‌هایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق شامل قیام شیعیان در سال ۱۹۹۱؛ عملیات انفال علیه کردها(۱۹۸۶-۱۹۸۹)؛ حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام حسین(۲۰۰۳)؛ جنگ داخلی عراق (۲۰۰۶-۲۰۰۸)؛ حملات داعش و اشغال بخش‌هایی از عراق (۲۰۱۴-۲۰۱۷)؛ رفراندوم استقلال کردستان عراق (۲۰۱۷)؛ اعتراضات مردمی ۲۰۱۹-۲۰۲۰؛ تشدید تنش‌ها در مناطق مورد مناقشه (کرکوک) است.

سیاست ها، قوانین، رویکردها، برنامه ها، طرح های کلان و راهبردی عراق در زمینه اقوام

سیاست‌ها، قوانین، رویکردها و برنامه‌های کلان عراق در زمینه اقوام و قومیت‌ها تحت تأثیر تاریخ پرتنش این کشور، ساختار سیاسی فعلی و چالش‌های ناشی از تنوع قومی و مذهبی قرار دارد. پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، عراق تلاش کرده است تا با ایجاد ساختارهای سیاسی جدید، به تنوع قومی و مذهبی خود پاسخ دهد.

هویت و هویت یابی در عراق

کشور عراق، با بافتی پیچیده از قومیت‌ها، مذاهب و زبان‌ها، یکی از چالش‌برانگیزترین نمونه‌های هویتی در خاورمیانه است. تنوع جمعیتی آن، از عرب و کرد گرفته تا ترکمن، آشوری، ارمنی و ایزدی، با شکاف‌های فرقه‌ای، تاریخی و سیاسی درهم‌تنیده شده‌ است. از زمان شکل‌گیری دولت مدرن عراق در پی فروپاشی امپراتوری عثمانی، دولت‌سازی همواره با چالش‌هایی بنیادین در زمینه انسجام ملی و تعریف هویت مشترک روبه‌رو بوده است. در این مقاله، تلاش می‌شود با بررسی بستر تاریخی، مؤلفه‌های قومیتی و مذهبی، آیین‌های هویتی، سیاست‌های حکمرانی و ظرفیت‌های همگرایی، تصویری روشن‌تر از روند هویت‌یابی در عراق ترسیم شود.

تجارب و نوآوری های عراق در زمینه اقوام

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی خود، تجارب و نوآوری‌های جالبی در زمینه مدیریت اقوام و قومیت‌ها داشته است. این تجارب و نوآوری‌ها در چارچوب تلاش‌های این کشور برای ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف و کاهش تنش‌های قومی و مذهبی شکل گرفته‌اند. در ادامه به برخی از این تجارب و نوآوری‌ها اشاره می‌شود.

گروه های مذهبی و قومی عراق

گروه های مذهبی و قومی اصلی کشور عراق عبارتند از: شیعیان، سنی ها، مسیحیان، مندایی ها (صائبین) و ایزدی ها هستند.

تصوف در عراق

تصوف در عراق، به عنوان یکی از خاستگاه‌های مهم این جریان عرفانی در جهان اسلام، تاریخچه‌ای غنی و پرنفوذ دارد. عراق از قرون نخستین اسلام تا قرون میانه به‌واسطه موقعیت جغرافیایی و فرهنگی خود، نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه تصوف ایفا کرده است. کشور عراق يکی از مهمترين کشورهائی است که مهد تصوف بوده است. طريقه قادريه و رفاعيه در اين کشور بوجود آمد و تاکنون پايگاه اجتماعي خود را دارند. علاوه بر اين دو مکتب، طريقه نقشبنديه که در خارج از عراق پيدايش يافت در اين کشور نيز پيروانی دارد. ضمن اینکه جریان های صوفیانه نوظهوری مانند کسنزانیه، نبهانیه و خضریه نیز در این کشور نقش ­آفرینی دارند.

مکاتب تصوف در عراق

در خصوص مکاتب تصوف در عراق به سه مکتب بصره، کوفه و بغداد اشاره می­ شود.

جریان های شاخص تصوف در عراق

جریان ها یا طریقت­ های تصوف در عراق شامل جریان های متعددی هستند که عبارت است از طریقه قادریه؛ طریقه رفاعيه؛ طریقه نقشبنديه؛ طریقه کسنزانیه؛ طریقه نبهانیه؛ طریقه خضریه است. در میان طریقه ­های معرفی شده، سه مورد نخست جزو طریقت های کهن و اصلی و سه مورد بعدی جزء فرقه ­های نوظهور تصوف در عراق هستند. در کنار این موارد می ­توان به برخی دیگر از فرقه­ های تصوف در عراق اشاره کرد که از جمله عبارتند از: سهروردیه، شاذلیه، علویه، حیدریه و ملامتیه.

شخصیت های تصوف در عراق

برخی از مهم‌ترین شخصیت‌های تصوف در عراق معاصر که در این زمینه نقش برجسته‌ای ایفا نموده ­اند شامل مردان و زنان صوفی هستند که تأثیرات اجتماعی، دینی و فرهنگی عمیقی در بغداد و دنیای اسلام داشته ­اند. عبدالکریم المدرس یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های صوفی در عراق بود. او به عنوان  مفتی عراق  و  مفسر  قرآن شناخته می‌شد و در  مرقد قادریه در بغداد اقامت داشت. وی در برابر اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در سال 2003 فتوای وجوب مقاومت و جهاد  علیه اشغالگران صادر کرد. این فتوا باعث شد که وی مورد غضب اشغالگران قرار گیرد و فعالیت‌های وی محدود شود.

خانقاه ­ها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق

خانقاه‌ها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق نقش مهمی در تاریخ عرفان اسلامی ایفا کرده‌اند. این مکان‌ها به‌عنوان پایگاه‌های اصلی فعالیت‌های معنوی، تربیتی، و اجتماعی صوفیان عمل کرده و در طول قرن‌ها بر فرهنگ و دین جامعه عراق تأثیر گذاشته‌اند.

مکتب اهل بیت و پیروان آن در عراق

عراق از پایگاههای اصلی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و تشیع در جهان اسلام است. از بدو ورود اسلام به عراق مکتب اهل بیت (علیهم السلام) نیز وارد این سرزمین شد و برای قرون متمادی تا دوره معاصر بین النهرین مهد گسترش و بلوغ تشیع بوده است. مراقد مطهر امامان شیعی(علیهم السلام) و حوزه‌های علمیه در شهرهای مختلف از مهمترین نمادهای زنده بودن این مکتب در عراق است. اکثریت جمعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دهند و علماء و رهبران تشیع از تاثیرگذارترین شخصیتها در تاریخ این کشور محسوب می‌شوند.

پیشینه پیروان اهل بیت در عراق

سرزمین عراق از سوی دولت اسلامی در سال 15 پس از هجرت فتح شد و  اکثریت مردم به اسلام روی آوردند. انتقال مرکز خلافت اسلامی از مدینه منوره به کوفه در دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، جامعه عراق را با مشارب فقهی مختلف اسلامی آشنا ساخت. برخی از فرق اسلامی مانند تشیع و خوارج عمدتاً در عراق چارچوب یافتند و شکل گرفتند و امام صادق (ع) و ابوحنیفه نعمان بن ثابت ـ از رهبران مذاهب اسلامی ـ بر اساس این ارث تاریخی مذاهب شیعه و حنفی و مدرسه فقهی خود را در بغداد پی‌ریزی کردند. حوزه علمیه جهان تشیع در بیش از هزار سال پیش توسط شیخ طوسی (ره) در نجف اشرف تأسیس شد و از آن هنگام کشور عراق به عنوان مهمترین مرکز فکری تشیع در جهان در آمد.

جمعیت پیروان اهل بیت و پراکندگی در عراق

اکثریت جعیت عراق را شیعیان تشکیل می‌دهند و اغلب شیعیان در مناطق جنوبی کشور و بغداد ساکن هستند. در تبیین جغرافیای دینی عراق درباره سه منطقه صحبت می‌شود. منطقه اول که بیشترین جمعیت را نیز دارد و ساکنان آن شیعه هستند، منطقه‌ای است که استانهای جنوبی بغداد از جمله کوت، حله، دیوانیه، ناصریه، بصره و عماره را پوشش می‌دهد. این منطقه به لحاظ نژادی منطقه‌ای عرب‌نشین است و تنها اقلیت های ایرانی را در بصره، نجف و کربلا باید از آن استثناء کرد. البته تشیع در آنها صددرصد نیست و برخی منطقه‌های کوچک سنی‌نشین نیز در آنها وجود دارد. منطقه دوم وادی فرات در شمال بغداد است که عربها در آن زندگی می‌کنند. همین طور وادی دجله از بغداد تا موصل که همگی سنی هستند و اقلیتهای شیعه هم در آنها در منطقه بلد و دجیل و سامرا هست. میان این منطقه و منطقه سوم، در امتداد راه برید قدیم بغداد- موصل- استانبول، منطقه ترکمانان از جمله تلعفر، داقوق، طوزخورماتو و قره‌تپه قرار دارد که شیعه‌اند. اما منطقه سوم که شامل محدوده هلال جبل کردی است هم سنی‌نشین است. این سه منطقه دینی در بغداد تداخل می کنند. بر این اساس جمعیت بغداد را  ترکیبی از شیعه و سنی تشکیل می‌دهد.

رهبران و عالمان برجسته اهل بیت در عراق

جامعه شیعی عراق رهبران و عالمان برجسته‌ای دارد. در دوره جدید بعد از 2003، مراجع و علمای برجسته شیعی عراق از جمله شامل آیت‌الله العظمی علی سیستانی، آیت‌الله العظمی محمد اسحاق فیاض، آیت‌الله العظمی بشیر حسین نجفی و مرحوم آیت‌الله العظمی محمد سعید حکیم بوده است.

جریان‌های شاخص اهل بیت(ع) در عراق

پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳، جریان‌های شیعی در عراق به‌عنوان بازیگران اصلی در عرصه سیاسی، اجتماعی و مذهبی این کشور نقش مهمی ایفا کرده‌اند. این جریان‌ها شامل مراجع تقلید، احزاب سیاسی، گروه‌های مسلح و جریان‌های اجتماعی و فرهنگی هستند. در اینجا به برخی از مهمترین جریان‌های شاخص شیعی در دوره جدید اشاره می‌شود.

نهادهای شیعی در عراق

نهادهای شیعی در عراق شامل حوزه‌های علمیه، مدارس، مساجد، حسینیه‌ها و سایر مراکز تبلیغی و آموزشی است. این نهادها در تداوم مکتب اهل بیت (ع)  و بلوغ جامعه شیعی نقش مهمی در طول تاریخ داشته و به حفظ این مکتب در برابر فشارها و محدودیتهای بیرونی کمک کرده است. ضمن اینکه در دوره جدید این نهادها همچنان برخی کارکردهای پیشین را حفظ کرده و رهبران شیعی در تلاشند تا وظایف و نقش نهادها را با محیط فرهنگی- اجتماعی نوین این کشور انطباق دهند.

مراسم و مناسک و اعیاد مذهبی اهل بیت(ع) عراق

در  میان شیعیان عراق مجموعه‌ای از مراسم و مناسک و اعیاد دینی وجود دارد که برخی از آنها بصورت مشترک با اهل تسنن بوده  و برخی از آنها در چارچوبهای مذهبی شیعه صورت می‌گیرد که مهمترین آنها شامل اعیاد و مناسک دینی شیعیان عراق شامل مناسک ماه مبارک رمضان و عید فطر؛ مناسک روز عرفه و عید قربان؛ عید غدیر خم؛ میلاد پیامبر اکرم(ص)؛ ولادت امیرالمومنین(ع)؛ سوم شعبان؛ نیمه شعبان است. مراسم سوگواری شیعیان عراق شامل سوگواری ماه محرم و عزاداریهای تاسوعا و عاشورا؛ پیاده‌روی اربعین؛ بیست و پنجم رجب؛ بیست و یک رمضان است.

اهل سنت در عراق

اهل سنت یکی از بخشهای مهم و کانونی جامعه عراق برای قرون متوالی بوده و در عرصه‌های مختلف نقش‌آفرینی داشته است. در این راستا بررسی پیشینه اهل سنت، جمعیت و پراکندگی اهل سنت در عراق، رهبران و عالمان اهل سنت، جریانهای شاخص اهل سنت و همچنین نمادها، سنتها و آئین‌ها مذهبی آنان اهمیت بالایی دارد.

پیشینه تاریخی اهل سنت در عراق

اهل سنت عراق شامل دو بخش اصلی عربهای سنی و کردهای سنی است. با این حال از آنجایی که هویت قومی در کردها قویتر است در تبیین وضعیت اهل سنت در عراق عمدتا بر عربهای سنی تمرکز می‌شود. عرب‌های سنی از زمان فتوحات اسلامی نقش مهمی در ساختار سیاسی و مذهبی عراق ایفا کرده‌اند. پس از فتح عراق توسط مسلمانان، این سرزمین به یکی از مراکز مهم تمدن اسلامی تبدیل شد. خلافت عباسی (قرن هشتم تا سیزدهم میلادی) با مرکزیت بغداد، به‌عنوان اوج قدرت اهل سنت در جهان اسلام شناخته می‌شود. در این دوره، علما، فقها، قضات و صاحب‌نظران سنی در حوزه‌های مختلف فقه، کلام و علوم اسلامی نقش برجسته‌ای ایفا کردند. مذاهب چهارگانه فقهی اهل سنت (حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی) در عراق گسترش یافتند و مکتب حنفی در مراکز حکومتی غلبه داشت.

جمعیت و پراکندگی اهل سنت در عراق

بر اساس نتایج سرشماری عمومی جمعیت عراق که در نوامبر ۲۰۲۴ انجام شد، جمعیت کل کشور به ۴۶ میلیون و ۱۱۸ هزار نفر رسید. این سرشماری شامل اقلیم کردستان نیز بوده است. با این حال، نتایج سرشماری عراق به تفکیک گروه‌های مذهبی و قومی از جمله جمعیت اهل سنت، منتشر نشده است. در مورد جمعیت اهل سنت در عراق تخمین‌های رسمی و دقیق وجود ندارد.  زیرا سرشماری مبتنی بر مذهب در عراق از دهه‌ها پیش انجام نشده است. با این حال، بر اساس منابع مختلف بین‌المللی، عرب‌های سنی حدود 15 تا 20 درصد جمعیت عراق را تشکیل می‌دهند. اگر کردهای سنی (که عمدتاً در اقلیم کردستان زندگی می‌کنند) نیز محاسبه شوند، نسبت مسلمانان سنی به کل جمعیت ممکن است به 30 تا 35 درصد برسد.

رهبران و عالمان اهل سنت در عراق

رهبران و عالمان اهل سنت را می‌توان به علمای دینی و رهبران سیاسی تقسیم کرد. عالمان دینی سنتی (علمای شریعت) شامل فقها، محدثان، امامان جماعت و مدرسین علوم دینی در مساجد و مدارس شرعی اهل سنت است. ابن الجوزی، الخطیب البغدادی، القرطبی و دیگر علما در بغداد در دوران خلافت عباسی، از برجسته‌ترین شخصیت‌های علمی بودند.در دوره عثمانی نظام المدارس الشرعیه در شهرهایی چون بغداد، موصل، اربیل و سامرا تقویت شد. و مدارس دینی حنفی‌مذهب (هم‌راستا با مذهب رسمی عثمانی) رواج یافتند و علمای مختلفی تربیت و به نقش آفرینی پرداختند. از علمای معاصر (سده ۲۰ و ۲۱) اهل سنت عراق می‌توان به  الشیخ عبد الکریم زیدان فقیه، اصولی و یکی از شاخص‌ترین علمای معاصر که آثار متعددی در فقه اسلامی و فقه سیاسی دارد، اشاره کرد. الشیخ أحمد حسن الطه نیز از چهره‌های تأثیرگذار حوزه دینی در عراق بوده است.

جریان های شاخص اهل سنت عراق

جریان‌های شاخص اهل سنت در عراق شامل جریان‌های مذهبی، سیاسی و اجتماعی و حتی برخی جریانهای نظامی و مسلحانه هستند. مهمترین این جریان‌ها شامل جریان سنتی مذهبی (علمای کلاسیک)؛ جریان سلفی؛ جریان سیاسی اسلام‌گرای اهل سنت؛ جریان‌های مسلح سنی؛ جریان‌های مدنی و روشنفکری است.

نمادها، سنت ها و آئین های مذهبی اهل سنت در عراق

مساجد بخش مهمی از نمادهای مذهبی اهل سنت عراق را تشکیل می‌دهند. جامع الإمام الأعظم (ابوحنیفه) در بغداد، مهم‌ترین نماد مذهبی اهل سنت عراق است و آرامگاه امام ابوحنیفه، مؤسس فقه حنفی، در آن قرار دارد. الجامع النوری الكبیر در موصل نیز نماد تاریخی و فرهنگی اهل سنت در شمال عراق محسوب می‌شود. همچنین جامع الخلفاء در بغداد، یکی از مساجد قدیمی با قدمت  دوره عباسی است که از نمادهای اهل سنت عراق است. از سنت‌های مذهبی ویژه اهل سنت عراق نماز جمعه است که مهم‌ترین آیین هفتگی اهل سنت است و با حضور گسترده در مساجد مرکزی شهرها برگزار می‌شود. حلقه‌های علمی نیز سنت دیرینه‌ی آموزش دینی در مساجد، به‌ویژه در مساجد بزرگ اهل سنت است که در آنها تدریس فقه، تفسیر، حدیث، و سیره در قالب گفت‌وگوی استاد و شاگرد برگزار می‌شود.

نهادهای اهل سنت در عراق

اهل سنت عراق که شامل کردها و به خصوص عربهای سنی هستند نهادهایی را در عرصه‌های مختلف دینی- مذهبی  و فرهنگی- اجتماعی شکل داده‌اند که هر کدام نقش‌های خاصی در ترویج ارزش‌های مذهبی و نمایندگی منافع جامعه سنی دارند.

اقلیت‌های دینی در عراق

عراق کشوری با تنوع دینی و مذهبی است که در آن اقلیت‌های دینی متعددی زندگی می‌کنند. اگرچه در این کشور  اسلام دین رسمی است و مسلمانان اکثریت نود و هشت درصدی جمعیت را تشکیل می‌دهد، اما اقلیت‌های دینی نیز نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این کشور داشته‌اند. مسیحیان بزرگترین اقلیت دینی در عراق هستند و حدود یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند و سایر اقلیتهای نیز حدود یک درصد جمعیت محسوب می‌شوند. یهودیان از اقلیتهای دینی در این کشور محسوب می‌شدند، اما پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ و مهاجرت‌های بعدی، جمعیت آن‌ها به شدت کاهش یافت و در حال حاضر تعداد بسیار کمی از یهودیان در عراق باقی مانده‌اند.

ایزدی ها در عراق

ایزدی‌ها یا یزیدی‌ها یک دیگر از اقلیتهای دینی در عراق هستند که در بخشهایی از استان موصل عراق استقرار دارند و در شهرهای بحزانی، بعشیقه، باغذره و بویژه در شهرهای سنجار و شیخان سکونت دارند. برخی از ایزدی‌ها به علل شغلی به شهرهای دیگر عراق بویژه شهر بغداد مهاجرت کردند. بر اساس برخی اعتقادات، ایزدی‌ها از اقوام باستانی ایران و شعبه‌هایی از کردهای ایرانی هستند. آنان از اعقاب و بازماندگان کیش‌های باستانی بین‌النهرین و مخصوصا ایران هستند که در دوران اسلامی به حیات خویش ادامه داده و کمابیش رسوم و باورهای خود را در قالب جدید حفظ کرده‌اند به گونه‌ای که در مواردی چنان با آداب و آیین اسلامی آمیخته است که برای پیروان امروزی قابل تشخیص و تفکیک نیست.

صابئین مندایی در عراق

مذهب صابئه مندایی یکی از کهن‌ترین مذاهب جهان است که به حضرت آدم (ع) و پسرش حضرت شیث برمی‌گردد. واژه صابئه ریشه آرامی دارد و به معنای رنگ گرفتن و یا آب ریختن است و معنای دوم با مهمترین مناسک دینی صابئین یعنی غسل تعمید همگونی بیشتری دارد. مندایی به معنی عارف یا عالم به وجود خالق یکتاست. آنها خود را مندایی می‌دانند نه صابئه. زبان مندایی‌ها آرامی است و آنها به علت کثرت غسل از قدیم در کنار رودخانه‌ها استقرار دارند و عمده محل استقرار آنها در کنار رودخانه دجله و هورهای جنوب عراق است. البته برخی از آنها به بغداد نیز مهاجرت کردند. جمعیت مندایی‌های عراق بین بیست تا سی هزار نفر  بوده است، هر چند که آنها مدعی‌اند که حدود پنجاه هزار نفر هستند.

مسیحیت در عراق

عراق کشوری با تنوع دینی و مذهبی است که در آن اقلیت‌های دینی متعددی زندگی می‌کنند. اگرچه در این کشور  اسلام دین رسمی است و مسلمانان اکثریت نود و هشت درصدی جمعیت را تشکیل می‌دهد، اما اقلیت‌های دینی نیز نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این کشور داشته‌اند. مسیحیان بزرگترین اقلیت دینی در عراق هستند و حدود یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند و سایر اقلیتهای نیز حدود یک درصد جمعیت محسوب می‌شوند. یهودیان از اقلیتهای دینی در این کشور محسوب می‌شدند، اما پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ و مهاجرت‌های بعدی، جمعیت آن‌ها به شدت کاهش یافت و در حال حاضر تعداد بسیار کمی از یهودیان در عراق باقی مانده‌اند.

سیاست ها و قوانین کلی عراق در زمینه ادیان و مذاهب

عراق با هزاران سال قدمت به عنوان مهد تمدن های کهن، به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خاص خود میزبان ادیان، مذاهب و فرقه های گوناگونی است و یکی از زیباترین موزاییک های ادیان را در جهان ایجاد کرده است. هر کدام از این فرقه‌ها و ادیان در شکل گیری هویت فرهنگی و اجتماعی عراق نقش بسزایی ایفا کرده اند. امروزه عراق با ترکیبی پیچیده از شیعیان، اهل سنت، مسیحیان، ایزدیان، صائبین مندائی و دیگر گروههای مذهبی تصویری زنده از همزیستی_و گاه تنش_ میان باورهای دینی مختلف را به نمایش می‌گذارد. عراق در طول تاریخ شاهد نوآوری ها و ابتکارات مختلفی در زمینه ادیان و مذاهب بوده است و با تکیه بر این راهکارها توانسته است گام های مثبتی در زمینه تقویت همزیستی مسالمت آمیز، حمایت از حقوق اقلیت های مذهبی و ایجاد ساختار جدید برای تنوع مذهبی بردارد.

تاریخ جدید عراق

عراق به عنوان کشوری با موقعیت ژئوپلیتیک، منابع اقتصادی چشمگیر و تنوع قومی و مذهبی، تاریخی بسیار غنی و پرفراز و نشیب داشته است. سرزمین بین­ النهرین مهد تمدن­های کهن بشری بوده که سابقه آن به بیش از پنج هزار سال قبل از میلاد برمی­ گردد. دوره باستان، دوره اسلامی، دوره تسلط مغول­ها و دوره عثمانی دوره ­های اصلی تاریخ سرمین بین ­النهرین و عراق محسوب می ­شوند. عراق در شکل کنونی خود همزمان با فروپاشی امپراتوری در نتیجه جنگ جهانی اول شکل گرفت. عراق جدید یا مدرن از سال 1914 تاکنون دوره ­های مختلفی را پشت سر گذاشته است که عبارت است از، دوره فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکل ­گیری کشور عراق تحت قیمومیت بریتانیا؛ دوره پادشاهی؛ دوره جمهوری و؛ دوره پس از صدام یا عراق فدرال-دموکراتیک.

هنر در عراق

عراق یکی از غنی‌ترین کشورهای دارای میراث هنری در جهان محسوب می‌شود. عراق میراث‌دار جغرافیای عظیمی است که به دوران بین‌النهرین باستان باز می‌گردد. شهر بغداد برای سال‌های طولانی مرکز هنری و ادبی جهان عرب خصوصاً در زمان خلافت عباسیان(132-656 هجری) بود. اما این مرکز مهم هنری بعدها در اثر تهاجمات دچار آسیب‌های فراوانی شد. یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها، حمله مغول‌ها در قرن سیزدهم میلادی بود که در اثر آن، بسیاری از وجهه‌های هنری و صنایع دستی سنتی این کشور در معرض ویرانی و نابودی قرار گرفت. در قرن نوزدهم  باستان‌شناسان اروپایی خصوصاً بریتانیایی پس از کاوش‌های بسیار برخی از مکان‌های باستانی در عراق از جمله نمرود، نینوا و تل حلف را کشف کردند.

تئاتر و هنرهای نمایشی عراق

آغاز پیدایش تئاتر در عراق در شهر موصل بوده است. همچنین رمان «لطیف و خوشابا» اولین متن نمایشی بود که نعوم فتح‌الله سحار این نمایشنامه را از زبان فرانسوی ترجمه و با نگاه به جامعه عراق بازنویسی کرد و دیالوگ‌ها را به زبان عامیانه نوشت که در سال 1893 منتشر شد. در دو دهه اول قرن بیستم، هیچ گروه تئاتری در عراق وجود نداشت، از این رو، مدارس عراق فعالیت تئاتر را بر عهده گرفته بودند و آن را به نمایش عموم می‌گذاشتند و اینگونه دانش‌آموزان را به تئاتر تشویق می‌کردند. در این دوره، عموم مردم شاهد نمایش‌هایی به زبان‌های عربی، فرانسوی و انگلیسی بودند. پس از اشغال عراق توسط انگلیس و قبل از سال 1921، کلوپ‌ها و انجمن‌هایی به‌ظاهر با فعالیت‌های عمومی اجتماعی و فرهنگی پدید آمدند که در اصل جهت تحریک روحیه ملی علیه اشغالگران فعالیت می‌کردند.

موسیقی در عراق

عرب جاهلی از موسیقی و آواز فقط حداء و ترنم و از آلات موسیقی دف و نی را می‌شناخت. هنگامی که اعراب مسلمان در دوره‌های صدر اسلام و عصر اموی با ایرانیان و رومیان برخورد کردند، عود، تنبور، ساز و سرنا را از آنان گرفتند و آوازخوانان که اکثرشان از موالی بودند، اشعار عربی را بر پایه آهنگ‌های ایرانی خواندند. از سوی دیگر، می‌دانیم که اسلام موسیقی و آوازخوانی را از جمله اصناف لهو دانسته و در ردیف مکروهات قرار داده است، از این رو، بسیاری از مسلمانان از این هنر روی گرداندند و فقها و عالمان دینی درباره حرمت آنها سخن گفته‌اند. در ابتدای خلافت عباسیان، لهو و غنا را ممنوع کردند، اما در دوره‌های بعد از قرن چهارم هجری به بعد موسیقی مورد توجه پژوهشگران و فلاسفه قرار گرفت، چنانکه کندی فیلسوف چند کتاب در این باره نوشت. احمد بن طیب، شاگرد کندی هم موسیقی کبیر و موسیقی صغیر را نوشت. فارابی هم به موسیقی پرداخت و چندین کتاب در این زمینه از او نقل می‌کنند. کتاب «الاغانی» ابوالفرج اصفهانی یک منبع مهم در باب نغمه‌ها و آهنگ‌های عرب به شمار می‌رود و اخوان‌الصفا یک رساله در موضوع موسیقی نوشتند.

سینما در عراق

صنعت سینمای عراق در اوایل دهه 1940 متولد شد، در زمانی که شاه فیصل دوم بر آن کشور حکومت می‌کرد. شرکت‌های خصوصی تولید فیلم در عراق با سرمایه فرانسوی، بریتانیایی، مصری و لبنانی از پیشگامان صنعت سینما در جهان عرب بودند. استودیو بغداد در سال 1948 تاسیس شد ولی بعلت اختلاف بنیانگذاران آن چندان پایدار نماند. با سقوط فیصل دوم که دست‌نشانده انگلستان بود و با اعلام جمهوری و اجرای برنامه‌های آرمان‌گرایانه اصلاحات اجتماعی در عراق، صنعت سینما نیز ملی اعلام شد. سازمان ملی سینما و تئاتر بوجود آمد و جکومت تازه‌تاسیس تلاش کرد از آن در جهت اهداف سیاسی خود و ایدئولوژی ناسیونالیسم عربی بهره بگیرد.

هنرهای تجسمی در عراق

به‌زعم کارشناسان در خاورمیانه و مشخصاً عراق، به‌واسطه تاریخ و نفوذ تمدن‌های کهن، هنر تا قرن بیستم همواره خاصیتی تزیینی داشته و تنها در شرایط خاصی مانند جنگ، قحطی و اشغال و در مواردی اندک پا را از جنبه‌های تزیینی و کاربردی فراتر گذاشته است. همچنین مدرنیسم غربی و به تبع آن هنر مدرن در قرن بیستم مانند سایر کشورهای منطقه با بازگشت دانشجویان اعزامی به اروپا، وارد عرصه عمومی و آکادمیک عراق شده است. در این میان، بیشترین تاثیر مهاجرت هنر معاصر غرب را می‌توان در شاخه‌های هنرهای تجسمی این سرزمین ردیابی کرد و بازشناخت. با استعمار عراق توسط بریتانیا که به صورت مستقیم و غیرمستقیم تا انقلاب 1958 ادامه داشت، تاکید بسیاری بر وحدت وجود داشت و ناسیونالیسم پررنگ بود. با رهایی از استعمار، عراق در استثمار حاکمان داخلی گرفتار آمد و چرخشی از مسئله «وحدت» به «برابری و عدالت اجتماعی» صورت گرفت و اندیشه‌های سوسیالیستی برجسته‌تر شد. متعاقباً هنر معاصر عراق نیز در دوره اول(هاشمی) بر هویت عراقی و عرب و در دوره دوم(بعث) بیشتر بر مسایل و جریان‌های اجتماعی تاکید دارد. بنابراین گفتمان‌های غالب موجود در هنر معاصر عراق، در هر یک از سه دوره تاریخ این کشور را می‌توان به خلق هنری با هویت عراقی و مدرن در دوران اول؛ دادن جایگاه خاص به ایدئولوژی بعثی و شخص صدام حسین(گفتمان رسمی بعثی) و خلق هنر متعهد و حساس به واقعیت اجتماعی مانند؛ شرح رابطه قدرت و سرنوشت انسان، تاکید بر «وطن» و سرنوشت آن در دوره دوم، و پرداختن به مسئله مهاجرت و شرایط عراق و عراقی‌ها پس از اشغال آمریکایی‌ها در دوره سوم در نظر گرفت.

نهاد خانواده در عراق

جنگ‌ها در طول تاریخ پیامدهای خواسته و ناخواسته بسیاری بر وضعیت حال و آینده محیط‌های پیرامون خود داشته‌اند. خانواده به عنوان مرکزی‌ترین واحد اجتماعی، از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر سلامت و پیدایش شخصیت فردی است که تقویت آن منجربه افزایش سطح کیفی زندگی اجتماعی می‌شود. عراق به عنوان یک کشور اسلامی اهمیت فراوانی برای این واحد اصلی تشکیل دهنده جامعه یعنی خانواده قائل است. در بررسی و مطالعه تاریخ و جامعه عراق، مسأله تنوع قومیتی و مذهبی از یکسو و تحولات سیاسی و اجتماعی از سوی دیگر اهمیت فراوانی دارد زیرا توانسته عمیقا خانواده و وضعیت آن را تحت تاثیر قرار دهد. در این میان، قانون اساسی عراق نیز جایگاه ویژه‌ای را برای خانواده در نظر گرفته است. نهادها و مؤسسات حقوقی فراوانی هم برای بررسی و نظارت بر وضعیت زنان و کودکان و جلوگیری از خشونت و حفظ حقوق افراد در خانواده‌های عراقی تأسیس شده‌اند. در این مقاله کوتاه تلاش شده است، تشکل «خانواده» در سطوح مختلف اجتماعی و از منظر حاکمیتی و قانونگذاری بررسی شود.  

آسیب شناسی خانواده در عراق

از جمله آسیب های اجتماعی که خانواده ها در کشور عراق متحمل می شوندعبارت است از، تبعات جنگ و بیرون کشیده شدن زنان از خانواده؛ معضلات اجتماعی در برابر کودکان؛ و اعتیاد است.

نهادها و سازمان های مرتبط با نهاد خانواده در عراق

خانواده در عراق به عنوان یک نهاد اجتماعی قدرتمند شاهد حضور ساختارها و نهادهای مردمی و غیر حاکمیتی است که بر این حوزه فعالیت می کنند.

اقتصاد و نظام اقتصادی عراق

اقتصاد عراق در طول دهه ­های گذشته تحت تاثیر مولفه ­های مختلفی قرار داشته است که از مهمترین آنها عبارت است از: برخورداری عراق از منابع وسیع انرژی و تکیه حداکثری بر درآمدهای ناشی از فروش نفت؛ بهره ­مندی از زمین های حاصلخیز و رونق اقتصاد کشاورزی؛ دولت محور بودن نظام اقتصادی و تاثیرپذیری بالای اقتصاد از سیاست های اقتصادی حکومت ها و؛ مواجه شدن اقتصاد عراق با چالشهایی اساسی در نتیجه وقوع جنگها و بی­ ثباتی های سیاسی متعدد.

سیر تحول تاریخی اقتصاد عراق

اقتصاد عراق از زمان استقلال این کشور در سال 1932 با تغییر و تحولات مختلفی مواجه بوده است. در دوره پادشاهی یعنی سالهای بین 1932 تا  1958 عراق از لحاظ اقتصادی، شاهد تحولات بسیاری بود که شامل توسعه بخش‌های کشاورزی، نفت، و اصلاحات ارضی می‌شد. کشف نفت در دهه 1920 و 1930 به یکی از مهم‌ترین عناصر اقتصادی عراق تبدیل شد. هر چند شرکت نفت عراق تجارت صادرات نفت را از منطقه کرکوک آغاز کرد، اما ظرفیت تولیدی نفت ازدهه 1950 به شدت توسعه یافت. در دهه‌های 1920 و 1930، کشاورزی هنوز ستون فقرات اقتصاد عراق بود. اصلاحات ارضی و سیاست‌های حمایتی محدود در برخی مناطق به توسعه کشاورزی کمک کرد، اما مشکلاتی مانند نبود فناوری مدرن، زیرساخت‌های ناکافی، و وابستگی به شرایط آب و هوایی، مانع توسعه پایدار کشاورزی شدند. در این دوره در عرصه کشاورزی منطقه زیر کشت افزایش یافت و همچنین محصولات تولیدی بیشتر شد. همچنین زیرساخت‌های عراق، شامل راه‌ها، پل‌ها، مدارس، و بیمارستان‌ها، با استفاده از درآمدهای نفتی و کمک‌های خارجی توسعه یافت. صنعت عراق در دوره پادشاهی رشد اندکی داشت و تا سال 1958 تنها 7 درصد جمعیت در این بخش به کار گرفته شدند. در بخش خدمات نیز به رغم برخی پیشرفتها، به دلیل تسلط نگرشهای نخبه گرایانه رشد اندکی صورت گرفت.

نظام بانکی و پولی عراق

نظام بانکی و پولی عراق در طول چند دهه گذشته با تغییر و تحولاتی روبرو بوده است. در سال 1947 میلادی اولین بانک دولتی در عراق تاسیس شد. در جولای 1964 تمامی بانکها و بیمه ها ملی شدند و در دهه بعد از آن ارزش دینار افزایش یافت. بعد از جنگ خلیج فارس در سال 1991، پول جدید عراق توسط دولت چاپ شد و ارزش آن در سال 1995 به ازای هر دلار معادل 3000 دینار تعیین شد. قانون بانکداری عراق در 19 دسامبر 2003 منتشر شد. این قانون چهارچوب حقوقی بانکداری عراق را در راستای استانداردهای بین­ المللی در بر می­ گیرد و با معرفی سیستمی رقابتی مطمئون و شفاف سعی دارد اعتماد عمومی به سیستم بانکی را افزایش دهد. همچنین بانک مرکزی مستقل عراق طبق قانون بانکداری این کشور در 6 مارس 2004 تاسیس شد. هدف اولیه قانون بانکداری در عراق حفظ اعتماد در نظام بانکی است.

نظام مالیاتی در عراق

مالیات یکی از ابزارهای کلیدی سیاست مالی است که دولت از آن برای تأمین هزینه‌های عمومی، تثبیت اقتصادی و اجتماعی استفاده می‌کند. علی‌رغم قدیمی بودن نظام مالیاتی عراق، سهم مالیات در تأمین درآمدهای عمومی بسیار محدود بوده و کشور عمدتاً به درآمدهای نفتی وابسته است. ساختار نظام مالیاتی عراق به طور کلی، مشابه بسیاری از سیستم‌های مالیاتی در جهان، به دو نوع مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم تقسیم می‌شود. مالیات‌های مستقیم به صورت مستقیم بر درآمد یا دارایی افراد و شرکت‌ها اعمال می‌شود و شامل مالیات بر درآمد، املاک و سرمایه است. مالیات بر درآمد بر گسترده‌ترین گروه از مؤدیان مالیاتی که به فعالیت‌های اقتصادی مختلف مشغول هستند و درآمد خالص سالانه کسب می‌کنند، اعمال می‌شود. این مالیات که به استثنای موارد خاص به صورت تصاعدی اعمال می‌شود، سهم قابل توجهی در کل درآمد مالیاتی دولت دارد. مالیات بر املاک بر مجموع درآمد سالانه فرد از املاک (به جز خانه مسکونی وی) اعمال می‌شود.  مالیات بر سرمایه نیز از جمله شامل مالیات بر ارث و مالیات بر زمینهای بایر است. مالیات‌های غیرمستقیم عراق شامل مالیات بر مصرف (مانند گمرک و تولید) و مالیات بر معاملات (مانند عوارض خدماتی) است. این مالیات‌ها بخش مهمی از درآمدهای مالیاتی دولت را تشکیل می‌دهند و با توجه به اهداف اقتصادی و اجتماعی، قوانین و معافیت‌های خاصی برای آن‌ها اعمال می‌شود.

صنایع و معادن عراق

اقتصاد عراق به شدت به نفت وابسته است و بخش اعظم درآمدهای آن از صادرات نفت تأمین می‌شود. با این حال، بخش‌های صنعتی دیگری نیز در عراق وجود دارند که نقش مهمی در اقتصاد این کشور ایفا می‌کنند. صنعت نفت و گاز به عنوان ستون فقرات اقتصاد عراق محسوب می‌شود. عراق دارای ذخایر عظیم نفت و گاز است و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در جهان به شمار می‌رود. با توجه به منابع غنی نفت و گاز، صنایع پتروشیمی  نیز در عراق در حال توسعه هستند. تولید محصولات پتروشیمی مانند پلاستیک، کود شیمیایی و مواد شوینده از جمله فعالیت‌های مهم این بخش است. همچنین صنایع ساختمانی با توجه به نیاز به بازسازی پس از جنگ و توسعه زیرساخت‌ها، در عراق اهمیت ویژه‌ای دارد. تولید مصالح ساختمانی، سیمان و فولاد از جمله فعالیت‌های این بخش هستند. صنایع غذایی بخش دیگری از صنایع عراق است. با توجه به جمعیت زیاد و نیاز به تأمین مواد غذایی، صنعت غذا در عراق اهمیت دارد. تولید محصولات غذایی فرآوری شده، نوشیدنی‌ها و محصولات کشاورزی از جمله فعالیت‌های این بخش هستند. صنعت نساجی در عراق دارای قدمت طولانی است و تولید پارچه، لباس و فرش از جمله فعالیت‌های این بخش هستند. بخش صنعت در عراق با چالشهای مهمی مانند وابستگی به نفت، کمبود زیرساختها، بی­ثباتی سیاسی و کمبود نیروی کار ماهر مواجه است. با این حال با توجه به محوریت بخش نفت، بیش از 50 درصد تولید ناخالص داخلی عراق را تشکیل می­دهد.

تجارت خارجی عراق

عراق در تجارت خارجی خود تا حد زیادی به صارات نفت و واردات کالاهای مورد نیاز وابسته است. با این حال دولت عراق در تلاش است تا با اتخاذ رویکردهای جدید، تغییراتی را در این روند ایجاد کند. با توجه به اینکه عراق از سال 1980 تا امروز تقریبا به طور پیوسته درگیر جنگ بوده و در فاصله سال‌های 2003 – 1999 زیر یکی از شدیدترین رژیم‌های تحریمی جهان قرار داشته است، در همه زمینه‌ها، از زیرساخت‌ها تا تأمین کالاهای مصرفی، با چالش‌های شدیدی روبه رو است. این کشور به رغم افزایش تولید و درآمدهای نفتی به به جذب سرمایه‌گذاری خارجی  نیز نیازمند شده است. دولت در قالب برنامه‌های توسعه‌ای خود تلاش دارد با ارائه مشوق‌های متعدد زمینه جذب این سرمایه‌گذاری را فراهم آورد. اولویت دیگر عراق در سیاست‌های تجاری خود تقویت بخش خصوصی است به این معنی که در کنار تلاش برای جذب سرمایه خارجی، دولت می‌کوشد بخش خصوصی را نیز وارد فرایند بازسازی کند. در گام سوم از سیاست‌های تجاری، عراق در تلاش است تا سهم نفت و فرآورده‌های آن را از صادرات کم کند، هر چند دولت عراق در اسناد توسعه‌ای خود به این موضوع اشاره کرده است که در آینده قابل پیش‌بینی نفت همچنان ستون اصلی توسعه اقتصادی عراق باقی خواهد ماند، تلاش دارد با تقویت بخش کشاورزی، سهم این بخش از اقتصاد کشور را هم در زمینه امنیت غذایی و هم در زمینه صادراتی افزایش دهد.

اقتصاد فرهنگ و بازار صنایع فرهنگی در عراق

کشور عراق از ژرفنای فرهنگی و تاریخی گسترده‌ای برخوردار است و بازار آفرینش‌های فرهنگی و صنایع دستی این کشور، بازتاب‌دهنده‌ی تنوع قوم‌ها و باورها در آن است. صنایع دستی عراق دربردارنده‌ی آثار هنری سنتی و نوین است که هنرمندان محلی با استفاده از مواد بومی می‌سازند.

بازار موسیقی در عراق

بازار موسیقی نیز جزو صنعت‌های فرهنگی و هنری در عراق یاد می‌شود و با توجه به اینکه 60 درصد جامعه عراق را جوانان تشکیل داده و اینترنت در دسترس 70 درصد جامعه عراق است، اقبال آنان به موسیقی، بازار موفقی را برای فعالان آن عصره پدید آورده است.

بازارهای صنایع دستی در عراق

یکی از بازارهای پر رونق در عراق، بازار صنایع دستی این کشور است که در زبان عربی به آن: سوق الحُرف اليَدوية یا سوق المنتجات الثقافية یا الصناعات التقليدية گفته می‌شود و از بخش‌های گوناگونی چون، فرش و گلیم؛ سفال و سرامیک؛ منبت‌کاری و حکاکی روی چوب؛نقره‌کاری و جواهرسازی؛ منسوجات دست‌باف؛ خوشنویسی و تذهیب تشکیل شده است. صنایع دستی عراقی در جای جای این کشور به صورت پراکنده فروخته می‌شود و بخشی از بازار سُنتی عراق را شکل داده و با اجناس چینی، ترک، هندی، بنگلادشی و یا ایرانی رقابت می‌کند. در این میان برخی از بازارها، قدمت بیشتری داشته و تمرکز بیشتری بر صنایع دستی عراق دارند که مهمترین آنان عبارت است از: بازار شواکة بغداد؛ سوق الصفارین؛ سوق السراجین است.

بازار فیلم و سینما در عراق

صنعت فیلمسازی در عراق به ویژه در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحولات اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است. پس از سقوط رژیم صدام حسین در سال 2003، فضای فرهنگی و هنری در عراق به تدریج شکوفا شد و فیلم‌سازان شروع به تولید آثار جدید کردند.

بازار نوشت افزار و اسباب بازی در عراق

اقتصاد و بازار اسباب‌بازی و نوشت‌افزار در عراق با توجه به جمعیت جوان این کشور و افزایش تقاضا برای محصولات آموزشی و سرگرمی، در حال رشد است. با این حال، این بازار با چالش‌هایی مانند ناامنی، کمبود تولیدات داخلی و وابستگی به واردات مواجه است. عراق در این زمینه متکی به داخل نیست و سهم بزرگ بازار این کشور را نوشت افزارها و اسباب بازی‌های چینی، ترک و بعضا ایرانی یا غربی شکل می‌دهد.

حضور ایران در بازار صنایع فرهنگی و هنری عراق

حضور ایران در بازار صنایع فرهنگی عراق در سال‌های اخیر به‌ویژه پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ افزایش چشمگیری داشته است. این حضور در حوزه‌های مختلفی مانند فیلم و سریال، موسیقی، کتاب، نرم‌افزارهای مذهبی، تئاتر و هنرهای نمایشی و به‌ویژه صنعت گردشگری مشهود است.

ایران شناسی در عراق

ایران‌شناسی در عراق، از دیدگاه‌های گوناگونی، ریشه‌مند و دانشی زنده است. عراق در درازای تاریخ، پیوند ناگسستنی با ایران داشته است و بخش ارزنده‌ای از فرهنگ میان‌رودان، در دوران پادشاهی شاهان ایرانی بر عراق، شیرازه بسته است. این پیوند تاریخی، به خودی خود برای دانستن اندازه‌ی ارزش "ایران‌شناسی" برای فرهیختگان عراق، بس است. امروزه، "ایران‌شناسی" در دانشگاه‌ها و آموزشگاه‌های عراق، پابرجا است.

فناوری در عراق

فناوری می‌تواند نقش حیاتی و چندبعدی در توسعه کشورهای مختلف از جمله عراق ایفا ‌کند. عراق به‌شدت به درآمدهای نفتی وابسته است، اما فناوری می‌تواند به متنوع‌سازی اقتصاد کمک کند. توسعه فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، و صنایع دیجیتال می‌تواند فرصت‌های جدیدی در بخش‌هایی مانند تجارت الکترونیک، خدمات مالی دیجیتال، و استارتاپ‌ها ایجاد کند. سرمایه‌گذاری در فناوری می‌تواند عراق را از یک اقتصاد وابسته به نفت به یک اقتصاد متنوع، پایدار و دانش‌بنیان تبدیل کند. با به‌کارگیری فناوری در بخش‌های کلیدی، این کشور می‌تواند چالش‌های اقتصادی، امنیتی و اجتماعی خود را بهتر مدیریت کند و مسیر توسعه را با سرعت بیشتری طی کند.

عشایر و فرهنگ عشیره ای در عراق

عشایر عراق از گذشته‌های دور یکی از عناصر کلیدی در ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی این کشور بوده‌اند. تاریخ عشایر عراق به دوران باستان و حتی قبل از اسلام بازمی‌گردد، اما ساختار کنونی آن‌ها عمدتاً تحت تأثیر ورود قبایل عرب از شبه‌جزیره عربستان و همچنین تأثیرات امپراتوری‌های عباسی، عثمانی و استعمار بریتانیا شکل گرفته است. در دوره امپراتوری عثمانی، عشایر عراق از استقلال نسبی برخوردار بودند. حکومت عثمانی به‌دلیل ضعف کنترل مرکزی، اغلب با رهبران قبایل توافق‌هایی برای حفظ نظم و پرداخت مالیات داشت. این ساختار باعث شد که عشایر نقش پررنگی در اداره مناطق روستایی و بیابانی عراق داشته باشند. عثمانی‌ها همچنین برخی از شیوخ را در مناصب دولتی قرار داده و از آن‌ها برای تأمین نیروی نظامی استفاده می‌کردند. با شکل گیری کشور عراق از سال 1932، به رغم برخی تغییرات، عشایر همچنان نقشی محوری در این کشور داشته و ساختارها و فرهنگ عشیره‌ای بخش مهمی از حیات فرهنگی- اجتماعی و تحولات سیاسی این کشور بوده است.

ادبیات فارسی در عراق

ادبیات فارسی یکی از غنی‌ترین مکاتب ادبی جهان به شمار می‌رود و شاعران ایرانی همچون فردوسی، سعدی، حافظ، مولانا، خیام و شهریار در زمره‌ی بزرگ‌ترین شاعران تاریخ قرار دارند. این ادبیات با ادبیات عربی درآمیخته و از آن تأثیر پذیرفته و بر آن اثر گذاشته است. ادبیات فارسی تأثیر بسیاری بر شعر عربی گذاشته است، چنان‌که عربی از عظمت شعر مولانا بهره‌ی فراوان برده و آثار حافظ شیرازی به عربی ترجمه شده است.

زبان فارسی در عراق و گویشوران آن

زبان فارسی در دیرینه‌ی کشور عراق، جایگاه ارزشمندی دارد؛ در هر سه دوره‌ی زبان فارسی باستان (دوران هخامنشیان)، زبان فارسی میانه (دوران اشکانیان) و فارسی جدید (دوران اسلام)، میان‌رودان همواره نسبت به زبان فارسی توجه کافی داشت و تا به امروز ارتباط قابل‌توجهی میان عراق و زبان فارسی وجود دارد.

زبان فارسی در رسانه‌های عراق

درباره زبان فارسی دو دیدگاه در عراق در حال ترویج است. گروهی، یادگیری این زبان را یک امکان بسیار خوب برای توسعه‌ی روابط آموزشی، بازرگانی، فرهنگی و هنری تلقی می‌کنند. صفحات فراوانی در فضای مجازی عراق وجود دارد که به ترجمه بخش‌های جالب‌توجه از فیلم‌های ایرانی پرداخته و منتشر می‌کنند و با اقبال ویژه‌ی جوانان عراقی روبه‌رو شده‌است. آثار خوانندگان قدیمی و نسل جدید ایرانی همواره در قالب کلیپ‌هایی با زیرنویس عربی در صفحات یوتیوب و فیس‌بوکی و تیک‌تاک اهالی عراق منتشر می‌شود و هواداران بسیاری دارد. آثار هنری نوشته شده در ایران و رُمان‌های ایرانی نیز در عراق هواداران خاص خود را دارد. همچنین یادگیری زبان فارسی سبب توسعه‌ی گردشگری میان دو کشور ایران و عراق است.

کلیات نظام و امور اجتماعی در عراق

ساختار و روابط اجتماعی در عراق

ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی در عراق

ناهنجاری‌ها و چالش‌های اجتماعی در عراق

قوانین، سیاست‌ها و برنامه‌های اجتماعی در عراق

طرح های کلان، نوآوری ها و تجارب عراق در امور اجتماعی

زن در عراق

ساختارها و نهادهای حاکمیتی مرتبط با امور زنان در عراق

ساختارها و نهادهای مردمی و غیرحاکمیتی مرتبط با امور زنان در عراق

سیاست ها و برنامه‌های عراق در حوزه زنان

آسیب ها و چالش های زنان در عراق

فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زنان در عراق

قوانین و حقوق مرتبط با زنان در عراق

جوانان در عراق

ساختارها و نهادهای حاکمیتی مرتبط با امور جوانان در عراق

ساختارها و نهادهای غیر حاکمیتی مرتبط با امور جوانان در عراق

آسیب‌های اجتماعی جوانان عراق

اشتغال و بیکاری جوانان در عراق

رویدادهای شاخص مرتبط با جوانان در عراق

سیاست ها، قوانین، مقررات و برنامه های کلان عراق در ارتباط با جوانان

کودکان در عراق

ساختارها و نهادهای حاکمیتی مرتبط با امور کودکان در عراق

ساختارها و نهادهای غیر حاکمیتی مرتبط با امور کودکان در عراق

حقوق کودکان در عراق

آسیب های اجتماعی کودکان در عراق

سیاست ها، قوانین، و برنامه های کلان در ارتباط با کودکان در عراق

طرح های کلان، نوآوری ها و تجارب عراق در خصوص حمایت از کودکان

رویدادهای شاخص مرتبط با حوزه کودکان در عراق

رفاه و معیشت در عراق

سرانه درآمد در عراق

بیکاری در عراق

تورم در عراق

مسکن در عراق

آسیب‌های رفاه و معیشت در عراق

سیاست ها، قوانین و برنامه‌ها در حوزه معیشت و رفاه در عراق

سبک زندگی در عراق

اوقات فراغت در عراق

تغذیه و عادات غذایی در عراق

سبک پوشش و پوشاک در عراق

آسیب شناسی اجتماعی در عراق

آموزش در عراق

آموزش عالی در عراق

علم و تحقیقات در عراق

کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عراق

کتاب و کتابخوانی در عراق

وضعیت کتابخانه‌ها در عراق

وضعیت چاپ و نشر در عراق

سیاست ها، قوانین و طرح‌های عراق در عرصه کتاب و کتابخوانی

زیست بوم فضای مجازی در عراق

ساختارهای حاکمیتی عراق در زیست بوم های فضای مجازی

نهادهای غیردولتی عراق در حوزه فضای مجازی

قوانین، سیاست ها و برنامه‌های عراق در حوزه فضای مجازی

هوش مصنوعی در عراق

شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها در عراق

زیرساخت‌های فضای مجازی و وضعیت اینترنت در عراق

اندیشه ورزی در عراق

رسانه‌ها و وسائل ارتباط جمعی عراق

رادیو در عراق

تلویزیون در عراق

مطبوعات در عراق

رسانه­ های جدید در عراق

سیاست ها و قوانین عراق در عرصه رسانه

ایرانیان و ایرانی‌تبارها در عراق

خط، زبان و ادبیات در عراق

خط و تحول آن در عراق

زبان و تحول آن در عراق

ادبیات در عراق

مهاجرت در عراق

صنعت گردشگری عراق

اقتصاد و بازار گردشگری در عراق

گردشگری فرهنگی و تاریخی عراق

گردشگری مذهبی عراق

گردشگری تفریحی عراق

رویدادهای شاخص گردشگری در عراق

بسترهای قانونی و رویکردهای عراق در زمینه گردشگری

توافقنامه های دوجانبه و چندجانبه عراق در گردشگری

فرهنگ عمومی در کردستان عراق

هنر در کردستان عراق

آداب و رسوم در کردستان عراق

میراث فرهنگی کردستان عراق

آموزش، زبان و ادبیات در اقلیم کردستان عراق

ادبیات کردی در اقلیم کردستان عراق

زبان در اقلیم کردستان عراق

آموزش عالی در اقلیم کردستان عراق

آموزش در اقلیم کردستان عراق

روابط و تعاملات فرهنگی- اجتماعی اقلیم کردستان عراق

گردشگری در اقلیم کردستان

نهادها و سیاست‌های فرهنگی اجتماعی در اقلیم کردستان عراق

ساختار اجتماعی اقلیم کردستان عراق

ساختار و گرایش‌های قومی و هویتی در اقلیم کردستان عراق

تنوع قومی و مذهبی در کردستان عراق

هویت ملی کردی در کردستان عراق

میراث و مفاخر فرهنگی در عراق

موزه های عراق

میراث‌فرهنگی غیرملموس عراق

میراث‌فرهنگی ملموس عراق

برنامه های کلان و نوآوری دولت عراق در زمینه آثار باستانی

روابط و همکاری های با ایران ( فرهنگی و علمی، گردشگری و ورزشی)

همکاریهای علمی - دانشگاهی میان ایران و عراق

همکاری و مبادلات گردشگری میان ایران و عراق

روابط و همکاری‌های فرهنگی بخش‌های غیرحاکمیتی ایران و عراق

روابط و همکاری‌های فرهنگی دستگاه‌ها و نهادهای حاکمیتی ایران و عراق

مهاجرت

مهاجرین عراقی در ایران