عراق در یک نگاه

عراق با نام رسمی جمهوری عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است. عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است که از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه است. عراق در جنوب، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد. دو رود دجله و فرات از شمال به جنوب این کشور روان هستند و به خلیج فارس می‌ریزند. مساحت عراق ۴۳۸،۳۱۷ کیلومتر مربع است.کردستان عراق منطقه‌ای خودمختار در بخش شمال کشور عراق است. اقلیم کردستان دارای پارلمان ۱۰۰ نفره، نخست‌وزیر و هیات دولت محلی است. ۱۷ درصد بودجه کشور عراق به اقلیم کردستان اختصاص دارد. زبان رسمی آن کردی و پرچمش هم از پرچم عراق متفاوت است. اربیل پایتخت اقلیم کردستان، و سلیمانیه از شهرهای مهم آن است. روز عاشورا در کردستان عراق تعطیل رسمی است.

جغرافیای انسانی عراق

عراق، با پیشینه‌ای پیچیده و تاریخی پرتنش، در دهه‌های اخیر شاهد دگرگونی‌های گسترده‌ای در ساختار جمعیتی و تحولات دموگرافیک بوده است. تغییرات در نرخ باروری، میزان شهرنشینی، توزیع فضایی جمعیت و مهاجرت‌های داخلی، تحت‌تأثیر عوامل متعددی از جمله جنگ‌های طولانی‌مدت، بی‌ثباتی سیاسی، نوسانات اقتصادی و تحولات اجتماعی قرار گرفته‌اند. این روندها نه‌تنها بر الگوی سکونت و ترکیب سنی جمعیت اثرگذار بوده‌اند، بلکه پیامدهای قابل‌توجهی در زمینه توسعه پایدار، زیرساخت‌های شهری و برنامه‌ریزی اقتصادی کشور به همراه داشته‌اند. هدف از این بخش، ارائه تصویری جامع از پویایی‌های جمعیتی و ارزیابی پیامدهای آن بر ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور است.

ساختار هرم جمعیتی عراق

ساختار جمعیتی عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییرات قابل‌توجهی شده است که ناشی از عوامل مختلفی از جمله تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بوده‌اند.

ویژگی های جمعیتی عراق

نرخ باروری عراق طی دهه گذشته روند نزولی داشته است. در سال ۲۰۱۵: نرخ باروری بین ۴.۰۸ تا ۴.۳۱۰ فرزند به‌ازای هر زن برآورد شده بود. در سال ۲۰۲۴/۲۰۲۵: این میزان به ۳.۲۲ تا ۳.۲۵ فرزند کاهش‌یافته است.

رشد جمعیت در عراق

نرخ رشد جمعیت عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییراتی شده است. در سال ۲۰۱5: نرخ رشد جمعیت حدود ۳.۸۸٪ بود. تا سال ۲۰۲۵: کاهش‌یافته و به حدود ۲.۱۰٪ رسیده است.

پراکندگی جمعیت در عراق

توزیع فضایی جمعیت عراق همچنان به‌شدت نامتوازن است. میانگین تراکم جمعیت در عراق حدود 108 نفر در هر کیلومتر مربع است. اما ۸۵٪ از جمعیت در تنها ۳۵٪ از مساحت کشور ساکن هستند.

شهرنشینی و روستانشینی در عراق

تحولات اخیر در الگوهای سکونتی عراق، شاهد افزایش شهرنشینی و تغییر در الگوهای روستایی بوده است. بر اساس گزارش‌های سال ۲۰۲5، حدود ۷۳.۲٪ از کل جمعیت عراق در مناطق شهری سکونت دارند. سالانه هزاران نفر از مناطق روستایی به شهرها مهاجرت می‌کنند؛ افزوده‌شدن به جنبش‌های ناشی از جابه‌جایی اجباری آوارگان نیز قابل مشهود است.

سیاست خارجی و کنشگری فراملی عراق

فهم سیاست خارجی عراق مستلزم پرداختن به ابعاد مختلف این موضوع از جمله پیشینه سیاست خارجی این کشور، اصول و جهت گیری راهبردی سیاست خارجی عراق، ساختارها و چهارچوب های قانونی و حاکمیتی سیاست خارجی، سیاست خارجی عراق در عرصه بین المللی و روابط با قدرتهای جهانی، سیاست خارجی و روابط این کشور با همسایگان و کشورهای منطقه و همچنین تبیین رویکرد عراق در حوزه دیپلماسی فرهنگی است.

اقوام و قومیت‌ها در عراق

پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول، کشور عراق با مرزهای کنونی ایجاد شد و از آن پس، به جهت ساخت قومی و طایفه‌ای و امتداد این اقوام به خارج از مرزهای سیاسی، عراق همواره با چالش‌های سیاسی و امنیتی مواجه بوده است. اقوام عراقی مرکب از اعراب، کردها، ترکمن‌ها، آشوری‌ها و از نظر دینی نیز سنی، شیعه، مسیحی و اقلیت‌های مذهبی دیگر را در بر گرفته است. مشکلات کنونی کشور عراق فقط زاده اشغالگری آمریکا و سقوط صدام‌حسین نیست، بلکه به زمان تاسیس عراق جدید در سال 1921م. و دوره‌های زمانی و نظم سیاسی و دولت‌های عراق برمی‌گردد. عراق با تنوع قومی و مذهبی خود، کشوری پیچیده و متنوع است. اعراب(شیعه و سنی)، کردها، ترکمن‌ها، آشوری‌ها، ایزدیان و سایر اقلیت‌ها هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی این کشور ایفا می‌کنند. مدیریت این تنوع و ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف، یکی از چالش‌های اصلی عراق در طول تاریخ بوده است.

اقوام شاخص در عراق

عراق از بافت جمعیتی متنوع و ناهمگونی برخودار است و این ناهمگونی و شکاف را باید مبتنی بر عامل زیرساختی ترکیب جمعیت عراق تعریف کرد. پس از جنگ جهانی اول، انگلستان جهان عرب را تقسیم کرد و کشور عراق از به هم پیوستن 18 استان از امپراتوری عثمانی تشکیل شد. این کشور به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خود، دارای تنوع قومی و مذهبی چشمگیری است. این تنوع باعث شده است که چندین قوم شاخص در این کشور حضور داشته باشند که هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عراق ایفا می‌کنند. در ادامه به اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

پیشینه اقوام شاخص در عراق

در بین محققان تاریخ عرب، تقریباً اتفاق نظر وجود دارد که حکام بین‌النهرین از 2000 سال قبل از میلاد تا به امروز هدف مشترک ایجاد اتحاد بین قسمت‌های شمالی و جنوبی حوزه دجله و فرات و انسجام سیاسی بین این مناطق را دنبال می‌کرده‌اند. پیشینه اقوام شاخص در عراق به هزاران سال قبل بازمی‌گردد و تحت تأثیر تحولات تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه شکل گرفته است. عراق به عنوان یکی از قدیمی‌ترین تمدن‌های جهان، محل زندگی اقوام مختلفی بوده که هر یک سهم مهمی در تاریخ این کشور داشته‌اند. پیشینه اقوام شاخص در عراق نشان‌دهنده تنوع غنی فرهنگی و تاریخی این کشور است. هر یک از این اقوام سهم مهمی در شکل‌گیری هویت ملی عراق داشته‌اند و مدیریت این تنوع قومی و مذهبی یکی از چالش‌های اصلی این کشور در طول تاریخ بوده است. امروزه، عراق تلاش می‌کند تا با حفظ حقوق همه اقوام، به ثبات و همزیستی مسالمت‌آمیز دست یابد. در این قسمت، به پیشینه اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق

جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی این کشور، بسیار متنوع است. هر یک از این اقوام در مناطق خاصی از عراق متمرکز هستند و نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور ایفا می‌کنند. این پراکندگی قومی و مذهبی، عراق را به کشوری با تنوع فرهنگی و اجتماعی غنی تبدیل کرده است، اما در عین حال چالش‌هایی را نیز برای مدیریت و ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف ایجاد کرده است. در ادامه به جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

زبان و ادبیات اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای زبان‌ها و ادبیات غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، زبان و ادبیات خاص خود را دارند که بخشی از هویت فرهنگی آن‌ها را تشکیل می‌دهد. این تنوع زبانی و ادبی، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بی‌نظیر تبدیل کرده است. هر یک از این زبان‌ها و ادبیات‌ها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند. در اینجا به زبان و ادبیات اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

دین و مذهب اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای گروه‌های مختلفی با اعتقادات دینی و مذهبی متنوع است. اکثریت قریب به اتفاق مردم عراق مسلمان هستند که به دو شاخه شیعه و سنی تقسیم می‌شوند. آشوری‌ها، کلدانی‌ها و ارمنی‌ها از اقلیت‌های مسیحی عراق هستند. ایزدیان و شبک‌ها دارای اعتقادات منحصر به فردی هستند که ترکیبی از عناصر باستانی و اسلامی است. این تنوع مذهبی و قومی، عراق را به یکی از پیچیده‌ترین کشورهای خاورمیانه از نظر اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرده است. در اینجا به دین و مذهب اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

فرهنگ و آداب و رسوم اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای فرهنگ و آداب و رسوم بسیار غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، فرهنگ و سنت‌های خاص خود را دارند که بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند. این تنوع فرهنگی و آداب و رسوم، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بی‌نظیر تبدیل کرده است. هر یک از این فرهنگ‌ها و سنت‌ها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا می‌کنند. پیچیدگی و تنوع در ترکیب ساختار جمعیتی عراق، شکاف‌های متراکم و متداخلی را در ابعاد قومی و مذهبی را در این کشور رقم زده است. در تقسیم‌بندی دینی – مذهبی جامعه عراق از گروه‌های شیعه، سنی، مسیحی، ایزدی، شبک و صابئی تشکیل شده است. به لحاظ قومی جامعه عراق ترکیبی از گروه‌های قومی عرب، کرد و ترکمن است. بنابراین، در کنار این تنوع و درهم تنیدگی، پیوندهای متداخل قومی – مذهبی به پیچیدگی اوضاع و تشدید شکاف‌ها دامن می‌زند. وجود کردهای شیعه، سنی، یزیدی، مسیحی و یهودی، عرب‌های شیعه و سنی، ترکمن‌های شیعه و سنی، با توجه به استقرار کردهای سنی در شمال و شمال شرق، عرب‌های سنی در مرکز و غرب، عرب‌های شیعه در جنوب، ترکمن‌های سنی در محدوده شمال شرق و شرق درهم آمیختگی مرزهای قومی عراق را آشکار می‌سازد.

شخصیت های برجسته اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شخصیت‌های برجسته‌ای در حوزه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی، مذهبی و علمی داشته است. این شخصیت‌ها برجسته از میان اقوام مختلف عراق برخاسته و هر یک نقش مهمی در شکل‌گیری تاریخ، فرهنگ و سیاست عراق نقش داشته‌اند و نماینده تنوع غنی قومی و مذهبی این کشور هستند. در اینجا به برخی از شخصیت‌های برجسته اقوام شاخص عراق اشاره می‌شود.

مراکز مهم اقوام شاخص در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای مراکز مهمی است که هر یک از اقوام شاخص در آن‌ها متمرکز شده‌اند. این مراکز نه تنها از نظر جمعیتی، بلکه از نظر فرهنگی، تاریخی و سیاسی نیز اهمیت زیادی دارند. این مراکز نه تنها محل زندگی اقوام مختلف هستند، بلکه نقش مهمی در حفظ و ترویج فرهنگ، زبان و سنت‌های آن‌ها ایفا می‌کنند. هر یک از این شهرها و مناطق، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل می‌دهند. در اینجا به مراکز مهم اقوام شاخص در عراق اشاره می‌شود.

مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق

مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق به دلایل مختلفی از جمله جنگ‌ها، تحولات سیاسی، فشارهای اقتصادی و تبعیض‌های قومی و مذهبی صورت گرفته است. این مهاجرت‌ها و جابجایی‌ها تأثیرات عمیقی بر ساختار جمعیتی و اجتماعی عراق داشته‌اند و چالش‌هایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کرده‌اند. با این حال، بسیاری از این اقوام در حال بازسازی زندگی خود و مشارکت در آینده عراق هستند. در اینجا به برخی از مهم‌ترین موارد مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق اشاره می‌شود.

رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شاهد رویدادهای شاخص و سرنوشت‌سازی بوده است که تأثیرات عمیقی بر روابط میان اقوام و ساختار سیاسی و اجتماعی این کشور داشته‌اند و چالش‌هایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کرده‌اند. برخی از مهم‌ترین رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق شامل قیام شیعیان در سال ۱۹۹۱؛ عملیات انفال علیه کردها(۱۹۸۶-۱۹۸۹)؛ حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام حسین(۲۰۰۳)؛ جنگ داخلی عراق (۲۰۰۶-۲۰۰۸)؛ حملات داعش و اشغال بخش‌هایی از عراق (۲۰۱۴-۲۰۱۷)؛ رفراندوم استقلال کردستان عراق (۲۰۱۷)؛ اعتراضات مردمی ۲۰۱۹-۲۰۲۰؛ تشدید تنش‌ها در مناطق مورد مناقشه (کرکوک) است.

سیاست ها، قوانین، رویکردها، برنامه ها، طرح های کلان و راهبردی عراق در زمینه اقوام

سیاست‌ها، قوانین، رویکردها و برنامه‌های کلان عراق در زمینه اقوام و قومیت‌ها تحت تأثیر تاریخ پرتنش این کشور، ساختار سیاسی فعلی و چالش‌های ناشی از تنوع قومی و مذهبی قرار دارد. پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، عراق تلاش کرده است تا با ایجاد ساختارهای سیاسی جدید، به تنوع قومی و مذهبی خود پاسخ دهد.

هویت و هویت یابی در عراق

کشور عراق، با بافتی پیچیده از قومیت‌ها، مذاهب و زبان‌ها، یکی از چالش‌برانگیزترین نمونه‌های هویتی در خاورمیانه است. تنوع جمعیتی آن، از عرب و کرد گرفته تا ترکمن، آشوری، ارمنی و ایزدی، با شکاف‌های فرقه‌ای، تاریخی و سیاسی درهم‌تنیده شده‌ است. از زمان شکل‌گیری دولت مدرن عراق در پی فروپاشی امپراتوری عثمانی، دولت‌سازی همواره با چالش‌هایی بنیادین در زمینه انسجام ملی و تعریف هویت مشترک روبه‌رو بوده است. در این مقاله، تلاش می‌شود با بررسی بستر تاریخی، مؤلفه‌های قومیتی و مذهبی، آیین‌های هویتی، سیاست‌های حکمرانی و ظرفیت‌های همگرایی، تصویری روشن‌تر از روند هویت‌یابی در عراق ترسیم شود.

تجارب و نوآوری های عراق در زمینه اقوام

عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی خود، تجارب و نوآوری‌های جالبی در زمینه مدیریت اقوام و قومیت‌ها داشته است. این تجارب و نوآوری‌ها در چارچوب تلاش‌های این کشور برای ایجاد تعادل میان گروه‌های مختلف و کاهش تنش‌های قومی و مذهبی شکل گرفته‌اند. در ادامه به برخی از این تجارب و نوآوری‌ها اشاره می‌شود.

گروه های مذهبی و قومی عراق

گروه های مذهبی و قومی اصلی کشور عراق عبارتند از: شیعیان، سنی ها، مسیحیان، مندایی ها (صائبین) و ایزدی ها هستند.

ادیان و مذاهب عراق

تصوف در عراق

تصوف در عراق، به عنوان یکی از خاستگاه‌های مهم این جریان عرفانی در جهان اسلام، تاریخچه‌ای غنی و پرنفوذ دارد. عراق از قرون نخستین اسلام تا قرون میانه به‌واسطه موقعیت جغرافیایی و فرهنگی خود، نقش مهمی در شکل‌گیری و توسعه تصوف ایفا کرده است. کشور عراق يکی از مهمترين کشورهائی است که مهد تصوف بوده است. طريقه قادريه و رفاعيه در اين کشور بوجود آمد و تاکنون پايگاه اجتماعي خود را دارند. علاوه بر اين دو مکتب، طريقه نقشبنديه که در خارج از عراق پيدايش يافت در اين کشور نيز پيروانی دارد. ضمن اینکه جریان های صوفیانه نوظهوری مانند کسنزانیه، نبهانیه و خضریه نیز در این کشور نقش آفرینی دارند.

پیشینه تصوف در عراق

مکاتب تصوف در عراق

جریان های شاخص تصوف در عراق

جریان ها یا طریقت های تصوف در عراق شامل جریان های متعددی هستند که عبارت است از طریقه قادریه؛ طریقه رفاعيه؛ طریقه نقشبنديه؛ طریقه کسنزانیه؛ طریقه نبهانیه؛ طریقه خضریه است. در میان طریقه های معرفی شده، سه مورد نخست جزو طریقت های کهن و اصلی و سه مورد بعدی جزء فرقه های نوظهور تصوف در عراق هستند. در کنار این موارد می توان به برخی دیگر از فرقه های تصوف در عراق اشاره کرد که از جمله عبارتند از: سهروردیه، شاذلیه، علویه، حیدریه و ملامتیه.

شخصیت های تصوف در عراق

برخی از مهم‌ترین شخصیت‌های تصوف در عراق معاصر که در این زمینه نقش برجسته‌ای ایفا نموده اند شامل مردان و زنان صوفی هستند که تأثیرات اجتماعی، دینی و فرهنگی عمیقی در بغداد و دنیای اسلام داشته اند. عبدالکریم المدرس یکی از برجسته‌ترین شخصیت‌های صوفی در عراق بود. او به عنوان مفتی عراق و مفسر قرآن شناخته می‌شد و در مرقد قادریه در بغداد اقامت داشت. وی در برابر اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در سال 2003 فتوای وجوب مقاومت و جهاد علیه اشغالگران صادر کرد. این فتوا باعث شد که وی مورد غضب اشغالگران قرار گیرد و فعالیت‌های وی محدود شود.

خانقاه ها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق

خانقاه‌ها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق نقش مهمی در تاریخ عرفان اسلامی ایفا کرده‌اند. این مکان‌ها به‌عنوان پایگاه‌های اصلی فعالیت‌های معنوی، تربیتی، و اجتماعی صوفیان عمل کرده و در طول قرن‌ها بر فرهنگ و دین جامعه عراق تأثیر گذاشته‌اند.