عراق در یک نگاه
عراق با نام رسمی جمهوری عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است. عراق از کشورهای خاورمیانه و جنوب غرب آسیا است که از جنوب با عربستان سعودی و کویت، از غرب با اردن و سوریه، از شرق با ایران و از شمال با ترکیه همسایه است. عراق در جنوب، مرز آبی کوچکی با خلیج فارس دارد. دو رود دجله و فرات از شمال به جنوب این کشور روان هستند و به خلیج فارس میریزند. مساحت عراق ۴۳۸،۳۱۷ کیلومتر مربع است.کردستان عراق منطقهای خودمختار در بخش شمال کشور عراق است. اقلیم کردستان دارای پارلمان ۱۰۰ نفره، نخستوزیر و هیات دولت محلی است. ۱۷ درصد بودجه کشور عراق به اقلیم کردستان اختصاص دارد. زبان رسمی آن کردی و پرچمش هم از پرچم عراق متفاوت است. اربیل پایتخت اقلیم کردستان، و سلیمانیه از شهرهای مهم آن است. روز عاشورا در کردستان عراق تعطیل رسمی است.
جغرافیای انسانی عراق
عراق، با پیشینهای پیچیده و تاریخی پرتنش، در دهههای اخیر شاهد دگرگونیهای گستردهای در ساختار جمعیتی و تحولات دموگرافیک بوده است. تغییرات در نرخ باروری، میزان شهرنشینی، توزیع فضایی جمعیت و مهاجرتهای داخلی، تحتتأثیر عوامل متعددی از جمله جنگهای طولانیمدت، بیثباتی سیاسی، نوسانات اقتصادی و تحولات اجتماعی قرار گرفتهاند. این روندها نهتنها بر الگوی سکونت و ترکیب سنی جمعیت اثرگذار بودهاند، بلکه پیامدهای قابلتوجهی در زمینه توسعه پایدار، زیرساختهای شهری و برنامهریزی اقتصادی کشور به همراه داشتهاند. هدف از این بخش، ارائه تصویری جامع از پویاییهای جمعیتی و ارزیابی پیامدهای آن بر ساختار اقتصادی و اجتماعی کشور است.
ساختار هرم جمعیتی عراق
ساختار جمعیتی عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییرات قابلتوجهی شده است که ناشی از عوامل مختلفی از جمله تحولات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بودهاند.
ویژگی های جمعیتی عراق
نرخ باروری عراق طی دهه گذشته روند نزولی داشته است. در سال ۲۰۱۵: نرخ باروری بین ۴.۰۸ تا ۴.۳۱۰ فرزند بهازای هر زن برآورد شده بود. در سال ۲۰۲۴/۲۰۲۵: این میزان به ۳.۲۲ تا ۳.۲۵ فرزند کاهشیافته است.
رشد جمعیت در عراق
نرخ رشد جمعیت عراق طی دهه گذشته دستخوش تغییراتی شده است. در سال ۲۰۱5: نرخ رشد جمعیت حدود ۳.۸۸٪ بود. تا سال ۲۰۲۵: کاهشیافته و به حدود ۲.۱۰٪ رسیده است.
پراکندگی جمعیت در عراق
توزیع فضایی جمعیت عراق همچنان بهشدت نامتوازن است. میانگین تراکم جمعیت در عراق حدود 108 نفر در هر کیلومتر مربع است. اما ۸۵٪ از جمعیت در تنها ۳۵٪ از مساحت کشور ساکن هستند.
شهرنشینی و روستانشینی در عراق
تحولات اخیر در الگوهای سکونتی عراق، شاهد افزایش شهرنشینی و تغییر در الگوهای روستایی بوده است. بر اساس گزارشهای سال ۲۰۲5، حدود ۷۳.۲٪ از کل جمعیت عراق در مناطق شهری سکونت دارند. سالانه هزاران نفر از مناطق روستایی به شهرها مهاجرت میکنند؛ افزودهشدن به جنبشهای ناشی از جابهجایی اجباری آوارگان نیز قابل مشهود است.
سیاست خارجی و کنشگری فراملی عراق
فهم سیاست خارجی عراق مستلزم پرداختن به ابعاد مختلف این موضوع از جمله پیشینه سیاست خارجی این کشور، اصول و جهت گیری راهبردی سیاست خارجی عراق، ساختارها و چهارچوب های قانونی و حاکمیتی سیاست خارجی، سیاست خارجی عراق در عرصه بین المللی و روابط با قدرتهای جهانی، سیاست خارجی و روابط این کشور با همسایگان و کشورهای منطقه و همچنین تبیین رویکرد عراق در حوزه دیپلماسی فرهنگی است.
اقوام و قومیتها در عراق
پس از شکست عثمانی در جنگ جهانی اول، کشور عراق با مرزهای کنونی ایجاد شد و از آن پس، به جهت ساخت قومی و طایفهای و امتداد این اقوام به خارج از مرزهای سیاسی، عراق همواره با چالشهای سیاسی و امنیتی مواجه بوده است. اقوام عراقی مرکب از اعراب، کردها، ترکمنها، آشوریها و از نظر دینی نیز سنی، شیعه، مسیحی و اقلیتهای مذهبی دیگر را در بر گرفته است. مشکلات کنونی کشور عراق فقط زاده اشغالگری آمریکا و سقوط صدامحسین نیست، بلکه به زمان تاسیس عراق جدید در سال 1921م. و دورههای زمانی و نظم سیاسی و دولتهای عراق برمیگردد. عراق با تنوع قومی و مذهبی خود، کشوری پیچیده و متنوع است. اعراب(شیعه و سنی)، کردها، ترکمنها، آشوریها، ایزدیان و سایر اقلیتها هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی این کشور ایفا میکنند. مدیریت این تنوع و ایجاد تعادل میان گروههای مختلف، یکی از چالشهای اصلی عراق در طول تاریخ بوده است.
اقوام شاخص در عراق
عراق از بافت جمعیتی متنوع و ناهمگونی برخودار است و این ناهمگونی و شکاف را باید مبتنی بر عامل زیرساختی ترکیب جمعیت عراق تعریف کرد. پس از جنگ جهانی اول، انگلستان جهان عرب را تقسیم کرد و کشور عراق از به هم پیوستن 18 استان از امپراتوری عثمانی تشکیل شد. این کشور بهدلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خود، دارای تنوع قومی و مذهبی چشمگیری است. این تنوع باعث شده است که چندین قوم شاخص در این کشور حضور داشته باشند که هر یک نقش مهمی در ساختار اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عراق ایفا میکنند. در ادامه به اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
پیشینه اقوام شاخص در عراق
در بین محققان تاریخ عرب، تقریباً اتفاق نظر وجود دارد که حکام بینالنهرین از 2000 سال قبل از میلاد تا به امروز هدف مشترک ایجاد اتحاد بین قسمتهای شمالی و جنوبی حوزه دجله و فرات و انسجام سیاسی بین این مناطق را دنبال میکردهاند. پیشینه اقوام شاخص در عراق به هزاران سال قبل بازمیگردد و تحت تأثیر تحولات تاریخی، فرهنگی و مذهبی منطقه شکل گرفته است. عراق به عنوان یکی از قدیمیترین تمدنهای جهان، محل زندگی اقوام مختلفی بوده که هر یک سهم مهمی در تاریخ این کشور داشتهاند. پیشینه اقوام شاخص در عراق نشاندهنده تنوع غنی فرهنگی و تاریخی این کشور است. هر یک از این اقوام سهم مهمی در شکلگیری هویت ملی عراق داشتهاند و مدیریت این تنوع قومی و مذهبی یکی از چالشهای اصلی این کشور در طول تاریخ بوده است. امروزه، عراق تلاش میکند تا با حفظ حقوق همه اقوام، به ثبات و همزیستی مسالمتآمیز دست یابد. در این قسمت، به پیشینه اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق
جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص در عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی این کشور، بسیار متنوع است. هر یک از این اقوام در مناطق خاصی از عراق متمرکز هستند و نقش مهمی در ساختار اجتماعی و سیاسی کشور ایفا میکنند. این پراکندگی قومی و مذهبی، عراق را به کشوری با تنوع فرهنگی و اجتماعی غنی تبدیل کرده است، اما در عین حال چالشهایی را نیز برای مدیریت و ایجاد تعادل میان گروههای مختلف ایجاد کرده است. در ادامه به جمعیت و پراکندگی اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
زبان و ادبیات اقوام شاخص در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای زبانها و ادبیات غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، زبان و ادبیات خاص خود را دارند که بخشی از هویت فرهنگی آنها را تشکیل میدهد. این تنوع زبانی و ادبی، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بینظیر تبدیل کرده است. هر یک از این زبانها و ادبیاتها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل میدهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا میکنند. در اینجا به زبان و ادبیات اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
دین و مذهب اقوام شاخص در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای گروههای مختلفی با اعتقادات دینی و مذهبی متنوع است. اکثریت قریب به اتفاق مردم عراق مسلمان هستند که به دو شاخه شیعه و سنی تقسیم میشوند. آشوریها، کلدانیها و ارمنیها از اقلیتهای مسیحی عراق هستند. ایزدیان و شبکها دارای اعتقادات منحصر به فردی هستند که ترکیبی از عناصر باستانی و اسلامی است. این تنوع مذهبی و قومی، عراق را به یکی از پیچیدهترین کشورهای خاورمیانه از نظر اجتماعی و فرهنگی تبدیل کرده است. در اینجا به دین و مذهب اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
فرهنگ و آداب و رسوم اقوام شاخص در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای فرهنگ و آداب و رسوم بسیار غنی و متنوعی است. هر یک از اقوام شاخص این کشور، فرهنگ و سنتهای خاص خود را دارند که بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل میدهند. این تنوع فرهنگی و آداب و رسوم، عراق را به کشوری با غنای فرهنگی بینظیر تبدیل کرده است. هر یک از این فرهنگها و سنتها، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل میدهند و در حفظ تنوع فرهنگی این کشور نقش مهمی ایفا میکنند. پیچیدگی و تنوع در ترکیب ساختار جمعیتی عراق، شکافهای متراکم و متداخلی را در ابعاد قومی و مذهبی را در این کشور رقم زده است. در تقسیمبندی دینی – مذهبی جامعه عراق از گروههای شیعه، سنی، مسیحی، ایزدی، شبک و صابئی تشکیل شده است. به لحاظ قومی جامعه عراق ترکیبی از گروههای قومی عرب، کرد و ترکمن است. بنابراین، در کنار این تنوع و درهم تنیدگی، پیوندهای متداخل قومی – مذهبی به پیچیدگی اوضاع و تشدید شکافها دامن میزند. وجود کردهای شیعه، سنی، یزیدی، مسیحی و یهودی، عربهای شیعه و سنی، ترکمنهای شیعه و سنی، با توجه به استقرار کردهای سنی در شمال و شمال شرق، عربهای سنی در مرکز و غرب، عربهای شیعه در جنوب، ترکمنهای سنی در محدوده شمال شرق و شرق درهم آمیختگی مرزهای قومی عراق را آشکار میسازد.
شخصیت های برجسته اقوام شاخص در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شخصیتهای برجستهای در حوزههای مختلف سیاسی، فرهنگی، مذهبی و علمی داشته است. این شخصیتها برجسته از میان اقوام مختلف عراق برخاسته و هر یک نقش مهمی در شکلگیری تاریخ، فرهنگ و سیاست عراق نقش داشتهاند و نماینده تنوع غنی قومی و مذهبی این کشور هستند. در اینجا به برخی از شخصیتهای برجسته اقوام شاخص عراق اشاره میشود.
مراکز مهم اقوام شاخص در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، دارای مراکز مهمی است که هر یک از اقوام شاخص در آنها متمرکز شدهاند. این مراکز نه تنها از نظر جمعیتی، بلکه از نظر فرهنگی، تاریخی و سیاسی نیز اهمیت زیادی دارند. این مراکز نه تنها محل زندگی اقوام مختلف هستند، بلکه نقش مهمی در حفظ و ترویج فرهنگ، زبان و سنتهای آنها ایفا میکنند. هر یک از این شهرها و مناطق، بخشی از هویت ملی و فرهنگی عراق را تشکیل میدهند. در اینجا به مراکز مهم اقوام شاخص در عراق اشاره میشود.
مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق
مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق به دلایل مختلفی از جمله جنگها، تحولات سیاسی، فشارهای اقتصادی و تبعیضهای قومی و مذهبی صورت گرفته است. این مهاجرتها و جابجاییها تأثیرات عمیقی بر ساختار جمعیتی و اجتماعی عراق داشتهاند و چالشهایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کردهاند. با این حال، بسیاری از این اقوام در حال بازسازی زندگی خود و مشارکت در آینده عراق هستند. در اینجا به برخی از مهمترین موارد مهاجرت و جابجایی اقوام شاخص در عراق اشاره میشود.
رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی، شاهد رویدادهای شاخص و سرنوشتسازی بوده است که تأثیرات عمیقی بر روابط میان اقوام و ساختار سیاسی و اجتماعی این کشور داشتهاند و چالشهایی را برای ثبات و امنیت این کشور ایجاد کردهاند. برخی از مهمترین رویدادهای شاخص مرتبط با اقوام در عراق شامل قیام شیعیان در سال ۱۹۹۱؛ عملیات انفال علیه کردها(۱۹۸۶-۱۹۸۹)؛ حمله آمریکا به عراق و سقوط صدام حسین(۲۰۰۳)؛ جنگ داخلی عراق (۲۰۰۶-۲۰۰۸)؛ حملات داعش و اشغال بخشهایی از عراق (۲۰۱۴-۲۰۱۷)؛ رفراندوم استقلال کردستان عراق (۲۰۱۷)؛ اعتراضات مردمی ۲۰۱۹-۲۰۲۰؛ تشدید تنشها در مناطق مورد مناقشه (کرکوک) است.
سیاست ها، قوانین، رویکردها، برنامه ها، طرح های کلان و راهبردی عراق در زمینه اقوام
سیاستها، قوانین، رویکردها و برنامههای کلان عراق در زمینه اقوام و قومیتها تحت تأثیر تاریخ پرتنش این کشور، ساختار سیاسی فعلی و چالشهای ناشی از تنوع قومی و مذهبی قرار دارد. پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳، عراق تلاش کرده است تا با ایجاد ساختارهای سیاسی جدید، به تنوع قومی و مذهبی خود پاسخ دهد.
هویت و هویت یابی در عراق
کشور عراق، با بافتی پیچیده از قومیتها، مذاهب و زبانها، یکی از چالشبرانگیزترین نمونههای هویتی در خاورمیانه است. تنوع جمعیتی آن، از عرب و کرد گرفته تا ترکمن، آشوری، ارمنی و ایزدی، با شکافهای فرقهای، تاریخی و سیاسی درهمتنیده شده است. از زمان شکلگیری دولت مدرن عراق در پی فروپاشی امپراتوری عثمانی، دولتسازی همواره با چالشهایی بنیادین در زمینه انسجام ملی و تعریف هویت مشترک روبهرو بوده است. در این مقاله، تلاش میشود با بررسی بستر تاریخی، مؤلفههای قومیتی و مذهبی، آیینهای هویتی، سیاستهای حکمرانی و ظرفیتهای همگرایی، تصویری روشنتر از روند هویتیابی در عراق ترسیم شود.
تجارب و نوآوری های عراق در زمینه اقوام
عراق به دلیل تنوع قومی و مذهبی خود، تجارب و نوآوریهای جالبی در زمینه مدیریت اقوام و قومیتها داشته است. این تجارب و نوآوریها در چارچوب تلاشهای این کشور برای ایجاد تعادل میان گروههای مختلف و کاهش تنشهای قومی و مذهبی شکل گرفتهاند. در ادامه به برخی از این تجارب و نوآوریها اشاره میشود.
گروه های مذهبی و قومی عراق
گروه های مذهبی و قومی اصلی کشور عراق عبارتند از: شیعیان، سنی ها، مسیحیان، مندایی ها (صائبین) و ایزدی ها هستند.
ادیان و مذاهب عراق
تصوف در عراق
تصوف در عراق، به عنوان یکی از خاستگاههای مهم این جریان عرفانی در جهان اسلام، تاریخچهای غنی و پرنفوذ دارد. عراق از قرون نخستین اسلام تا قرون میانه بهواسطه موقعیت جغرافیایی و فرهنگی خود، نقش مهمی در شکلگیری و توسعه تصوف ایفا کرده است. کشور عراق يکی از مهمترين کشورهائی است که مهد تصوف بوده است. طريقه قادريه و رفاعيه در اين کشور بوجود آمد و تاکنون پايگاه اجتماعي خود را دارند. علاوه بر اين دو مکتب، طريقه نقشبنديه که در خارج از عراق پيدايش يافت در اين کشور نيز پيروانی دارد. ضمن اینکه جریان های صوفیانه نوظهوری مانند کسنزانیه، نبهانیه و خضریه نیز در این کشور نقش آفرینی دارند.
مکاتب تصوف در عراق
در خصوص مکاتب تصوف در عراق به سه مکتب بصره، کوفه و بغداد اشاره می شود.
جریان های شاخص تصوف در عراق
جریان ها یا طریقت های تصوف در عراق شامل جریان های متعددی هستند که عبارت است از طریقه قادریه؛ طریقه رفاعيه؛ طریقه نقشبنديه؛ طریقه کسنزانیه؛ طریقه نبهانیه؛ طریقه خضریه است. در میان طریقه های معرفی شده، سه مورد نخست جزو طریقت های کهن و اصلی و سه مورد بعدی جزء فرقه های نوظهور تصوف در عراق هستند. در کنار این موارد می توان به برخی دیگر از فرقه های تصوف در عراق اشاره کرد که از جمله عبارتند از: سهروردیه، شاذلیه، علویه، حیدریه و ملامتیه.
شخصیت های تصوف در عراق
برخی از مهمترین شخصیتهای تصوف در عراق معاصر که در این زمینه نقش برجستهای ایفا نموده اند شامل مردان و زنان صوفی هستند که تأثیرات اجتماعی، دینی و فرهنگی عمیقی در بغداد و دنیای اسلام داشته اند. عبدالکریم المدرس یکی از برجستهترین شخصیتهای صوفی در عراق بود. او به عنوان مفتی عراق و مفسر قرآن شناخته میشد و در مرقد قادریه در بغداد اقامت داشت. وی در برابر اشغال عراق توسط نیروهای آمریکایی در سال 2003 فتوای وجوب مقاومت و جهاد علیه اشغالگران صادر کرد. این فتوا باعث شد که وی مورد غضب اشغالگران قرار گیرد و فعالیتهای وی محدود شود.
خانقاه ها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق
خانقاهها و مراکز تبلیغی تصوف در عراق نقش مهمی در تاریخ عرفان اسلامی ایفا کردهاند. این مکانها بهعنوان پایگاههای اصلی فعالیتهای معنوی، تربیتی، و اجتماعی صوفیان عمل کرده و در طول قرنها بر فرهنگ و دین جامعه عراق تأثیر گذاشتهاند.
مکتب اهل بیت و پیروان آن در عراق
عراق از پایگاههای اصلی مکتب اهل بیت (علیهم السلام) و تشیع در جهان اسلام است. از بدو ورود اسلام به عراق مکتب اهل بیت (علیهم السلام) نیز وارد این سرزمین شد و برای قرون متمادی تا دوره معاصر بین النهرین مهد گسترش و بلوغ تشیع بوده است. مراقد مطهر امامان شیعی(علیهم السلام) و حوزههای علمیه در شهرهای مختلف از مهمترین نمادهای زنده بودن این مکتب در عراق است. اکثریت جمعیت عراق را شیعیان تشکیل میدهند و علماء و رهبران تشیع از تاثیرگذارترین شخصیتها در تاریخ این کشور محسوب میشوند.
پیشینه پیروان اهل بیت در عراق
سرزمین عراق از سوی دولت اسلامی در سال 15 پس از هجرت فتح شد و اکثریت مردم به اسلام روی آوردند. انتقال مرکز خلافت اسلامی از مدینه منوره به کوفه در دوران خلافت امیرالمؤمنین (ع)، جامعه عراق را با مشارب فقهی مختلف اسلامی آشنا ساخت. برخی از فرق اسلامی مانند تشیع و خوارج عمدتاً در عراق چارچوب یافتند و شکل گرفتند و امام صادق (ع) و ابوحنیفه نعمان بن ثابت ـ از رهبران مذاهب اسلامی ـ بر اساس این ارث تاریخی مذاهب شیعه و حنفی و مدرسه فقهی خود را در بغداد پیریزی کردند. حوزه علمیه جهان تشیع در بیش از هزار سال پیش توسط شیخ طوسی (ره) در نجف اشرف تأسیس شد و از آن هنگام کشور عراق به عنوان مهمترین مرکز فکری تشیع در جهان در آمد.
جمعیت پیروان اهل بیت و پراکندگی در عراق
اکثریت جعیت عراق را شیعیان تشکیل میدهند و اغلب شیعیان در مناطق جنوبی کشور و بغداد ساکن هستند. در تبیین جغرافیای دینی عراق درباره سه منطقه صحبت میشود. منطقه اول که بیشترین جمعیت را نیز دارد و ساکنان آن شیعه هستند، منطقهای است که استانهای جنوبی بغداد از جمله کوت، حله، دیوانیه، ناصریه، بصره و عماره را پوشش میدهد. این منطقه به لحاظ نژادی منطقهای عربنشین است و تنها اقلیت های ایرانی را در بصره، نجف و کربلا باید از آن استثناء کرد. البته تشیع در آنها صددرصد نیست و برخی منطقههای کوچک سنینشین نیز در آنها وجود دارد. منطقه دوم وادی فرات در شمال بغداد است که عربها در آن زندگی میکنند. همین طور وادی دجله از بغداد تا موصل که همگی سنی هستند و اقلیتهای شیعه هم در آنها در منطقه بلد و دجیل و سامرا هست. میان این منطقه و منطقه سوم، در امتداد راه برید قدیم بغداد- موصل- استانبول، منطقه ترکمانان از جمله تلعفر، داقوق، طوزخورماتو و قرهتپه قرار دارد که شیعهاند. اما منطقه سوم که شامل محدوده هلال جبل کردی است هم سنینشین است. این سه منطقه دینی در بغداد تداخل می کنند. بر این اساس جمعیت بغداد را ترکیبی از شیعه و سنی تشکیل میدهد.
رهبران و عالمان برجسته اهل بیت در عراق
جامعه شیعی عراق رهبران و عالمان برجستهای دارد. در دوره جدید بعد از 2003، مراجع و علمای برجسته شیعی عراق از جمله شامل آیتالله العظمی علی سیستانی، آیتالله العظمی محمد اسحاق فیاض، آیتالله العظمی بشیر حسین نجفی و مرحوم آیتالله العظمی محمد سعید حکیم بوده است.
جریانهای شاخص اهل بیت(ع) در عراق
پس از سقوط رژیم بعث در سال ۲۰۰۳، جریانهای شیعی در عراق بهعنوان بازیگران اصلی در عرصه سیاسی، اجتماعی و مذهبی این کشور نقش مهمی ایفا کردهاند. این جریانها شامل مراجع تقلید، احزاب سیاسی، گروههای مسلح و جریانهای اجتماعی و فرهنگی هستند. در اینجا به برخی از مهمترین جریانهای شاخص شیعی در دوره جدید اشاره میشود.
نهادهای شیعی در عراق
نهادهای شیعی در عراق شامل حوزههای علمیه، مدارس، مساجد، حسینیهها و سایر مراکز تبلیغی و آموزشی است. این نهادها در تداوم مکتب اهل بیت (ع) و بلوغ جامعه شیعی نقش مهمی در طول تاریخ داشته و به حفظ این مکتب در برابر فشارها و محدودیتهای بیرونی کمک کرده است. ضمن اینکه در دوره جدید این نهادها همچنان برخی کارکردهای پیشین را حفظ کرده و رهبران شیعی در تلاشند تا وظایف و نقش نهادها را با محیط فرهنگی- اجتماعی نوین این کشور انطباق دهند.
مراسم و مناسک و اعیاد مذهبی اهل بیت(ع) عراق
در میان شیعیان عراق مجموعهای از مراسم و مناسک و اعیاد دینی وجود دارد که برخی از آنها بصورت مشترک با اهل تسنن بوده و برخی از آنها در چارچوبهای مذهبی شیعه صورت میگیرد که مهمترین آنها شامل اعیاد و مناسک دینی شیعیان عراق شامل مناسک ماه مبارک رمضان و عید فطر؛ مناسک روز عرفه و عید قربان؛ عید غدیر خم؛ میلاد پیامبر اکرم(ص)؛ ولادت امیرالمومنین(ع)؛ سوم شعبان؛ نیمه شعبان است. مراسم سوگواری شیعیان عراق شامل سوگواری ماه محرم و عزاداریهای تاسوعا و عاشورا؛ پیادهروی اربعین؛ بیست و پنجم رجب؛ بیست و یک رمضان است.
اهل سنت در عراق
اهل سنت یکی از بخشهای مهم و کانونی جامعه عراق برای قرون متوالی بوده و در عرصههای مختلف نقشآفرینی داشته است. در این راستا بررسی پیشینه اهل سنت، جمعیت و پراکندگی اهل سنت در عراق، رهبران و عالمان اهل سنت، جریانهای شاخص اهل سنت و همچنین نمادها، سنتها و آئینها مذهبی آنان اهمیت بالایی دارد.
پیشینه تاریخی اهل سنت در عراق
اهل سنت عراق شامل دو بخش اصلی عربهای سنی و کردهای سنی است. با این حال از آنجایی که هویت قومی در کردها قویتر است در تبیین وضعیت اهل سنت در عراق عمدتا بر عربهای سنی تمرکز میشود. عربهای سنی از زمان فتوحات اسلامی نقش مهمی در ساختار سیاسی و مذهبی عراق ایفا کردهاند. پس از فتح عراق توسط مسلمانان، این سرزمین به یکی از مراکز مهم تمدن اسلامی تبدیل شد. خلافت عباسی (قرن هشتم تا سیزدهم میلادی) با مرکزیت بغداد، بهعنوان اوج قدرت اهل سنت در جهان اسلام شناخته میشود. در این دوره، علما، فقها، قضات و صاحبنظران سنی در حوزههای مختلف فقه، کلام و علوم اسلامی نقش برجستهای ایفا کردند. مذاهب چهارگانه فقهی اهل سنت (حنفی، شافعی، مالکی و حنبلی) در عراق گسترش یافتند و مکتب حنفی در مراکز حکومتی غلبه داشت.
جمعیت و پراکندگی اهل سنت در عراق
بر اساس نتایج سرشماری عمومی جمعیت عراق که در نوامبر ۲۰۲۴ انجام شد، جمعیت کل کشور به ۴۶ میلیون و ۱۱۸ هزار نفر رسید. این سرشماری شامل اقلیم کردستان نیز بوده است. با این حال، نتایج سرشماری عراق به تفکیک گروههای مذهبی و قومی از جمله جمعیت اهل سنت، منتشر نشده است. در مورد جمعیت اهل سنت در عراق تخمینهای رسمی و دقیق وجود ندارد. زیرا سرشماری مبتنی بر مذهب در عراق از دههها پیش انجام نشده است. با این حال، بر اساس منابع مختلف بینالمللی، عربهای سنی حدود 15 تا 20 درصد جمعیت عراق را تشکیل میدهند. اگر کردهای سنی (که عمدتاً در اقلیم کردستان زندگی میکنند) نیز محاسبه شوند، نسبت مسلمانان سنی به کل جمعیت ممکن است به 30 تا 35 درصد برسد.
رهبران و عالمان اهل سنت در عراق
رهبران و عالمان اهل سنت را میتوان به علمای دینی و رهبران سیاسی تقسیم کرد. عالمان دینی سنتی (علمای شریعت) شامل فقها، محدثان، امامان جماعت و مدرسین علوم دینی در مساجد و مدارس شرعی اهل سنت است. ابن الجوزی، الخطیب البغدادی، القرطبی و دیگر علما در بغداد در دوران خلافت عباسی، از برجستهترین شخصیتهای علمی بودند.در دوره عثمانی نظام المدارس الشرعیه در شهرهایی چون بغداد، موصل، اربیل و سامرا تقویت شد. و مدارس دینی حنفیمذهب (همراستا با مذهب رسمی عثمانی) رواج یافتند و علمای مختلفی تربیت و به نقش آفرینی پرداختند. از علمای معاصر (سده ۲۰ و ۲۱) اهل سنت عراق میتوان به الشیخ عبد الکریم زیدان فقیه، اصولی و یکی از شاخصترین علمای معاصر که آثار متعددی در فقه اسلامی و فقه سیاسی دارد، اشاره کرد. الشیخ أحمد حسن الطه نیز از چهرههای تأثیرگذار حوزه دینی در عراق بوده است.
جریانهای شاخص اهل سنت در عراق شامل جریانهای مذهبی، سیاسی و اجتماعی و حتی برخی جریانهای نظامی و مسلحانه هستند. مهمترین این جریانها شامل جریان سنتی مذهبی (علمای کلاسیک)؛ جریان سلفی؛ جریان سیاسی اسلامگرای اهل سنت؛ جریانهای مسلح سنی؛ جریانهای مدنی و روشنفکری است.
نمادها، سنت ها و آئین های مذهبی اهل سنت در عراق
مساجد بخش مهمی از نمادهای مذهبی اهل سنت عراق را تشکیل میدهند. جامع الإمام الأعظم (ابوحنیفه) در بغداد، مهمترین نماد مذهبی اهل سنت عراق است و آرامگاه امام ابوحنیفه، مؤسس فقه حنفی، در آن قرار دارد. الجامع النوری الكبیر در موصل نیز نماد تاریخی و فرهنگی اهل سنت در شمال عراق محسوب میشود. همچنین جامع الخلفاء در بغداد، یکی از مساجد قدیمی با قدمت دوره عباسی است که از نمادهای اهل سنت عراق است. از سنتهای مذهبی ویژه اهل سنت عراق نماز جمعه است که مهمترین آیین هفتگی اهل سنت است و با حضور گسترده در مساجد مرکزی شهرها برگزار میشود. حلقههای علمی نیز سنت دیرینهی آموزش دینی در مساجد، بهویژه در مساجد بزرگ اهل سنت است که در آنها تدریس فقه، تفسیر، حدیث، و سیره در قالب گفتوگوی استاد و شاگرد برگزار میشود.
نهادهای اهل سنت در عراق
اهل سنت عراق که شامل کردها و به خصوص عربهای سنی هستند نهادهایی را در عرصههای مختلف دینی- مذهبی و فرهنگی- اجتماعی شکل دادهاند که هر کدام نقشهای خاصی در ترویج ارزشهای مذهبی و نمایندگی منافع جامعه سنی دارند.
اقلیتهای دینی در عراق
عراق کشوری با تنوع دینی و مذهبی است که در آن اقلیتهای دینی متعددی زندگی میکنند. اگرچه در این کشور اسلام دین رسمی است و مسلمانان اکثریت نود و هشت درصدی جمعیت را تشکیل میدهد، اما اقلیتهای دینی نیز نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این کشور داشتهاند. مسیحیان بزرگترین اقلیت دینی در عراق هستند و حدود یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند و سایر اقلیتهای نیز حدود یک درصد جمعیت محسوب میشوند. یهودیان از اقلیتهای دینی در این کشور محسوب میشدند، اما پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ و مهاجرتهای بعدی، جمعیت آنها به شدت کاهش یافت و در حال حاضر تعداد بسیار کمی از یهودیان در عراق باقی ماندهاند.
ایزدی ها در عراق
ایزدیها یا یزیدیها یک دیگر از اقلیتهای دینی در عراق هستند که در بخشهایی از استان موصل عراق استقرار دارند و در شهرهای بحزانی، بعشیقه، باغذره و بویژه در شهرهای سنجار و شیخان سکونت دارند. برخی از ایزدیها به علل شغلی به شهرهای دیگر عراق بویژه شهر بغداد مهاجرت کردند. بر اساس برخی اعتقادات، ایزدیها از اقوام باستانی ایران و شعبههایی از کردهای ایرانی هستند. آنان از اعقاب و بازماندگان کیشهای باستانی بینالنهرین و مخصوصا ایران هستند که در دوران اسلامی به حیات خویش ادامه داده و کمابیش رسوم و باورهای خود را در قالب جدید حفظ کردهاند به گونهای که در مواردی چنان با آداب و آیین اسلامی آمیخته است که برای پیروان امروزی قابل تشخیص و تفکیک نیست.
صابئین مندایی در عراق
مذهب صابئه مندایی یکی از کهنترین مذاهب جهان است که به حضرت آدم (ع) و پسرش حضرت شیث برمیگردد. واژه صابئه ریشه آرامی دارد و به معنای رنگ گرفتن و یا آب ریختن است و معنای دوم با مهمترین مناسک دینی صابئین یعنی غسل تعمید همگونی بیشتری دارد. مندایی به معنی عارف یا عالم به وجود خالق یکتاست. آنها خود را مندایی میدانند نه صابئه. زبان منداییها آرامی است و آنها به علت کثرت غسل از قدیم در کنار رودخانهها استقرار دارند و عمده محل استقرار آنها در کنار رودخانه دجله و هورهای جنوب عراق است. البته برخی از آنها به بغداد نیز مهاجرت کردند. جمعیت منداییهای عراق بین بیست تا سی هزار نفر بوده است، هر چند که آنها مدعیاند که حدود پنجاه هزار نفر هستند.
مسیحیت در عراق
عراق کشوری با تنوع دینی و مذهبی است که در آن اقلیتهای دینی متعددی زندگی میکنند. اگرچه در این کشور اسلام دین رسمی است و مسلمانان اکثریت نود و هشت درصدی جمعیت را تشکیل میدهد، اما اقلیتهای دینی نیز نقش مهمی در تاریخ و فرهنگ این کشور داشتهاند. مسیحیان بزرگترین اقلیت دینی در عراق هستند و حدود یک درصد جمعیت این کشور را تشکیل میدهند و سایر اقلیتهای نیز حدود یک درصد جمعیت محسوب میشوند. یهودیان از اقلیتهای دینی در این کشور محسوب میشدند، اما پس از تأسیس رژیم صهیونیستی در سال ۱۹۴۸ و مهاجرتهای بعدی، جمعیت آنها به شدت کاهش یافت و در حال حاضر تعداد بسیار کمی از یهودیان در عراق باقی ماندهاند.
سیاست ها و قوانین کلی عراق در زمینه ادیان و مذاهب
عراق با هزاران سال قدمت به عنوان مهد تمدن های کهن، به دلیل موقعیت جغرافیایی و تاریخی خاص خود میزبان ادیان، مذاهب و فرقه های گوناگونی است و یکی از زیباترین موزاییک های ادیان را در جهان ایجاد کرده است. هر کدام از این فرقهها و ادیان در شکل گیری هویت فرهنگی و اجتماعی عراق نقش بسزایی ایفا کرده اند. امروزه عراق با ترکیبی پیچیده از شیعیان، اهل سنت، مسیحیان، ایزدیان، صائبین مندائی و دیگر گروههای مذهبی تصویری زنده از همزیستی_و گاه تنش_ میان باورهای دینی مختلف را به نمایش میگذارد. عراق در طول تاریخ شاهد نوآوری ها و ابتکارات مختلفی در زمینه ادیان و مذاهب بوده است و با تکیه بر این راهکارها توانسته است گام های مثبتی در زمینه تقویت همزیستی مسالمت آمیز، حمایت از حقوق اقلیت های مذهبی و ایجاد ساختار جدید برای تنوع مذهبی بردارد.
تاریخ جدید عراق
عراق به عنوان کشوری با موقعیت ژئوپلیتیک، منابع اقتصادی چشمگیر و تنوع قومی و مذهبی، تاریخی بسیار غنی و پرفراز و نشیب داشته است. سرزمین بین النهرین مهد تمدنهای کهن بشری بوده که سابقه آن به بیش از پنج هزار سال قبل از میلاد برمی گردد. دوره باستان، دوره اسلامی، دوره تسلط مغولها و دوره عثمانی دوره های اصلی تاریخ سرمین بین النهرین و عراق محسوب می شوند. عراق در شکل کنونی خود همزمان با فروپاشی امپراتوری در نتیجه جنگ جهانی اول شکل گرفت. عراق جدید یا مدرن از سال 1914 تاکنون دوره های مختلفی را پشت سر گذاشته است که عبارت است از، دوره فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکل گیری کشور عراق تحت قیمومیت بریتانیا؛ دوره پادشاهی؛ دوره جمهوری و؛ دوره پس از صدام یا عراق فدرال-دموکراتیک.
هنر در عراق
عراق یکی از غنیترین کشورهای دارای میراث هنری در جهان محسوب میشود. عراق میراثدار جغرافیای عظیمی است که به دوران بینالنهرین باستان باز میگردد. شهر بغداد برای سالهای طولانی مرکز هنری و ادبی جهان عرب خصوصاً در زمان خلافت عباسیان(132-656 هجری) بود. اما این مرکز مهم هنری بعدها در اثر تهاجمات دچار آسیبهای فراوانی شد. یکی از مهمترین آسیبها، حمله مغولها در قرن سیزدهم میلادی بود که در اثر آن، بسیاری از وجهههای هنری و صنایع دستی سنتی این کشور در معرض ویرانی و نابودی قرار گرفت. در قرن نوزدهم باستانشناسان اروپایی خصوصاً بریتانیایی پس از کاوشهای بسیار برخی از مکانهای باستانی در عراق از جمله نمرود، نینوا و تل حلف را کشف کردند.
تئاتر و هنرهای نمایشی عراق
آغاز پیدایش تئاتر در عراق در شهر موصل بوده است. همچنین رمان «لطیف و خوشابا» اولین متن نمایشی بود که نعوم فتحالله سحار این نمایشنامه را از زبان فرانسوی ترجمه و با نگاه به جامعه عراق بازنویسی کرد و دیالوگها را به زبان عامیانه نوشت که در سال 1893 منتشر شد. در دو دهه اول قرن بیستم، هیچ گروه تئاتری در عراق وجود نداشت، از این رو، مدارس عراق فعالیت تئاتر را بر عهده گرفته بودند و آن را به نمایش عموم میگذاشتند و اینگونه دانشآموزان را به تئاتر تشویق میکردند. در این دوره، عموم مردم شاهد نمایشهایی به زبانهای عربی، فرانسوی و انگلیسی بودند. پس از اشغال عراق توسط انگلیس و قبل از سال 1921، کلوپها و انجمنهایی بهظاهر با فعالیتهای عمومی اجتماعی و فرهنگی پدید آمدند که در اصل جهت تحریک روحیه ملی علیه اشغالگران فعالیت میکردند.
موسیقی در عراق
عرب جاهلی از موسیقی و آواز فقط حداء و ترنم و از آلات موسیقی دف و نی را میشناخت. هنگامی که اعراب مسلمان در دورههای صدر اسلام و عصر اموی با ایرانیان و رومیان برخورد کردند، عود، تنبور، ساز و سرنا را از آنان گرفتند و آوازخوانان که اکثرشان از موالی بودند، اشعار عربی را بر پایه آهنگهای ایرانی خواندند. از سوی دیگر، میدانیم که اسلام موسیقی و آوازخوانی را از جمله اصناف لهو دانسته و در ردیف مکروهات قرار داده است، از این رو، بسیاری از مسلمانان از این هنر روی گرداندند و فقها و عالمان دینی درباره حرمت آنها سخن گفتهاند. در ابتدای خلافت عباسیان، لهو و غنا را ممنوع کردند، اما در دورههای بعد از قرن چهارم هجری به بعد موسیقی مورد توجه پژوهشگران و فلاسفه قرار گرفت، چنانکه کندی فیلسوف چند کتاب در این باره نوشت. احمد بن طیب، شاگرد کندی هم موسیقی کبیر و موسیقی صغیر را نوشت. فارابی هم به موسیقی پرداخت و چندین کتاب در این زمینه از او نقل میکنند. کتاب «الاغانی» ابوالفرج اصفهانی یک منبع مهم در باب نغمهها و آهنگهای عرب به شمار میرود و اخوانالصفا یک رساله در موضوع موسیقی نوشتند.
صنعت سینمای عراق در اوایل دهه 1940 متولد شد، در زمانی که شاه فیصل دوم بر آن کشور حکومت میکرد. شرکتهای خصوصی تولید فیلم در عراق با سرمایه فرانسوی، بریتانیایی، مصری و لبنانی از پیشگامان صنعت سینما در جهان عرب بودند. استودیو بغداد در سال 1948 تاسیس شد ولی بعلت اختلاف بنیانگذاران آن چندان پایدار نماند. با سقوط فیصل دوم که دستنشانده انگلستان بود و با اعلام جمهوری و اجرای برنامههای آرمانگرایانه اصلاحات اجتماعی در عراق، صنعت سینما نیز ملی اعلام شد. سازمان ملی سینما و تئاتر بوجود آمد و جکومت تازهتاسیس تلاش کرد از آن در جهت اهداف سیاسی خود و ایدئولوژی ناسیونالیسم عربی بهره بگیرد.
هنرهای تجسمی در عراق
بهزعم کارشناسان در خاورمیانه و مشخصاً عراق، بهواسطه تاریخ و نفوذ تمدنهای کهن، هنر تا قرن بیستم همواره خاصیتی تزیینی داشته و تنها در شرایط خاصی مانند جنگ، قحطی و اشغال و در مواردی اندک پا را از جنبههای تزیینی و کاربردی فراتر گذاشته است. همچنین مدرنیسم غربی و به تبع آن هنر مدرن در قرن بیستم مانند سایر کشورهای منطقه با بازگشت دانشجویان اعزامی به اروپا، وارد عرصه عمومی و آکادمیک عراق شده است. در این میان، بیشترین تاثیر مهاجرت هنر معاصر غرب را میتوان در شاخههای هنرهای تجسمی این سرزمین ردیابی کرد و بازشناخت. با استعمار عراق توسط بریتانیا که به صورت مستقیم و غیرمستقیم تا انقلاب 1958 ادامه داشت، تاکید بسیاری بر وحدت وجود داشت و ناسیونالیسم پررنگ بود. با رهایی از استعمار، عراق در استثمار حاکمان داخلی گرفتار آمد و چرخشی از مسئله «وحدت» به «برابری و عدالت اجتماعی» صورت گرفت و اندیشههای سوسیالیستی برجستهتر شد. متعاقباً هنر معاصر عراق نیز در دوره اول(هاشمی) بر هویت عراقی و عرب و در دوره دوم(بعث) بیشتر بر مسایل و جریانهای اجتماعی تاکید دارد. بنابراین گفتمانهای غالب موجود در هنر معاصر عراق، در هر یک از سه دوره تاریخ این کشور را میتوان به خلق هنری با هویت عراقی و مدرن در دوران اول؛ دادن جایگاه خاص به ایدئولوژی بعثی و شخص صدام حسین(گفتمان رسمی بعثی) و خلق هنر متعهد و حساس به واقعیت اجتماعی مانند؛ شرح رابطه قدرت و سرنوشت انسان، تاکید بر «وطن» و سرنوشت آن در دوره دوم، و پرداختن به مسئله مهاجرت و شرایط عراق و عراقیها پس از اشغال آمریکاییها در دوره سوم در نظر گرفت.
نهاد خانواده در عراق
جنگها در طول تاریخ پیامدهای خواسته و ناخواسته بسیاری بر وضعیت حال و آینده محیطهای پیرامون خود داشتهاند. خانواده به عنوان مرکزیترین واحد اجتماعی، از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر سلامت و پیدایش شخصیت فردی است که تقویت آن منجربه افزایش سطح کیفی زندگی اجتماعی میشود. عراق به عنوان یک کشور اسلامی اهمیت فراوانی برای این واحد اصلی تشکیل دهنده جامعه یعنی خانواده قائل است. در بررسی و مطالعه تاریخ و جامعه عراق، مسأله تنوع قومیتی و مذهبی از یکسو و تحولات سیاسی و اجتماعی از سوی دیگر اهمیت فراوانی دارد زیرا توانسته عمیقا خانواده و وضعیت آن را تحت تاثیر قرار دهد. در این میان، قانون اساسی عراق نیز جایگاه ویژهای را برای خانواده در نظر گرفته است. نهادها و مؤسسات حقوقی فراوانی هم برای بررسی و نظارت بر وضعیت زنان و کودکان و جلوگیری از خشونت و حفظ حقوق افراد در خانوادههای عراقی تأسیس شدهاند. در این مقاله کوتاه تلاش شده است، تشکل «خانواده» در سطوح مختلف اجتماعی و از منظر حاکمیتی و قانونگذاری بررسی شود.
آسیب شناسی خانواده در عراق
از جمله آسیب های اجتماعی که خانواده ها در کشور عراق متحمل می شوندعبارت است از، تبعات جنگ و بیرون کشیده شدن زنان از خانواده؛ معضلات اجتماعی در برابر کودکان؛ و اعتیاد است.
نهادها و سازمان های مرتبط با نهاد خانواده در عراق
خانواده در عراق به عنوان یک نهاد اجتماعی قدرتمند شاهد حضور ساختارها و نهادهای مردمی و غیر حاکمیتی است که بر این حوزه فعالیت می کنند.
اقتصاد و نظام اقتصادی عراق
اقتصاد عراق در طول دهه های گذشته تحت تاثیر مولفه های مختلفی قرار داشته است که از مهمترین آنها عبارت است از: برخورداری عراق از منابع وسیع انرژی و تکیه حداکثری بر درآمدهای ناشی از فروش نفت؛ بهره مندی از زمین های حاصلخیز و رونق اقتصاد کشاورزی؛ دولت محور بودن نظام اقتصادی و تاثیرپذیری بالای اقتصاد از سیاست های اقتصادی حکومت ها و؛ مواجه شدن اقتصاد عراق با چالشهایی اساسی در نتیجه وقوع جنگها و بی ثباتی های سیاسی متعدد.
سیر تحول تاریخی اقتصاد عراق
اقتصاد عراق از زمان استقلال این کشور در سال 1932 با تغییر و تحولات مختلفی مواجه بوده است. در دوره پادشاهی یعنی سالهای بین 1932 تا 1958 عراق از لحاظ اقتصادی، شاهد تحولات بسیاری بود که شامل توسعه بخشهای کشاورزی، نفت، و اصلاحات ارضی میشد. کشف نفت در دهه 1920 و 1930 به یکی از مهمترین عناصر اقتصادی عراق تبدیل شد. هر چند شرکت نفت عراق تجارت صادرات نفت را از منطقه کرکوک آغاز کرد، اما ظرفیت تولیدی نفت ازدهه 1950 به شدت توسعه یافت. در دهههای 1920 و 1930، کشاورزی هنوز ستون فقرات اقتصاد عراق بود. اصلاحات ارضی و سیاستهای حمایتی محدود در برخی مناطق به توسعه کشاورزی کمک کرد، اما مشکلاتی مانند نبود فناوری مدرن، زیرساختهای ناکافی، و وابستگی به شرایط آب و هوایی، مانع توسعه پایدار کشاورزی شدند. در این دوره در عرصه کشاورزی منطقه زیر کشت افزایش یافت و همچنین محصولات تولیدی بیشتر شد. همچنین زیرساختهای عراق، شامل راهها، پلها، مدارس، و بیمارستانها، با استفاده از درآمدهای نفتی و کمکهای خارجی توسعه یافت. صنعت عراق در دوره پادشاهی رشد اندکی داشت و تا سال 1958 تنها 7 درصد جمعیت در این بخش به کار گرفته شدند. در بخش خدمات نیز به رغم برخی پیشرفتها، به دلیل تسلط نگرشهای نخبه گرایانه رشد اندکی صورت گرفت.
نظام بانکی و پولی عراق
نظام بانکی و پولی عراق در طول چند دهه گذشته با تغییر و تحولاتی روبرو بوده است. در سال 1947 میلادی اولین بانک دولتی در عراق تاسیس شد. در جولای 1964 تمامی بانکها و بیمه ها ملی شدند و در دهه بعد از آن ارزش دینار افزایش یافت. بعد از جنگ خلیج فارس در سال 1991، پول جدید عراق توسط دولت چاپ شد و ارزش آن در سال 1995 به ازای هر دلار معادل 3000 دینار تعیین شد. قانون بانکداری عراق در 19 دسامبر 2003 منتشر شد. این قانون چهارچوب حقوقی بانکداری عراق را در راستای استانداردهای بین المللی در بر می گیرد و با معرفی سیستمی رقابتی مطمئون و شفاف سعی دارد اعتماد عمومی به سیستم بانکی را افزایش دهد. همچنین بانک مرکزی مستقل عراق طبق قانون بانکداری این کشور در 6 مارس 2004 تاسیس شد. هدف اولیه قانون بانکداری در عراق حفظ اعتماد در نظام بانکی است.
نظام مالیاتی در عراق
مالیات یکی از ابزارهای کلیدی سیاست مالی است که دولت از آن برای تأمین هزینههای عمومی، تثبیت اقتصادی و اجتماعی استفاده میکند. علیرغم قدیمی بودن نظام مالیاتی عراق، سهم مالیات در تأمین درآمدهای عمومی بسیار محدود بوده و کشور عمدتاً به درآمدهای نفتی وابسته است. ساختار نظام مالیاتی عراق به طور کلی، مشابه بسیاری از سیستمهای مالیاتی در جهان، به دو نوع مالیات مستقیم و مالیات غیرمستقیم تقسیم میشود. مالیاتهای مستقیم به صورت مستقیم بر درآمد یا دارایی افراد و شرکتها اعمال میشود و شامل مالیات بر درآمد، املاک و سرمایه است. مالیات بر درآمد بر گستردهترین گروه از مؤدیان مالیاتی که به فعالیتهای اقتصادی مختلف مشغول هستند و درآمد خالص سالانه کسب میکنند، اعمال میشود. این مالیات که به استثنای موارد خاص به صورت تصاعدی اعمال میشود، سهم قابل توجهی در کل درآمد مالیاتی دولت دارد. مالیات بر املاک بر مجموع درآمد سالانه فرد از املاک (به جز خانه مسکونی وی) اعمال میشود. مالیات بر سرمایه نیز از جمله شامل مالیات بر ارث و مالیات بر زمینهای بایر است. مالیاتهای غیرمستقیم عراق شامل مالیات بر مصرف (مانند گمرک و تولید) و مالیات بر معاملات (مانند عوارض خدماتی) است. این مالیاتها بخش مهمی از درآمدهای مالیاتی دولت را تشکیل میدهند و با توجه به اهداف اقتصادی و اجتماعی، قوانین و معافیتهای خاصی برای آنها اعمال میشود.
صنایع و معادن عراق
اقتصاد عراق به شدت به نفت وابسته است و بخش اعظم درآمدهای آن از صادرات نفت تأمین میشود. با این حال، بخشهای صنعتی دیگری نیز در عراق وجود دارند که نقش مهمی در اقتصاد این کشور ایفا میکنند. صنعت نفت و گاز به عنوان ستون فقرات اقتصاد عراق محسوب میشود. عراق دارای ذخایر عظیم نفت و گاز است و یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت در جهان به شمار میرود. با توجه به منابع غنی نفت و گاز، صنایع پتروشیمی نیز در عراق در حال توسعه هستند. تولید محصولات پتروشیمی مانند پلاستیک، کود شیمیایی و مواد شوینده از جمله فعالیتهای مهم این بخش است. همچنین صنایع ساختمانی با توجه به نیاز به بازسازی پس از جنگ و توسعه زیرساختها، در عراق اهمیت ویژهای دارد. تولید مصالح ساختمانی، سیمان و فولاد از جمله فعالیتهای این بخش هستند. صنایع غذایی بخش دیگری از صنایع عراق است. با توجه به جمعیت زیاد و نیاز به تأمین مواد غذایی، صنعت غذا در عراق اهمیت دارد. تولید محصولات غذایی فرآوری شده، نوشیدنیها و محصولات کشاورزی از جمله فعالیتهای این بخش هستند. صنعت نساجی در عراق دارای قدمت طولانی است و تولید پارچه، لباس و فرش از جمله فعالیتهای این بخش هستند. بخش صنعت در عراق با چالشهای مهمی مانند وابستگی به نفت، کمبود زیرساختها، بیثباتی سیاسی و کمبود نیروی کار ماهر مواجه است. با این حال با توجه به محوریت بخش نفت، بیش از 50 درصد تولید ناخالص داخلی عراق را تشکیل میدهد.
تجارت خارجی عراق
عراق در تجارت خارجی خود تا حد زیادی به صارات نفت و واردات کالاهای مورد نیاز وابسته است. با این حال دولت عراق در تلاش است تا با اتخاذ رویکردهای جدید، تغییراتی را در این روند ایجاد کند. با توجه به اینکه عراق از سال 1980 تا امروز تقریبا به طور پیوسته درگیر جنگ بوده و در فاصله سالهای 2003 – 1999 زیر یکی از شدیدترین رژیمهای تحریمی جهان قرار داشته است، در همه زمینهها، از زیرساختها تا تأمین کالاهای مصرفی، با چالشهای شدیدی روبه رو است. این کشور به رغم افزایش تولید و درآمدهای نفتی به به جذب سرمایهگذاری خارجی نیز نیازمند شده است. دولت در قالب برنامههای توسعهای خود تلاش دارد با ارائه مشوقهای متعدد زمینه جذب این سرمایهگذاری را فراهم آورد. اولویت دیگر عراق در سیاستهای تجاری خود تقویت بخش خصوصی است به این معنی که در کنار تلاش برای جذب سرمایه خارجی، دولت میکوشد بخش خصوصی را نیز وارد فرایند بازسازی کند. در گام سوم از سیاستهای تجاری، عراق در تلاش است تا سهم نفت و فرآوردههای آن را از صادرات کم کند، هر چند دولت عراق در اسناد توسعهای خود به این موضوع اشاره کرده است که در آینده قابل پیشبینی نفت همچنان ستون اصلی توسعه اقتصادی عراق باقی خواهد ماند، تلاش دارد با تقویت بخش کشاورزی، سهم این بخش از اقتصاد کشور را هم در زمینه امنیت غذایی و هم در زمینه صادراتی افزایش دهد.
اقتصاد فرهنگ و بازار صنایع فرهنگی در عراق
کشور عراق از ژرفنای فرهنگی و تاریخی گستردهای برخوردار است و بازار آفرینشهای فرهنگی و صنایع دستی این کشور، بازتابدهندهی تنوع قومها و باورها در آن است. صنایع دستی عراق دربردارندهی آثار هنری سنتی و نوین است که هنرمندان محلی با استفاده از مواد بومی میسازند.
بازار موسیقی در عراق
بازار موسیقی نیز جزو صنعتهای فرهنگی و هنری در عراق یاد میشود و با توجه به اینکه 60 درصد جامعه عراق را جوانان تشکیل داده و اینترنت در دسترس 70 درصد جامعه عراق است، اقبال آنان به موسیقی، بازار موفقی را برای فعالان آن عصره پدید آورده است.
بازارهای صنایع دستی در عراق
یکی از بازارهای پر رونق در عراق، بازار صنایع دستی این کشور است که در زبان عربی به آن: سوق الحُرف اليَدوية یا سوق المنتجات الثقافية یا الصناعات التقليدية گفته میشود و از بخشهای گوناگونی چون، فرش و گلیم؛ سفال و سرامیک؛ منبتکاری و حکاکی روی چوب؛نقرهکاری و جواهرسازی؛ منسوجات دستباف؛ خوشنویسی و تذهیب تشکیل شده است. صنایع دستی عراقی در جای جای این کشور به صورت پراکنده فروخته میشود و بخشی از بازار سُنتی عراق را شکل داده و با اجناس چینی، ترک، هندی، بنگلادشی و یا ایرانی رقابت میکند. در این میان برخی از بازارها، قدمت بیشتری داشته و تمرکز بیشتری بر صنایع دستی عراق دارند که مهمترین آنان عبارت است از: بازار شواکة بغداد؛ سوق الصفارین؛ سوق السراجین است.
بازار فیلم و سینما در عراق
صنعت فیلمسازی در عراق به ویژه در سالهای اخیر تحت تأثیر تحولات اجتماعی و سیاسی قرار گرفته است. پس از سقوط رژیم صدام حسین در سال 2003، فضای فرهنگی و هنری در عراق به تدریج شکوفا شد و فیلمسازان شروع به تولید آثار جدید کردند.
بازار نوشت افزار و اسباب بازی در عراق
اقتصاد و بازار اسباببازی و نوشتافزار در عراق با توجه به جمعیت جوان این کشور و افزایش تقاضا برای محصولات آموزشی و سرگرمی، در حال رشد است. با این حال، این بازار با چالشهایی مانند ناامنی، کمبود تولیدات داخلی و وابستگی به واردات مواجه است. عراق در این زمینه متکی به داخل نیست و سهم بزرگ بازار این کشور را نوشت افزارها و اسباب بازیهای چینی، ترک و بعضا ایرانی یا غربی شکل میدهد.
حضور ایران در بازار صنایع فرهنگی و هنری عراق
حضور ایران در بازار صنایع فرهنگی عراق در سالهای اخیر بهویژه پس از سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ افزایش چشمگیری داشته است. این حضور در حوزههای مختلفی مانند فیلم و سریال، موسیقی، کتاب، نرمافزارهای مذهبی، تئاتر و هنرهای نمایشی و بهویژه صنعت گردشگری مشهود است.
ایران شناسی در عراق
ایرانشناسی در عراق، از دیدگاههای گوناگونی، ریشهمند و دانشی زنده است. عراق در درازای تاریخ، پیوند ناگسستنی با ایران داشته است و بخش ارزندهای از فرهنگ میانرودان، در دوران پادشاهی شاهان ایرانی بر عراق، شیرازه بسته است. این پیوند تاریخی، به خودی خود برای دانستن اندازهی ارزش "ایرانشناسی" برای فرهیختگان عراق، بس است. امروزه، "ایرانشناسی" در دانشگاهها و آموزشگاههای عراق، پابرجا است.
فناوری در عراق
فناوری میتواند نقش حیاتی و چندبعدی در توسعه کشورهای مختلف از جمله عراق ایفا کند. عراق بهشدت به درآمدهای نفتی وابسته است، اما فناوری میتواند به متنوعسازی اقتصاد کمک کند. توسعه فناوری اطلاعات، هوش مصنوعی، و صنایع دیجیتال میتواند فرصتهای جدیدی در بخشهایی مانند تجارت الکترونیک، خدمات مالی دیجیتال، و استارتاپها ایجاد کند. سرمایهگذاری در فناوری میتواند عراق را از یک اقتصاد وابسته به نفت به یک اقتصاد متنوع، پایدار و دانشبنیان تبدیل کند. با بهکارگیری فناوری در بخشهای کلیدی، این کشور میتواند چالشهای اقتصادی، امنیتی و اجتماعی خود را بهتر مدیریت کند و مسیر توسعه را با سرعت بیشتری طی کند.
عشایر و فرهنگ عشیره ای در عراق
عشایر عراق از گذشتههای دور یکی از عناصر کلیدی در ساختار اجتماعی، اقتصادی و سیاسی این کشور بودهاند. تاریخ عشایر عراق به دوران باستان و حتی قبل از اسلام بازمیگردد، اما ساختار کنونی آنها عمدتاً تحت تأثیر ورود قبایل عرب از شبهجزیره عربستان و همچنین تأثیرات امپراتوریهای عباسی، عثمانی و استعمار بریتانیا شکل گرفته است. در دوره امپراتوری عثمانی، عشایر عراق از استقلال نسبی برخوردار بودند. حکومت عثمانی بهدلیل ضعف کنترل مرکزی، اغلب با رهبران قبایل توافقهایی برای حفظ نظم و پرداخت مالیات داشت. این ساختار باعث شد که عشایر نقش پررنگی در اداره مناطق روستایی و بیابانی عراق داشته باشند. عثمانیها همچنین برخی از شیوخ را در مناصب دولتی قرار داده و از آنها برای تأمین نیروی نظامی استفاده میکردند. با شکل گیری کشور عراق از سال 1932، به رغم برخی تغییرات، عشایر همچنان نقشی محوری در این کشور داشته و ساختارها و فرهنگ عشیرهای بخش مهمی از حیات فرهنگی- اجتماعی و تحولات سیاسی این کشور بوده است.
ادبیات فارسی در عراق
ادبیات فارسی یکی از غنیترین مکاتب ادبی جهان به شمار میرود و شاعران ایرانی همچون فردوسی، سعدی، حافظ، مولانا، خیام و شهریار در زمرهی بزرگترین شاعران تاریخ قرار دارند. این ادبیات با ادبیات عربی درآمیخته و از آن تأثیر پذیرفته و بر آن اثر گذاشته است. ادبیات فارسی تأثیر بسیاری بر شعر عربی گذاشته است، چنانکه عربی از عظمت شعر مولانا بهرهی فراوان برده و آثار حافظ شیرازی به عربی ترجمه شده است.
زبان فارسی در عراق و گویشوران آن
زبان فارسی در دیرینهی کشور عراق، جایگاه ارزشمندی دارد؛ در هر سه دورهی زبان فارسی باستان (دوران هخامنشیان)، زبان فارسی میانه (دوران اشکانیان) و فارسی جدید (دوران اسلام)، میانرودان همواره نسبت به زبان فارسی توجه کافی داشت و تا به امروز ارتباط قابلتوجهی میان عراق و زبان فارسی وجود دارد.
زبان فارسی در رسانههای عراق
درباره زبان فارسی دو دیدگاه در عراق در حال ترویج است. گروهی، یادگیری این زبان را یک امکان بسیار خوب برای توسعهی روابط آموزشی، بازرگانی، فرهنگی و هنری تلقی میکنند. صفحات فراوانی در فضای مجازی عراق وجود دارد که به ترجمه بخشهای جالبتوجه از فیلمهای ایرانی پرداخته و منتشر میکنند و با اقبال ویژهی جوانان عراقی روبهرو شدهاست. آثار خوانندگان قدیمی و نسل جدید ایرانی همواره در قالب کلیپهایی با زیرنویس عربی در صفحات یوتیوب و فیسبوکی و تیکتاک اهالی عراق منتشر میشود و هواداران بسیاری دارد. آثار هنری نوشته شده در ایران و رُمانهای ایرانی نیز در عراق هواداران خاص خود را دارد. همچنین یادگیری زبان فارسی سبب توسعهی گردشگری میان دو کشور ایران و عراق است.
کلیات نظام و امور اجتماعی در عراق
نظام و ساختار اجتماعی عراق ترکیبی پیچیده از عوامل تاریخی، فرهنگی، مذهبی و سیاسی است که در طول زمان، بهویژه پس از سال ۲۰۰۳، دستخوش تغییرات قابلتوجهی شده است. به منظور بررسی نظام و امور اجتماعی در عراق، اشاره به ساختار و روابط اجتماعی، ارزشها و هنجارهای اجتماعی، ناهنجاریها و چالشهای اجتماعی و همچنین برخی قوانین و سیاستها و طرحهای دولت عراق در این خصوص ضروری است.
ساختار و روابط اجتماعی در عراق
جامعه به گروهی از افراد اطلاق میشود که در یک منطقهی جغرافیایی مشخص زندگی میکنند و دارای اصول، ارزشها، اهداف و روابط اجتماعی مشترک هستند. اجزاء اصلی اجتماع شامل فرد، خانواده و جامعه است. خانواده به عنوان اولین سلول اجتماعی، نقش مهمی در شکلگیری زندگی اجتماعی دارد. جامعهی عراق به عنوان شبکهای از روابط اجتماعی تعریف میشود که بین افراد و گروههای مختلف برای رفع نیازها و تحقق اهداف مشترک شکل میگیرد. جامعهی عراق از گروهها و قومیتهای مختلفی تشکیل شده است که شامل عربها، کردها، ترکمنها، آشوریها و دیگر اقلیتهای قومی و مذهبی میشود. این تنوع فرهنگی باعث شده است که جامعهی عراق از نظر زبانی، مذهبی و فرهنگی بسیار غنی و متنوع باشد.
ارزشها و هنجارهای اجتماعی در عراق
جامعهی عراقی تحت تأثیر ارزشها و اصولی است که از طریق فرآیندهای اجتماعی و خانوادگی به افراد منتقل میشود. ارزشها و هنجارهای اجتماعی در عراق از عوامل و تحولات مختلف فرهنگی- اجتماعی، دینی- مذهبی و برخی روندها و متغیرهای جدید مانند رسانهها اثرپذیر هستند و در دورههای زمانی مختلف با تغییراتی همراه شدهاند. در فرهنگ عراقی، خانواده و قبیله نقش محوری دارند. وفاداری به خانواده و قبیله بر سایر روابط اجتماعی، حتی روابط تجاری، اولویت دارد. خانوادههای گسترده و شبکههای اجتماعی قوی، پایههای اصلی جامعه را تشکیل میدهند و در مواقع دشوار، حمایت متقابل را فراهم میکنند. شرافت و آبرو نیز در جامعه عراق اهمیت بالایی دارد. رفتارهای فردی بازتابی از ارزشهای خانوادگی و قبیلهای تلقی میشوند و هرگونه تخطی میتواند باعث بیآبرویی کل خانواده یا قبیله شود. ازدواج در عراق بهعنوان نهادی مقدس تلقی میشود و اغلب توسط خانوادهها ترتیب داده میشود. حفظ شرافت خانوادگی و پیوندهای قبیلهای در انتخاب شریک زندگی اهمیت دارد.
ناهنجاریها و چالشهای اجتماعی در عراق
جامعه عراق با ناهنجاریها و چالشهای متعددی در عرصه اجتماعی مواجه است. تحولات دموگرافیک و تغییرات اجتماعی در عراق ناهنجاریها و چالشهای گستردهای را در حوزه اقتصاد، اشتغال، خدمات اجتماعی و امنیت ایجاد کرده است.
قوانین، سیاستها و برنامههای اجتماعی در عراق
سیاستها، قوانین، طرحها و برنامههای کلان عراق در حوزه اجتماعی، بر پایه قانون اساسی ۲۰۰۵ و با همکاری نهادهای داخلی و بینالمللی، به منظور توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و بهبود وضعیت گروههای آسیبپذیر طراحی شدهاند. قانون اساسی عراق، حقوق اساسی شهروندان را تضمین میکند. این قانون بر برابری، کرامت انسانی و آزادیهای اساسی تأکید دارد و دولت را موظف به حمایت از گروههای آسیبپذیر، از جمله زنان، کودکان و افراد دارای معلولیت میداند. در قانون اساسی عراق، حمایتهای اجتماعی بهطور مشخص در ماده ۳۰ فصل دوم تحت عنوان «حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» مورد تأکید قرار گرفته است. همچنین در مواد 29، 31 و 32 نیز حقوق و حمایتهای اجتماعی از اقشار و گروههای آسیبپذیر مورد توجه واقع شده است.
طرح های کلان، نوآوری ها و تجارب عراق در امور اجتماعی
عراق در سالهای اخیر گامهای مهمی در راستای توسعه اجتماعی، کاهش فقر، توانمندسازی گروههای آسیبپذیر و ترویج همزیستی مسالمتآمیز برداشته است. صندوق اجتماعی توسعه یکی از این طرحها است. این طرح از سال ۲۰۱۸ با حمایت بانک جهانی و وزارت برنامهریزی عراق آغاز شد و هدف آن بهبود زیرساختها و خدمات عمومی در مناطق محروم است. در فاز اول، ۶۰ پروژه عمرانی در استانهای دهوک، المثنی و صلاحالدین اجرا شد. فاز دوم این طرح در ۱۵ استان دیگر از جمله بغداد، نینوا و بابل در حال اجراست و شامل پروژههایی مانند ساخت مدارس، شبکههای آب و برق و جادهها میشود.
زن در عراق
زنان در عراق تا پیش از سقوط حکومت صدام حسین، در دورههایی از برخی حقوق و موقعیتها برخوردار بودند. با اشغال عراق و سقوط حکومت صدام و شروع جنگ ها، زنان آسیب های متنوعی را پشت سر گذاشتند و با حادترین مسائل پس از جنگ مواجه شدند. همچنین این منازعات، شکاف اطلاعاتی زیادی درباره شرایط زنان در این کشور ایجاد کرد. خصوصا در مناطقی که زنان از درگیری نظامی، به طور خاص مبارزه با داعش، آسیب دیده اند. معمولا مشکلات زنان عراق در میان مسائل سیاسی، اقتصادی، امنیتی کمرنگ شده است و آشوب های ناشی ازجنگ هم خشونت های جنسیتی علیه زنان را به دنبال داشته است و هم سهم آنها در سطوح کلان تصمیم گیری و فعالیت های اجتماعی، سیاسی و اقتصادی را کاهش داده است. با این حال سازمان های حقوق زنان هم برای ارتقای وضعیت زنان در قانون، آموزش و محل کار تلاش می کنند و هم تلاش آنان علیه آزار و ارعاب و قتل های ناموسی و ازدواج های اجباری ادامه دارد. با این حال به نظر میرسد با بهبود ثبات سیاسی در عراق و توسعه برنامههای دولت برای توانمندسازی زنان، مشارکت آنان در روندهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی روندی افزایشی را طی میکند.
ساختارها و نهادهای حاکمیتی مرتبط با امور زنان در عراق
در عراق ساختارهای حاکمیتی متعددی در خصوص زنان وجود دارد که وزارت امور زنان در راس آنها قرار داشته است. این وزارتخانه که در سال 2004 تأسیس شد و در سال 2015 منحل شد، مسئول اصلی سیاستگذاری و برنامهریزی در حوزه حقوق زنان بوده و مسئولیت هماهنگی با سایر وزارتخانهها و نهادها برای بهبود وضعیت زنان را بر عهده داشت. در واقع وزارت امور زنان یکی از نهادهای کلیدی در عراق بود که مسئولیت سیاستگذاری و اجرای برنامههای مرتبط با زنان را بر عهده داشت.
ساختارها و نهادهای مردمی و غیرحاکمیتی مرتبط با امور زنان در عراق
در عراق سازمانهای و نهادهای غیرحاکمیتی و مردمی متعددی برای حمایت از حقوق زنان و بهبود شرایط آنها فعالیت میکنند. از جمله سازمانهای مردم نهاد در این خصوص جمعیت امید عراق است که در زمینه توانمندسازی زنان، ارائه خدمات حقوقی و اجتماعی به قربانیان خشونت و برگزاری برنامههای آگاهیبخشی فعال است. شبکه زنان عراقی متشکل از گروههای مختلف برای مقابله با خشونت علیه زنان و ترویج برابری جنسیتی نیز از جمله دیگر نهادهاست. سازمان توانمندسازی زنان نیز حمایت از زنان در دسترسی به فرصتهای شغلی را بر عهده دارد و بر برنامههای ارتقای مهارت و پروژههای درآمدزایی تمرکز دارد. شبکه نجات زنان عراق به عنوان نهادی دیگر مقابله با قاچاق انسان و بردهداری مدرن و ارائه حمایتهای حقوقی و اجتماعی به قربانیان را بر عهده دارد. از سازمانهای فعال در اقلیم کردستان در خصوص زنان میتوان به سازمان آسوده و مرکز توسعه زنان کردستان اشاره کرد.
سیاست ها و برنامههای عراق در حوزه زنان
زنان نیمی از جامعه عراق را تشکیل می دهند. بر اساس آمار منتشر شده از سوی وزارت برنامه ریزی عراق زنان 49/5 درصد جامعه عراق را تشکیل می دهند. بر همین اساس زنان در عراق یکی از مخاطبین اصلی برنامه های فرهنگی به شمار میروند. کشورهای غربی و سازمان های بین المللی با توجه به اهمیت زنان در جامعه عراق تلاش ها و اقدامات خود را برای تاثیرگذاری بر این بخش تاثیرگذار از جامعه عراق شروع کرده اند. این تلاش ها اگر چه بعد از سقوط حاکمیت عراق شروع شد اما طی چند سال اخیر سرعت آن افزایش یافته است. یکی از مواردی که بسیار بر آن تاکید شده است موضوع توانمند سازی زنان به خصوص در حوزه اقتصادی است. برنامه توانمند سازی زنان عراق را می توان در دو بستر نگریست. نخست بستر ملی و در این بستر اقداماتی در راستای بهبود شرایط کسب و کار برای زنان و همچنین ایجاد فرصت های برابر اقتصادی در جریان است. در این زمینه باید به طور خاص به اهداف سند 2030 که در آن به برابری جنسیتی و هم چنین ایجاد فرصت های برابر برای زنان و مردان اشاره شده است، توجه ویژه داشت. در این خصوص دولت عراق خود را متعهد به اجرایی سازی اهداف این سند بین المللی می داند. بستر دومی که برنامه توانمند سازی زنان عراقی در آن جریان دارد بستر منطقه ای است. در این بستر عراق به عنوان عضوی مهم و تاثیرگذار در خاورمیانه هدف ابتکارات منطقهای در حوزه توانمند سازی زنان به شمار میرود.
آسیب ها و چالش های زنان در عراق
زنان عراقی با شرایط اجتماعی سختی رو به رو هستند که با آداب و رسوم و سیاست های دولتی و شرایط امنیتی و اقتصادی جامعه مرتبط می باشد. زن عراقی با مشکلاتی مرتبط با مسائل ازدواج و طلاق و حقوق و آزادی ها و توازن در فرصت های آموزشی مواجه است. مشکل طلاق یکی از مهم ترین مشکلاتی است که در سالهای اخیر شاهد افزایش قابل ملاحظه ای بوده است. عراق در 11 ماه سال 2021، 68016 مورد طلاق را ثبت کرده است و این به معنای ثبت روزانه 200 مورد طلاق بوده است. این آمار در 11 ماه سال 2022 به 65802 مورد رسیده است. چه بسا مهم ترین عامل منجر به طلاق ازدواج زودهنگام باشد. زیرا میزان زنان متأهل زیر 18 سال در عراق به 24.8 درصد رسیده است و در زمینه آمار و ارقام ازدواج اجباری هم آمارها حاکی از 3736 مورد می باشد.
فعالیت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی زنان در عراق
وضعیت زنان عراق در ابعاد مختلف قانونی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی با پیشرفتهایی همراه بوده است، اما همچنان چالشهایی مهم در این خصوص وجود دارد. از جمله فرصتها و پیشرفتهای زنان عراق، مشارکت آنان در سیاست است که از جمله با تصویب سهمیه 25 درصدی برای زنان در پارلمان و افزایش تعداد نمایندگان زن در مجالس یا شوراهای استانی همراه بوده است. اما به رغم افزایش مشارکت زنان در امور سیاسی، این مشارکت بیشتر بهدلیل سهمیهبندی اجباری بوده و نه پذیرش اجتماعی. ضمن اینکه حضور زنان در سمتهای اجرایی و کلیدی (مانند وزارتخانهها) بسیار محدود بوده و تنها در بخشهای خدماتی مانند بهداشت و آموزش حضور دارند.
قوانین و حقوق مرتبط با زنان در عراق
زنان در عراق بهعنوان بخشی از جامعه با تاریخچهای پیچیده از پیشرفتها و چالشها مواجه بودهاند. قوانین و ساختارهای اجتماعی تأثیر مستقیمی بر وضعیت زنان گذاشته و تلاشهایی برای ارتقای حقوق آنها انجام شده است. زنان در قانون اساسی جدید عراق که در سال 2005 مصوب شد از جایگاه و حقوق قابل توجهی برخوردار شدهاند. قانون اساسی عراق حقوق برابر زنان و مردان را تضمین کرده و بر مشارکت زنان در حوزههای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تأکید دارد.
جوانان در عراق
جوانان از فعالترین و و پویاترین بخشهای جمعیت هر کشور محسوب میشوند و ضمن اثرگذاری در روندهای فرهنگی- اجتماعی و سیاسی- اقتصادی، نقش اصلی را در شکلدهی به آینده یک کشور دارند. با توجه به نرخ بالای رشد جمعیت در عراق، جوانان سهم بالایی در جمعیت این کشور دارند. جوانان در عراق همانند اکثر کشورهای منطقه غرب آسیا تغییرات مهمی را در حوزههای فرهنگی و کنشگری اجتماعی تجربه میکنند و در مقایسه با سایر گروههای اجتماعی نگرشهای خاص خود را مورد روندها و شرایط سیاسی دارند.
ساختارها و نهادهای حاکمیتی مرتبط با امور جوانان در عراق
در عراق نهادهای حاکمیتی متعددی در خصوص مسائل مرتبط با جوانان فعالیت میکنند. وزارت جوانان و ورزش اصلیترین نهاد حاکمیتی مربوط به امور جوانان در عراق است که مسئول اصلی تدوین و اجرای سیاستها و برنامههای مرتبط با جوانان بوده و بر ارتقای ورزش، فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی و حمایت از مشارکت جوانان در توسعه تمرکز دارد. برخی دیگر از نهادها و وزارتخانههای عراقی نیز در پیشبرد امور جوانان و حمایت از آنان در عرصههای مختلف نقش دارند.
ساختارها و نهادهای غیر حاکمیتی مرتبط با امور جوانان در عراق
در عراق، سازمانهای مردمنهاد نقش مهمی در حمایت و رشد جوانان ایفا میکنند. حوزههای فعالیت این سازمانها عبارت است از: آموزش و پرورش: ارائه برنامههای آموزشی و مهارتی برای افزایش توانمندیهای جوانان؛ فرهنگ و هنر: ترویج فعالیتهای فرهنگی و هنری در میان جوانان؛ حقوق بشر و دموکراسی: آموزش و ترویج مفاهیم حقوق بشر و مشارکت دموکراتیک؛ توسعه اقتصادی: حمایت از کارآفرینی و اشتغالزایی برای جوانان؛ محیط زیست: افزایش آگاهی و مشارکت جوانان در حفاظت از محیط زیست.
آسیبهای اجتماعی جوانان عراق
جوانان عراقی در شرایط کنونی در عرصههای مختلف با چالشهایی کلیدی مواجه هستند. بیکاری یکی از بزرگترین مشکلات جوانان در عراق است. بسیاری از جوانان، حتی آنهایی که تحصیلات عالی دارند، نمیتوانند شغل مناسب پیدا کنند. فقر و نابرابری اجتماعی از دیگر چالشهای پیش روی جوانان عراقی است. بسیاری از جوانان در خانوادههای فقیر زندگی میکنند و دسترسی محدودی به منابع و فرصتها دارند. جنگها، بحرانهای اقتصادی، و ناکارآمدی سیستمهای حمایتی از جمله دلایل اصلی فقر در عراق هستند. فقر و نابرابری باعث کاهش دسترسی جوانان به آموزش، بهداشت و فرصتهای شغلی میشود و مشارکت آنها در توسعه پایدار را محدود میکند. مهاجرت یکی دیگر از چالشهای جوانان عراقی است. بسیاری از جوانان عراقی به دلیل نبود فرصتهای شغلی، ناامنی و فقر و نبود چشمانداز روشن برای آینده به فکر مهاجرت به کشورهای دیگر هستند.
اشتغال و بیکاری جوانان در عراق
نرخ کلی بیکاری در عراق بالا است و جوانان بخش عمدهای از بیکاران را تشکیل میدهند. نرخ بیکاری کلی در عراق در سال ۲۰۲۳ به ۱۵.۵۶ درصد رسید و پیشبینیها حاکی از آن است که تا پایان سال ۲۰۲۴ به ۱۶ درصد افزایش یابد و در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ به ترتیب به ۱۵ و ۱۴ درصد کاهش یابد. با توجه به این آمار، بیکاری بهویژه در میان جوانان عراقی همچنان یک چالش اساسی است که نیازمند برنامهریزی و اقدامات مؤثر برای بهبود وضعیت اشتغال در این کشور است. آمار جوانان گروه سنی ۱۵ تا ۲۹ سال که در عرصه اقتصادی فعال هستند به ۳۸.۴ درصد میرسد؛ ۶۳.۴ درصد از پسران و تنها ۱۲ درصد از دختران در عرصه اقتصادی فعالیت دارند. میانگین نرخ بیکاری در عراق در میان جوانان گروه سنی ۱۵ سال به بالا به ۱۰.۸۲ درصد رسید. این نرخ بیکاری در میان جوانانی که دارای مدارک تحصیلی دانشگاهی هستند به مراتب بیشتر است. جوانانی که تحصیلات عالی دارند با نرخ بیکاری بیشتری مواجهاند. این نشاندهنده عدم تطابق میان سیستم آموزشی و نیازهای بازار کار است. نرخ بیکاری میان زنان جوان بسیار بالاتر از مردان است. به عنوان نمونه از مجموع تمام بیکاران، نرخ بیکاری در میان جوانان دارای تحصیلات ابتدایی ۱۵.۴ درصد است. این درحالی است که نرخ بیکاری در میان جوانان دارای مدارک تحصیلی دانشگاهی و بالاتر به ۳۱.۶ درصد میرسد که تقریب دو برابر محسوب میشود.
رویدادهای شاخص مرتبط با جوانان در عراق
در دورهی اخیر، جوانان عراقی نقش برجستهای در تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور ایفا کردهاند که از مهمترین آنها نقش محوری جوانان عراقی در اعتراضات اکتبر 2019 و مشارکت آنان در جامعه مدنی، و همچنین ابتکارات و کمپینهای صلح بوده است. در اکتبر ۲۰۱۹، موجی از اعتراضات مردمی به رهبری جوانان در بغداد و سایر شهرهای عراق آغاز شد.
سیاست ها، قوانین، مقررات و برنامه های کلان عراق در ارتباط با جوانان
قوانین و سیاستهای عراق در خصوص جوانان تحت تأثیر ساختارهای قانونی، فرهنگی و اجتماعی این کشور است. عراق، به عنوان کشوری با جمعیت جوان، چالشهای متعددی در حوزه سیاستگذاری برای این قشر دارد، از جمله آموزش، اشتغال، حقوق اجتماعی و آزادیهای مدنی. قانون اساسی عراق حقوق و آزادیهای اساسی شهروندان را تضمین میکند. از جمله مفاد مهم این قانون که بر جوانان تأثیر میگذارد، میتوان به آزادی بیان و تجمع، حق تحصیل و آموزش اشاره کرد. جوانان عراقی طبق قانون اساسی از حق آزادی بیان و تجمعات مسالمتآمیز برخوردارند، اما در سالهای اخیر، این حقوق تحت فشارهای سیاسی و امنیتی قرار گرفته است. بر اساس قانون دولت موظف است آموزش رایگان را در مقاطع ابتدایی و متوسطه تضمین کند. همچنین عراق کنوانسیون حقوق کودک سازمان ملل را پذیرفته، اما اجرای این حقوق به دلیل وجود قوانین سنتی و مذهبی دچار مشکلاتی است.
کودکان در عراق
کودکان حساس ترین و آسیب پذیرترین اقشار اجتماعی در هر جامعه ای هستند و بیشترین تاثیرپذیری ها را از فجایع و بحران های کشورها دارند. در عراق جنگ ها و بحران های مختلف و بیثباتی سیاسی و ناامنی ها در طول دهه های گذشته کودکان را بسیار متاثر ساخته و بسیاری از آنان را در شرایط دشوار و نابهنجاری قرار داده است. ضمن اینکه گسترش تروریسم و مهاجرت و آوارگی بخشی از جمعیت عراق در دوره پس از 2003، در کنار فقر و بحرانهای اقتصادی و اجتماعی، وضعیت کودکان را با وخامت بیشتری روبرو کرده است. این در حالی است که دولتهای مختلف و برخی سازمانهای بین المللی و گروههای مردم نهاد برای کاهش مشکلات کودکان عراقی تلاش هایی را انجام داده اند. در اینجا ضمن اشاره به تعریف کودک در عراق و بررسی ساختارها و نهادهای حاکمیتی و غیرحاکمیتی مرتبط با کودکان به حقوق کودکان در عراق، آسیب های آنان و در نهایت به سیاستها و قوانین مرتبط با آنان در این کشور پرداخته می شود.
رفاه و معیشت در عراق
رفاه مفهومی چندبعدی است که به وضعیت کلی زندگی افراد از نظر اقتصادی، اجتماعی، روانی و فیزیکی اشاره دارد. این مفهوم شامل فراهم بودن شرایط و امکانات لازم برای زندگی باکیفیت و رضایتبخش است. به طور کلی، رفاه را میتوان از جنبههای مختلف تعریف کرد. در تعریف عمومی، رفاه به وضعیتی گفته میشود که در آن افراد از شرایط زندگی مطلوب، نیازهای اساسی تامینشده و آرامش روانی برخوردار باشند. این شرایط شامل امنیت اقتصادی، سلامتی، آموزش، شغل مناسب و فرصتهای اجتماعی برای رشد و پیشرفت است. در اینجا برای تبیین وضعیت رفاه و معیشت در عراق به برخی از شاخص های اصلی مانند سرانه درآمد، بیکاری، تورم، آسیبهای رفاه و معیشت در عراق و سیاست ها و قوانین و برنامه های موجود در این خصوص می پردازیم.
سبک زندگی در عراق
عراق، کشوری با تاریخ چند هزار ساله، سرزمینی است که فرهنگهای غنی و متنوع آن با تحولات اجتماعی و سیاسی معاصر آمیخته شدهاند. سبک زندگی مردم عراق ترکیبی از سنتهای دیرینه و گرایشهای مدرن است که در جنبههای مختلف زندگی، از خانواده و دین گرفته تا کار و تفریح، عادات غذایی و تغذیه یا وضعیت پوشش و پوشاک نمود پیدا میکند. هرچند جنگها و ناآرامیها تأثیرات منفی بر کیفیت زندگی مردم عراق گذاشتهاند، اما فرهنگ غنی، پیوندهای اجتماعی قوی و امید به آیندهای بهتر، همچنان از ویژگیهای برجسته سبک زندگی در این کشور است.
اوقات فراغت در عراق
در عراق نابرابری اقتصادی نقش مهمی در نحوه تفریح مردم دارد. خانوارهای ثروتمندتر دسترسی بیشتری به تفریحات مدرن مانند مراکز خرید، رستورانها و مسافرتهای خارجی دارند. در مقابل، خانوارهای فقیر بیشتر به تفریحات کمهزینه مانند گردش در پارکهای عمومی، دید و بازدیدهای خانوادگی و سرگرمیهای خانگی میپردازند. قطع برق و کمبود امکانات در برخی مناطق، فرصتهای تفریحی را محدود کرده است. بسیاری از خانوادهها به دلیل نبود زیرساختهای مناسب، زمان بیشتری را در خانه سپری میکنند. از تفریحات محبوب در عراق میتوان به تفریحات خانوادگی و اجتماعی، سرگرمیهای خانگی و ورزش و فعالیتهای بدنی اشاره کرد.
تغذیه و عادات غذایی در عراق
غذاهای خانگی اولویت دارند و بیشتر عراقیها غذای خانگی را به غذای رستورانی ترجیح میدهند. مصرف فستفود در حد متوسط است، اما هنوز نیاز به بهبود کیفیت تغذیه و افزایش مصرف غذاهای سالم وجود دارد. غذاهای اصلی در رژیم غذایی عراقیها شامل این موارد است: نان (مانند سمون، خبز تنور، و لواش) بهعنوان غذای اصلی در همه وعدهها مصرف میشود؛ برنج بهویژه در غذاهایی مانند بریانی و قوزی (بره سرخشده با برنج) بخش مهمی از رژیم غذایی را تشکیل میدهد؛ گوشت قرمز (بهویژه گوشت گوسفند و گاو) و مرغ در وعدههای غذایی حضور دارند، اما مصرف آنها به دلیل قیمت بالا کاهش یافته است؛ ماهی، مخصوصاً مسگوف (ماهی کبابی)، در نزدیکی رودخانهها و شهرهای جنوبی مانند بصره رایج است؛ حبوبات (عدس، نخود، لوبیا) منبع مهم پروتئین برای خانوارهای کمدرآمد است؛ سبزیجات و میوهها مصرف میشوند، اما در مناطق فقیرتر به دلیل قیمت بالاتر مصرف آنها محدود است.
سبک پوشش و پوشاک در عراق
سبک پوشش در عراق از دوران باستان تا دوره اسلامی و دوره مدرن دچار تحولات چشمگیری شده است که بازتابدهنده تغییرات فرهنگی، اجتماعی و مذهبی در این سرزمین است. در دورههای باستانی مانند سومری، بابلی و آشوری، پوشاک نمایانگر جایگاه اجتماعی و جنسیت افراد بود. پادشاهان و ملکههای بینالنهرین لباسهای بلند و گشاد از پارچههای طبیعی مانند ابریشم، پنبه و پشم میپوشیدند. لباسهایی مانند خفتان که از عراق باستان منشأ گرفتهاند، بهعنوان پوشش سنتی مورد استفاده قرار میگرفتند. با ورود اسلام، پوشاک در عراق تحت تأثیر آموزههای دینی و فرهنگی قرار گرفت. در زمان پیامبر، لباسها ساده و محدود به لباس زیر (ایزار یا سروال)، پیراهن بلند و عبا/برده بودند. با گسترش اسلام و تشکیل حکومتهای اموی و عباسی، لباسها مجللتر و الهامگرفته از امپراتوریهای ساسانی و بیزانسی شدند.
آسیب شناسی اجتماعی در عراق
سبک زندگی در عراق تحت تأثیر عوامل متعددی از جمله شرایط سیاسی و اقتصادی، تحولات اجتماعی و فرهنگی، و تأثیر رسانهها و جهانیشدن است. این عوامل باعث ایجاد تغییرات گسترده در شیوه زندگی مردم شدهاند و در برخی موارد آسیبهایی را به همراه داشتهاند. مهمترین آسیبهای سبک زندگی در عراق عبارت است از: مشکلات و فشارهای اقتصادی و مصرفگرایی؛ کاهش تعاملات اجتماعی؛آسیبهای فرهنگی و هویتی؛ چالشهای بهداشتی و جسمی؛ آسیبهای روانی و اجتماعی؛ مشکلات آموزشی و فرهنگی و؛ چالشهای زیستمحیطی و اخلاقی.
آموزش در عراق
وضعیت آموزش در عراق در دهه 1970 نسبت به سایر کشورهای منطقه و جهان عرب با پیشرفت های محسوسی همراه بود و دولت عراق در چهارچوب برنامه های کلان تلاش ها و برنامه های مختلفی را برای افزایش سواد و گسترش آموزش انجام داد. اما با درگیری این کشور در جنگ های مختلف و تاثیرپذیری آن از تحریم های بین المللی، بیثباتی سیاسی و ناامنی های مختلف برای حدود چهار دهه، وضعیت آموزشی در عراق با چالش هایی مواجه شد. با این حال با بهبود تدریجی شرایط سیاسی و امنیتی و دسترسی دولت به منابع مالی و اقتصادی بیشتر، شرایط آموزشی در این کشور با بهبود تدریجی همراه شده است.
آموزش عالی در عراق
توسعه آموزش و به خصوص ارتقای آموزش عالی از متغیرهای کلیدی در توسعه اقتصادی و فرهنگی- اجتماعی کشورهاست. بخش آموزش عالی عراق که از قرن بیستم ایجاد و توسعه یافته است در طول دهههای گذشته تحت تاثیر شرایط سیاسی و امنیت این کشور با تغییر و تحولاتی روبرو شده است. با این حال با استقرار نظام سیاسی فدرال- دموکراتیک در عراق و بهبود شرایط امنیتی و ثبات سیاسی در این کشور، آموزش عالی نیز روند مناسبی را طی میکند. با این حال همچنان چالشها و مشکلاتی وجود دارد که باید مورد توجه قرار گیرد. آموزش عالی عراق این ظرفیت را دارد که نقش مهمی در غلبه بر شکافهای مذهبی رو به گسترش این کشور و تقویت صلح و ثبات بلندمدت ایفا کند. به عنوان یکی از ساختارهای پیشرو در جامعه مدنی عراق، این بخش میتواند به عنوان محلی نهادی برای حل مشکلات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور عمل کند.
علم و تحقیقات در عراق
عراق به عنوان یکی از کشورهای خاورمیانه با تمدن علمی غنی، در سالهای اخیر تلاش کرده است جایگاه خود را در عرصه تحقیقات علمی بازسازی کند. با این حال، این مسیر پر از چالش بوده است. جنگها، تحریمهای بینالمللی، بیثباتی سیاسی و مشکلات اقتصادی همگی عواملی بودهاند که باعث عقبماندگی نظام تحقیق و پژوهش در این کشور شدهاند. در دهه ۱۹۶۰، عراق تلاش کرد نظام علمی خود را تقویت کند. در این راستا، در سال ۱۹۶۳ شورای عالی تحقیقات علمی تأسیس شد که وظیفه سیاستگذاری و برنامهریزی تحقیقات علمی را برعهده داشت. این شورا در دهه ۱۹۸۰ اقداماتی مانند تدوین استراتژی تحقیقاتی برای دوره ۱۹۸۰-۲۰۰۰ انجام داد، اما به دلیل جنگ ایران و عراق و بحرانهای سیاسی، این برنامهها به طور کامل اجرا نشدند. در سال ۱۹۸۹، شورای عالی تحقیقات علمی منحل شد و وظایف آن به وزارت آموزش عالی و پژوهش علمی واگذار گردید. در دهه ۱۹۹۰، به دلیل تحریمهای اقتصادی و کاهش بودجه پژوهشی، عراق از لحاظ تولید علمی بسیار ضعیف شد. بعد از سقوط رژیم صدام در سال ۲۰۰۳، سیاستهای جدیدی برای توسعه آموزش عالی و تحقیقات علمی اتخاذ شد. دانشگاههای عراق از انزوا خارج شدند و امکان شرکت در کنفرانسهای بینالمللی برای پژوهشگران فراهم شد. بسیاری از دانشجویان برای تحصیلات تکمیلی به خارج از کشور اعزام شدند که باعث رشد علمی نسبی کشور شد. در همین دوره، کتابخانه دیجیتال پژوهشهای عراق راهاندازی شد و دانشگاههای عراقی به برخی پایگاههای داده علمی بینالمللی دسترسی پیدا کردند.
کتاب، کتابخوانی، کتابخانه و صنعت نشر در عراق
عراق از جمله کشورهای عربی محسوب میشود که تاریخ و پیشینهای برجسته در عرصه کتاب و کتابخوانی دارد. با توجه یه اینکه بینالنهرین مهد تمدنهای باستای بوده و در دوره تمدن اسلامی نیز بغداد مرکز خلافت اسلامی بوده است، مردم این سرزمین همواره با موضوع کتاب و کتابخوانی ارتباطی جدی داشته و در طول تاریخ کتابخانههای بزرگی در بغداد و سایر شهرهای عراق فعال بوده است. هر چند در دهههای اخیر چالش های سیاسی، امنیتی و اقتصادی بر توسعه کتابخوانی و وضعیت کتابخانهها در عراق تاثیراتی منفی داشته است، اما با بهبود ثبات و شرایط اقتصادی، دولت و جامعه مدنی عراق تلاشهای جدیدی را برای بهبود این عرصه، به عنوان یکی از حوزههای کلیدی فرهنگی آغاز کردهاند.
زیست بوم فضای مجازی در عراق
گسترش فضای مجازی و تمایل روزافزون شهروندان نسبت به بکارگیری رسانههای جدید و شبکههای اجتماعی روندی جهانی است. در عراق نیز با عبور این کشور از بحرانها و چالشهای سیاسی و امنیتی، زیرساختها و ساختارهای مرتبط با فضای مجازی گستش یافته و ارتباط اکثریت مردم عراق به خصوص جوانان با فضای مجازی و رسانههای اجتماعی به یکی از واقعیتهای اجتماعی این کشور تبدیل شده است. در این راستا فهم ساختارها و زیرساختهای فضای مجازی در عراق، درک وضعیت شبکههای اجتماعی و بررسی قوانین و سیاستهای دولت عراق در این خصوص مورد اشاره قرار میگیرد.
اندیشه ورزی در عراق
عراق، بهویژه در دوران اسلامی، در زمینههای مختلف علمی از جمله فلسفه، علوم دینی، پزشکی و ریاضیات پیشگام بوده است. بغداد در دوران خلافت عباسی بهعنوان مرکز علمی جهان اسلام شناخته میشد، جایی که بسیاری از دانشمندان بزرگ در آن زمان به فعالیتهای علمی و فلسفی پرداختند. با این حال، از قرن بیستم به بعد و بهویژه پس از جنگهای اخیر و تحولات سیاسی و اجتماعی در عراق، توجه به تفکر علمی و فلسفی در سطح جامعه کاهش یافته است. تأثیرات منفی جنگها و بحرانها باعث شده تا نهادهای فکری، مراکز علمی و دانشگاهها دچار مشکلات جدی در زمینه توسعه علمی شوند و بسیاری از پژوهشگران و نخبگان علمی به خارج از کشور مهاجرت کنند. با این حال در سالهای پس از 2003 تلاشهایی برای بسترسازی و بهبود اندیشهورزی در این کشور انجام شده و برخی اندیشکدهها در حال افزایش تولیدات فکری و علمی هستند.
رسانهها و وسائل ارتباط جمعی عراق
عراق از کشورهای پیشرو در عرصه رسانه ای منطقه ای بوده است. در دوره بعث رسانه های عراقی با محدودیتها و چالش هایی روبرو شدند و فعالیت رسانه ها در این کشور تحت تاثیر فضای سیاسی بعثی قرار گرفت. با این حال بعد از فروپاشی حکومت صدام در سال 2003، این کشور شاهد تکثر فضای رسانه ای و ظهور رسانه های مختلف با گرایش های متفاوت بوده است. در دو دهه اخیر، آزادی مطبوعات و رسانهها بهطور نسبی افزایش یافته و رسانههای جدیدی در این کشور ظاهر شدند. این رسانه ها شامل شبکه های تلویزیونی و کانال های رادیویی مختلف، رسانه های مکتوب و همچنین برخی رسانه های جدید بوده است. با این حال، عرصه رسانه ای عراق با چالشهایی نیز همراه بوده و از فضای سیاسی و اجتماعی کلان کشور متاثر بوده است.
ایرانیان و ایرانیتبارها در عراق
ایرانیان ساکن عراق که در دایرهی واژگان عربی با نام: "إيرانيو العراق" یا "عجم العراق" شناخته میشود، کسانی هستند که از نژاد و تبار ایرانی در کشور عراق جا پذیرفته و در آن کشور زندگی کرده و هماکنون بخشی از ترکیب جمعیتی آن کشور بازشناخته میشوند. انگیزهها و چراییهای گوناگونی در کوچ آنان به عراق، کارساز بوده است و آنان در درازای تاریخ دستخوش رویدادهای ناهمسان بودهاند. گفته میشود که شمار آنان بیش از 500 هزار و کمتر از یک میلیون نفر است. این درحالی است که کُردستان عراق، تشکیلدهنده بزرگترین اقلیت نژادی در این کشور بوده و جمعیت آن به حدود 7 میلیون نفر میرسد و تبار بخش ارزندهای از آنان به ایران برمیگردد. پس با این نگاه، میتوان گفت ایرانیتباران عراق، آمار معیّنی ندارند. همچنان دیدگاههایی در عراق بر پایه ناسیونالیسم عربی، زیستن ایرانیان در عراق را ناپسند میشمارد.
خط، زبان و ادبیات در عراق
خط، زبان و ادبیات به عنوان عناصری مهم از فرهنگ و تاریخ ملتها در دورههای مختلف با تغییر و تحولات متعددی روبرو شدهاند. عراق با پیشینه تمدنی خود در دوره باستان و مرکزیت تاریخی برای جهان عرب و اسلام در دورههای مختلف، از مهمترین حوزههای اثرگذار بر خط، زبان و ادبیات در جهان عرب محسوب میشود و تحول در این عرصه ارتباط مستقیمی با تحولات تاریخی و تغییرات فرهنگی و اجتماعی در سرزمین بینالنهرین داشته است.
صنعت گردشگری عراق
عراق از جمله کشورهایی است که ظرفیتها و پتانسیل های بالایی برای توسعه صنعت گردشگری دارد. این کشور با توجه به سوابق تاریخی، تمدنی و تنوع اماکن دیدنی جذابیت های زیادی را برای گردشگران ایجاد میکند و تمرکز بر گردشگری می تواند باعث تنوع و توسعه اقتصادی عراق و بهبود تصویر آن در عرصه های منطقه ای و جهانی شود. اما به رغم چنین ظرفیت هایی، جنگهای متعدد، بی ثباتی سیاسی و شرایط نامناسب امنیتی در کنار ضعف های سیاستگذاری و مدیریتی مانع از رشد بخش گردشگری در عراق شده است. لذا در حالی که دولت عراق بر درآمدهای نفتی تکیه دارد، به بخش گردشگری توجه لازم را نداشته و زیرساختها و امکانات گردشگری در عراق از توسعه لازم برخوردار نشده است. با این حال برای درک بهتر شرایط عراق در عرصه گردشگری توجه به ابعاد مختلف این موضوع و تلاشهای در حال انجام یا برخی چالشها ضروری است.
فرهنگ عمومی در کردستان عراق
اقلیم کردستان عراق به لحاظ فرهنگ عمومی ویژگیهای خاص خود را دارد. ویژگیهایی که از یک سو با فرهنگ عمومی عراق اشتراکات و پیوندهایی دارد و از سوی دیگر برخی ابعاد و وجوه متمایز خود را نشان میدهد.
هنر در کردستان عراق
هنر بخش مهمی از فرهنگ عمومی در کردستان عراق است. در جستجو برای یافتن نخستین بارقه های هنرهای زیبا در کردستان عراق، سلیمانیه و اربیل اصلی ترین نقش را داشتند. هر چند سلیمانیه چندان قدمتی ندارد و توسط بابانها در سال 1784 تأسیس شده است، اما نقشی بسیار اساسی در رابطه با زندگی سیاسی، ادبی، هنری و اجتماعی کردها ایفا کرده است. در مقابل، اربیل شهری قدیمی است که با قلعه تاریخیِ آن شناخته شده است. سابقه نقاشی در سلیمانیه به بیش از نود سال پیش و زمانی که گروهی از نقاشان ایرانی از این شهر دیدن کردند بازمی گردد. همچنین در سلیمانیه باغی به نام باغ ملت بود که هنرمندان در آن گرد هم می آمدند و آثار خود را به یکدیگر و به مردم نشان می دادند.
آداب و رسوم در کردستان عراق
نوع پوشش و لباسهای سنتی و آداب و رسوم کردها بخش مهمی از هویت فرهنگی آنها را تشکیل میدهد.
میراث فرهنگی کردستان عراق
کردستان عراق به عنوان بخشی از بینالنهرین، دارای تمدنی غنی است که نقش مهمی در تاریخ بشر داشته است. این منطقه شامل بیش از چهار هزار سایت باستانی مستندشده است که نشاندهنده تمدنهای مختلفی از جمله سومریان، بابلیان، آشوریان و مادها هستند. ب
آموزش، زبان و ادبیات در اقلیم کردستان عراق
زبان و ادبیات کردی یکی از ارکان اصلی هویت کردستان عراق محسوب میشود. خودمختاری کردهای عراق از دهه 1990 و قانونی شدن آن در قالب اقلیم کردی در سالهای پس از 2003 شرایط و فرصتهای بزرگی را برای توسعه و تقویت زبان و ادبیات کردی ایجاد کرد. ضمن اینکه رسمیت یافتن زبان کردی باعث بلوغ و توسعه بیشتر آن در قالب نظام آموزشی اقلیم شد. ایجاد نهادهای مستقل در اقلیم وضعیت آموزشی را نیز با دستاوردها و پیشرفتهای جدید همراه ساخته است.
ادبیات کردی در اقلیم کردستان عراق
ادبیات کردی، شامل شعر، رمان و داستانهای فولکلور، یکی از ابزارهای کلیدی برای حفظ زبان و هویت کردی بوده است. بسیاری از نویسندگان کرد، از جمله احمدخانی، عبدالرحمن شرفکندی(ههژار) و شیرکو بیکس، در آثار خود به تاریخ، مبارزات و آرمانهای ملیگرایانه کردی پرداختهاند. پس از ایجاد حکومت خودمختار کردستان در ۱۹۹۱، ادبیات کردی توسعه یافت و چاپ کتابها و روزنامههای کردی گسترش پیدا کرد.
زبان در اقلیم کردستان عراق
قانون اساسی عراق در بند چهارم خود تصریح دارد که زبانهای عربی و کُردی دو زبان رسمی این کشور هستند.
آموزش عالی در اقلیم کردستان عراق
در حال حاضر حدود پانزده دانشگاه دولتی و پانزده دانشگاه خصوصی در کردستان عراق فعال هستند. بسیاری از دانشگاههای دولتی کردستان پیش از تأسیس دولت خودمختار وجود داشتند و تحت نظارت دولت مرکزی بودند، اما با تشکیل دولت خودمختار اداره این مؤسسات به منطقه کردستان واگذار شد.
آموزش در اقلیم کردستان عراق
وضعیت آموزش در اقلیم کردستان عراق در سالهای اخیر پیشرفتهای قابل توجهی داشته است، اما همچنان با چالشهایی مواجه است. این منطقه به دلیل خودمختاری نسبی و تلاشهای دولت محلی، توانسته است نظام آموزشی به نسبت مستقل و پیشرفتهای را در مقایسه با سایر مناطق عراق توسعه دهد. نظام آموزشی در اقلیم کردستان شامل دورههای ابتدایی، متوسطه و دبیرستان است. زبان آموزش در مدارس عمدتاً کردی است، اما زبانهای عربی و انگلیسی نیز تدریس میشوند.
روابط و تعاملات فرهنگی- اجتماعی اقلیم کردستان عراق
روابط و تعاملات فرهنگی و اجتماعی در اقلیم کردستان عراق به دلیل تنوع قومی، مذهبی، و فرهنگی این منطقه، بسیار پیچیده و پویا است. این تعاملات در سطوح مختلف داخلی، منطقهای و بینالمللی صورت میگیرد. ضمن اینکه گردشگری نیز به عنوان یکی از عرصههای مهم تعاملات فرهنگی و اجتماعی اقلیم کردستان عراق محسوب میشود.
گردشگری در اقلیم کردستان
گردشگری یکی از عرصههای مهم تعاملات فرهنگی و اجتماعی بین جوامع محسوب میشود. اقلیم کردستان با دارا بودن جاذبههای طبیعی مانند سلسله کوهها، آبشارها و رودخانهها و هم چنین مناطق تفریحی توانسته است نگاه گردشگران عراقی و غیر عراقی را به خود جذب نماید. اقلیم کردستان توانسته است از ظرفیت جاذبههای طبیعی و گردشگری خود به بهترین نحو استفاده کرده و سهم این صنعت را در اقتصاد کردستان افزایش بخشد. بخش اعظم گردشگران ورودی به اقلیم کردستان را عراقیهای مقیم استانهای جنوبی و مرکزی و استان نینوا تشکیل میدهند و سهم گردشگران خارجی از گردشگری در اقلیم کردستان در مقایسه با گردشگران بومی اندک است.
نهادها و سیاستهای فرهنگی اجتماعی در اقلیم کردستان عراق
نهادهای فرهنگی اجتماعی مختلفی در اقلیم کردستان عراق نقشآفرینی میکنند. این نهادها شامل مؤسسات دولتی، مراکز فرهنگی مستقل و سازمانهای بینالمللی هستند که در حوزه حمایت از هنر، ترویج فرهنگ و توانمندسازی هنرمندان فعالیت دارند. همچنین دولت اقلیم کردستان به منظور حمایت از روندها و فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی سیاست های ایجابی مختلفی را در پیش گرفته که به پویایی بیشتر عرصههای فرهنگی و اجتماعی کمک میکند.
ساختار اجتماعی اقلیم کردستان عراق
اگرچه جامعه کردی در کردستان عراق تا حدی مدرن شده است، اما ساختار قبیلهای هنوز در برخی مناطق نقش مهمی دارد. رهبران قبیلهای و شیوخ مذهبی در گذشته نقش مهمی در جامعه کردی داشتند، اما امروزه این نقش تا حدی کاهش یافته است. همچنین خانواده در فرهنگ کردی از اهمیت بالایی برخوردار هستند و روابط خانوادگی بسیار محکم است. احترام به بزرگان خانواده و حفظ سنتهای خانوادگی از ارزشهای مهم فرهنگی کردهاست.
ساختار و گرایشهای قومی و هویتی در اقلیم کردستان عراق
کردها ساکنان بومی سرزمینشان هستند و سرآغاز مشخصی در مورد تاریخ و خاستگاههای کردی در دست نیست. در دوران مدرن کردها به عنوان یک گروه قومی، محصول نهایی هزاران سال تحولاند که از قبایلی همچون گوتی، کورتی، ماد، مارد، کردوچی، گوردیان، ادیانیان، زبله و خالدی و مهاجرت قبایل هند و اروپایی به منطقه کوهستانی زاگرس در حدود چهار هزار سال پیش سرمنشاء میگیرند.
تنوع قومی و مذهبی در کردستان عراق
منطقه کردستان عراق به دلیل سطح بالای تحمل قومی و مذهبی، به خانهای برای گروههای مختلف قومی و مذهبی تبدیل شده است. این تنوع قومی و مذهبی یکی از ویژگیهای بارز این منطقه است. به لحاظ تنوع قومی کردها بزرگترین گروه قومی در منطقه کردستان عراق هستند و اکثریت جمعیت این منطقه را تشکیل میدهند. آنها به زبان کردی صحبت میکنند و عمدتاً مسلمان سنی هستند. ترکمنها یکی از مهمترین اقلیتهای قومی در منطقه کردستان هستند. آنها به زبان ترکی صحبت میکنند و عمدتاً مسلمان (هم سنی و هم شیعه) هستند. ترکمنها به ویژه در شهر کرکوک حضور پررنگی دارند. عربها نیز بخشی از جمعیت منطقه کردستان را تشکیل میدهند. آنها به زبان عربی صحبت میکنند و عمدتاً مسلمان (سنی و شیعه) هستند. حضور عربها در مناطق جنوبی و برخی از مناطق مورد مناقشه بیشتر است. ارمنیها یکی از اقلیتهای کوچکتر در منطقه کردستان هستند. آنها به زبان ارمنی صحبت میکنند و عمدتاً مسیحی هستند. کلدانیها، آشوریها و سریانیها نیز از اقلیتهای قومی مهم در منطقه کردستان هستند. آنها به زبانهای آرامی صحبت میکنند و عمدتاً مسیحی هستند.
هویت ملی کردی در کردستان عراق
هویت ملی کردها بر پایه عناصر فرهنگی، تاریخی، زبانی، سرزمینی و سیاسی شکل گرفته است. کردها یکی از بزرگترین اقوام بدون کشور در جهان هستند که در عراق، ایران، ترکیه و سوریه زندگی میکنند. مفهوم "کردایتی"( Kurdayati)، که به معنای آگاهی قومی کردی است، شامل فرهنگ مشترک، زبان، سرزمین تاریخی، خاطرات ملی و آرمانهای سیاسی میشود. این هویت تحت تأثیر سرکوبهای تاریخی، سیاستهای همگونسازی، مقاومت مسلحانه و تحولات مدرن قرار داشته است. کردها در طول قرن بیستم و بهویژه در دوران رژیم بعث عراق تحت فشار شدید قرار گرفتند.
میراث و مفاخر فرهنگی در عراق
کشور عراق، از جمله غنیترین کشورهای جهان در زمینهی میراث فرهنگی بهشمار میرود. آغاز چندین تمدن بزرگ از سرزمین میانرودان و تمرکز حکومتهای پیدرپی بر این زیستبوم سبب تأسیس شهرها و آثار مهم گردید که با گذشت صدها و هزاران سال از آن، هماکنون آثار برجای مانده را به عنوان بخشی از ارزشمندترین میراث تاریخی بهشمار آوریم. این نوشتار درصدد ارائه معلوماتی در این باره خواهد بود. دیرینهی ژرف کشور عراق از دیدگاه فرهیختگی و آثار فرهنگی را میتوان به سه دوره: پیش از اسلام، دوران اسلامی و دوران معاصر تقسیمبندی نمود.
موزه های عراق
کشور عراق به سبب دارابودن از ذخایر باستانی فراوان، دارای موزههای متعدد است که شمار آن نزدیک به ۳۰ موزه است. این در حالی است که بخش مهمی از ذخایر باستانی عراق توسط اشغالگران آمریکایی یا قاچاقچیهای آثار باستانی یا گروهکهای شبهنظامی ربوده شدهاند و بخشی دیگر از آن در دوران اختفای مخالفان رژیم بعث در مناطق تاریخی یا دورافتاده، از سوی رژیم بعث دچار تخریب یا آسیب گردید
همکاریهای علمی - دانشگاهی میان ایران و عراق
روابط علمی و دانشگاهی ایران و عراق از دیر باز تحت تأثیر عوامل فرهنگی، تاریخی و جغرافیایی قرار داشته و همواره زمینههای همکاری گستردهای میان دو کشور وجود داشته است. این روابط تنها به مبادلات علمی و آموزشی محدود نمیشود، بلکه در راستای تبادل دانش و پژوهشهای مشترک و توسعه ظرفیتهای علمی دو کشور نیز به طور مستمر توسعه یافته است. با توجه به اشتراکات فرهنگی، دینی و زبان مشترک، روابط علمی و دانشگاهی ایران و عراق میتواند به عنوان یکی از مهمترین ارکان همکاریهای بینالمللی در منطقه تلقی شود. در سالهای اخیر، با توجه به توسعه روابط علمی میان دو کشور به ویژه در حوزههای مختلف علوم انسانی، مهندسی، پزشکی و فناوری اطلاعات افزایش یافته است. این روابط موجب تبادل دانشجو، اساتید و پژوهشگران و نیز برگزاری کنفرانسها و همایشهای علمی مشترک گردیده که همواره نقش مهمی در تحکیم روابط دو کشور ایفا کرده است.
همکاری و مبادلات گردشگری میان ایران و عراق
گردشگری به عنوان یکی از صنایع پویا و رو به رشد در دنیای امروز، نقش مهمی در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها ایفا میکند. روابط گردشگری میان کشورهای همسایه یک محرک حیاتی برای تقویت تعاملات اقتصادی و فرهنگی است . ایران و عراق، به عنوان دو کشور با تاریخ، فرهنگ و تمدن مشترک از نظر جغرافیایی و فرهنگی به یکدیگر نزدیک هستند و این نزدیکی فرصتهای زیادی برای توسعه صنعت گردشگری فراهم میآورد. گردشگری میان ایران و عراق علاوه بر جنبههای اقتصادی، ابعاد فرهنگی، مذهبی و تاریخی مهمی نیز دارد. عراق با جاذبههای مذهبی چون کربلا و نجف برای مسلمانان شیعه از اهمیت ویژهای برخوردار است و بسیاری از گردشگران ایرانی به ویژه در ایام خاص مذهبی به این کشور سفر میکنند. از سوی دیگر، ایران نیز با تاریخچه غنی، آثار باستانی و جاذبههای طبیعی خود مقصدی جذاب برای گردشگران عراقی است.
روابط و همکاریهای فرهنگی بخشهای غیرحاکمیتی ایران و عراق
روابط فرهنگی ایران و عراق ریشهای کهن دارد و به سدههای پیش بازمیگردد. این دو کشور بهرغم تفاوتهای سیاسی، دارای اشتراکات مذهبی، فرهنگی، زبانی و تاریخی بسیاری هستند. در سالهای اخیر، علاوه بر روابط رسمی بین دولتها، بخشهای غیرحاکمیتی از جمله مؤسسات مردمی، سازمانهای غیردولتی (NGOها)، انجمنهای فرهنگی، مؤسسات خیریه و نهادهای مذهبی نقش مهمی در تقویت مناسبات فرهنگی بین دو کشور ایفا کردهاند.
روابط و همکاریهای فرهنگی دستگاهها و نهادهای حاکمیتی ایران و عراق
روابط فرهنگی ایران و عراق بهدلیل اشتراکات تاریخی، مذهبی و زبانی، همواره از جایگاه ویژهای برخوردار بوده است. پس از سقوط رژیم بعث در عراق در تاریخ 2003 میلادی و تقویت نقش نهادهای حاکمیتی دو کشور، همکاریهای فرهنگی گستردهتری بین دو دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری عراق شکل گرفته است.
مهاجرت در عراق
مهاجرت پدیده اجتماعی بسیار پیچیده ای است که در بسیاری از کشورهای جهان، با توجه به عوامل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی وامنیتی به وقوع می پیوندد. کشورعراق به دلیل موقعیت ژئوپلیتیک حساس وتاریخ پرتنش، ازاین قاعده مستثنی نبوده وهمواره با بحران های متعددی ازجمله جنگ های منطقه ای و داخلی، فقدان امنیت، تبعیض قومی و طائفه ای، تحولات سیاسی وتحریم های اقتصادی زیادی مواجه گردیده است. این عوامل باعث شده اند کیفیت زندگی در آنجا به شدت کاهش یابد و میلیون ها عراقی برای بهبود شرایط زندگی، دستیابی به امنیت، یافتن فرصت های شغلی وادامه تحصیل وادار به ترک وطن شوند و به کشورهای مختلف مهاجرت کنند. بی تردید این مهاجرت ها هم درسطح داخلی و هم خارجی، تأثیرات عمده ای برساختاراجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشورگذاشته و آن را با چالش های متعددی روبرو کرده است
مهاجرین عراقی در ایران
ایران و عراق دو کشور همسایه و مسلمان هستند که از حیث تاریخی، سیاسی، فرهنگی و استراتژیک جایگاه مهمی در طول تاریخ و منطقه خاورمیانه دارند. در گذشته ایرانیان زیادی بنا به دلایل مختلف با عراق کنونی با هدف تجارت و یا تحصیل در حوزه علمیه نجف در تماس بودهاند به همین دلیل زبان فارسی در شهرهای مذهبی عراق و همچنین بصره به گونه ای فزاینده استفاده می شد. با روی کارآمدن حکومت های مختلف به ویژه حزب بعث و تقویت سیاست های عرب گرایی، وضع ایرانیان در این کشور در معرض تغییر و تحول قرار گرفت. حکومت های مختلف سعی می کردند مانع از گسترش نفوذ ایرانیان در عراق شوند و بدین ترتیب قوانین مختلفی در راستای کاهش جمعیت ایرانیان و محرومیت آنها از مشاغل مهم وضع گردید. کالبد شکافی روابط میان ایرانیان و عراقیها از گذشته تا به امروز میتواند افق راهی باشد برای مناسبات آتی دو کشور بویژه آنکه امروز تعاملات مردمی و اجتماعی از ارکان مهم دیپپلماسی را تشکیل میدهد.
نیز نگاه کنید به
روسیه در یک نگاه؛ کانادا در یک نگاه؛ کوبا در یک نگاه؛ تونس در یک نگاه؛ مصر در یک نگاه؛ لبنان در یک نگاه؛ ژاپن در یک نگاه؛ سنگال در یک نگاه؛ تایلند در یک نگاه؛ آرژانتین در یک نگاه؛ فرانسه در یک نگاه؛ اسپانیا در یک نگاه؛ مالی در یک نگاه؛ ساحل عاج در یک نگاه، سودان در یک نگاه؛ اردن در یک نگاه؛ قطر در یک نگاه؛ سیرالئون در یک نگاه؛ اتیوپی در یک نگاه؛ سوریه در یک نگاه؛ اوکراین در یک نگاه؛ آفریقای جنوبی در یک نگاه؛ ترکیه در یک نگاه؛ یمن در یک نگاه؛ عربستان سعودی در یک نگاه؛ عمان در یک نگاه؛ کویت در یک نگاه
گردآورنده
فرشاد جعفری ممتاز